Luận án tiến sĩ văn học Việt Nam: Khám phá truyện ngắn nữ từ 1986 đến nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu văn học việt nam truyện ngắn nữ việt nam từ 1986 đến nay, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực văn học tại Việt Nam.

• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Truyện ngắn nữ Việt Nam từ 1986 đến nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Tóm tắt

I. Luận án tiến sĩ về truyện ngắn nữ Việt Nam từ 1986 đến nay

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu truyện ngắn nữ Việt Nam từ năm 1986 đến nay, một giai đoạn đánh dấu sự đổi mới và hội nhập của văn học Việt Nam. Luận án nhằm khám phá những đặc trưng riêng biệt của lối viết nữ, đồng thời khẳng định vị trí và đóng góp của các nữ tác giả trong dòng chảy văn học đương đại. Nghiên cứu này không chỉ làm sáng tỏ các yếu tố nội tại và ngoại sinh ảnh hưởng đến sáng tác của các nhà văn nữ mà còn phân tích các mô hình giao tiếp và dạng thái biểu hiện trong tác phẩm văn học của họ.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Truyện ngắn là thể loại năng động và nhạy bén trong văn học Việt Nam, đặc biệt từ năm 1986, khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới. Sự xuất hiện đông đảo của các nữ tác giả đã tạo nên một hiện tượng văn học đáng chú ý. Luận án này nhằm lý giải sự gắn kết giữa các nhà văn nữ với thể loại truyện ngắn, đồng thời khám phá những thông điệp cuộc sống và con người được chuyển tải qua các tác phẩm của họ. Đây là một đề tài có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu và đánh giá văn học đương đại.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là chỉ ra những nét đặc trưng làm nên bản sắc của lối viết nữ, đồng thời khẳng định vị trí của các nữ tác giả trong văn học Việt Nam đương đại. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc hệ thống hóa các quan điểm về văn xuôi nữ, phân tích sự hình thành và phát triển của truyện ngắn nữ trong bối cảnh đổi mới, và làm sáng tỏ các mô hình giao tiếp cùng dạng thái biểu hiện trong sáng tác của các nhà văn nữ.

II. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là truyện ngắn nữ Việt Nam từ năm 1986 đến nay, tập trung vào các phương diện như mô hình giao tiếp, không gian, thời gian nghệ thuật, và diễn ngôn mang đặc trưng giới tính. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm của những nữ tác giả tiêu biểu như Lê Minh Khuê, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Ngọc Tư, và một số tác giả hải ngoại. Luận án cũng khảo sát các tuyển tập truyện ngắn nữ từ năm 1986 đến 2017 để đảm bảo tính toàn diện và thuyết phục.

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung vào truyện ngắn nữ Việt Nam từ năm 1986 đến nay, với mục tiêu khám phá các đặc trưng nghệ thuật và nội dung trong sáng tác của các nữ tác giả. Các tác phẩm được lựa chọn để nghiên cứu bao gồm những truyện ngắn tiêu biểu của các nhà văn nữ trong và ngoài nước, nhằm làm rõ sự đa dạng và phong phú của văn học nữ trong giai đoạn này.

2.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn trong các tác phẩm truyện ngắn nữ xuất bản từ năm 1986 đến năm 2017. Luận án tập trung vào các tác giả tiêu biểu như Lê Minh Khuê, Phạm Thị Hoài, và Nguyễn Ngọc Tư, đồng thời mở rộng sang các tác giả hải ngoại để đảm bảo tính toàn diện. Các tuyển tập truyện ngắn nữ cũng được khảo sát để làm phong phú thêm nguồn tư liệu nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng, bao gồm phương pháp cấu trúc – kí hiệu học, phương pháp loại hình, và phương pháp so sánh. Các phương pháp này giúp phân tích cấu trúc nội tại của tác phẩm, làm nổi bật đặc trưng của lối viết nữ, và so sánh với sáng tác của các nhà văn nam cùng thời. Ngoài ra, luận án còn áp dụng thi pháp học để phân tích các yếu tố hình thức như không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn nữ.

3.1. Phương pháp cấu trúc kí hiệu học

Phương pháp này được sử dụng để nghiên cứu cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, giúp lý giải các kí hiệu được mã hóa trong quá trình giao tiếp. Điều này cho phép luận án khám phá những thông điệp sâu sắc mà các nữ tác giả muốn truyền tải qua tác phẩm của mình.

3.2. Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được áp dụng để làm nổi bật đặc trưng của lối viết nữ trong tương quan với sáng tác của các nhà văn nam cùng thời. Điều này giúp luận án khẳng định sự độc đáo và đóng góp của các nữ tác giả trong văn học Việt Nam đương đại.

IV. Đóng góp và ý nghĩa của luận án

Luận án là công trình chuyên biệt nghiên cứu một cách hệ thống các phương diện cơ bản làm nên đặc trưng của lối viết nữ, đồng thời khẳng định thành tựu và đóng góp của truyện ngắn nữ từ năm 1986 đến nay. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa lý luận trong việc làm sáng tỏ các vấn đề thể loại và đặc điểm khu biệt của tác phẩm văn học mà còn có giá trị thực tiễn, là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực văn học đương đại.

4.1. Ý nghĩa lý luận

Luận án làm sáng rõ các vấn đề lý luận về thể loại và đặc điểm khu biệt của truyện ngắn nữ, đồng thời khám phá những yếu tố làm nên bản sắc của lối viết nữ. Điều này góp phần vào việc nghiên cứu và đánh giá văn học Việt Nam đương đại một cách toàn diện hơn.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn

Luận án là tài liệu tham khảo quan trọng cho sinh viên, nhà nghiên cứu, và độc giả quan tâm đến truyện ngắn nữ và văn học đương đại. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự phát triển và đóng góp của các nữ tác giả trong dòng chảy văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu Những tác giả nữ trong nền văn xuôi cách mạng của cuốn sách Truyện ngắn các tác giả nữ (Tuyển chọn 1945 – 1995), nhà phê bình Hà Minh Đức đã có cái nhìn bao quát về lực lượng sáng tác những người viết nữ từ giai đoạn cách mạng đến sau năm 1975. Theo nhà nghiên cứu, 7 với các tác giả thuộc thế hệ nổi lên từ sau 1975 như Phạm Thị Hoài, Dạ Ngân, Trần Thị Trường, Ngô Thị Kim Cúc, Nguyễn Thị Ấm, Phạm Thị Minh Thư…, sáng tác của họ đã xuất hiện nhiều yếu tố mới từ nhân vật đến cấu trúc: “Các nhân vật mở rộng nếp cảm nghĩ, bộc lộ rõ cá tính trong các mối quan hệ, trong thị hiếu thẩm mĩ và ngôn ngữ xử sự. Cấu trúc câu chuyện cũng vẫn xoay theo những kiểu dáng mới không theo nếp truyền thống” [10, tr 7]. Còn những cây bút nữ mới xuất hiện gần đây như Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Xuân Hà, Hồ Hải Âu, “cái tôi của mỗi người đều không dấu kín mà bộc lộ chân tình, linh hoạt trên trang viết.

Tươi trẻ, nhưng từng trải, biết hòa nhập. Theo ông, chất nữ tính làm nên sự khác biệt trong sáng tác của các cây bút nữ trong giai đoạn này chính là “sự mềm dịu”, “phần thì bộc lộ vẻ đẹp khách quan của những tâm hồn nữ, phần thì làm dịu đi ở người đọc những mệt mỏi trăn trở khó khăn của cuộc đời. Chính cái tâm lý ấy góp phần tạo nên chất thơ riêng của các tác giả nữ” [10, tr 7]. Vì thế ông khẳng định “văn xuôi nữ phải có chất thơ”, tuy nhiên điều làm cho người đọc ngạc nhiên và cũng có khi hứng thú là “sự mạnh dạn của nhiều cây bút nữ trong việc bộc lộ phần rất riêng tư của tình yêu kể cả những khao khát thầm kín có tính chất bản năng ở mỗi người” [10, tr 7 - 8].

Chính sự “vừa đông vui về lực lượng, vừa đa dạng về tiềm năng, phong cách” [10, tr 8], khiến nhà nghiên cứu tin rằng, văn học nữ khi khởi phát còn dừng lắng như đợi chờ sự tích tụ thì “trong khoảng hơn thập kỷ trở lại đây đã thành dòng chảy xiết mạnh mẽ, hứa hẹn nhiều thành quả tốt đẹp” [10, tr 8]. Bước sang thế kỷ XXI, dường như là một mốc thời gian đủ xa để các nhà nghiên cứu nhìn lại thành tựu của văn học nữ, đặc biệt là truyện ngắn nữ để từ đó nhận diện những nét đặc trưng riêng của những người viết nữ qua nhiều bài viết khác nhau. Bằng sự mẫn cảm của một người đàn bà, năm 2001, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bích Thu đã có nhiều kiến giải mang tính phát lộ bản chất của văn xuôi nữ trong bài viết “Văn xuôi phái đẹp”. Theo bà, “Trong những năm gần đây, cùng với đội ngũ viết văn của cả nước, các nhà văn nữ vẫn tỏ ra sung sức 8 và bền bỉ trong lao động sáng tạo.

Bằng những trang viết của mình, các chị đã góp phần nâng cao tính thẩm mỹ của thể loại, đặc biệt vẫn giữ được “bình đẳng” với đồng nghiệp nam giới về hiệu quả và chất lượng nghệ thuật” [143, tr 112]. Bản lĩnh của người viết nữ được thể hiện thông qua việc làm chủ ngòi bút trong tư duy nghệ thuật và cảm hứng sáng tạo: “Văn chương của phái đẹp hôm nay đã không thi vị hóa những chuyện đời, không tỏ ra đài các hoặc đa cảm trong những dòng lệ…mà sắc sảo và sâu sắc khi tiếp cận và khai thác đề tài thế sự, đời tư với nỗi đau nhân tình thế thái bằng lối viết dịu dàng mà bén ngọt, diết dóng mà đồng cảm sẻ chia với những thân phận, những con người sống quanh mình” [143, tr 113,]. Đặc trưng của văn xuôi phái đẹp trên phương diện đề tài là “những va chạm nhỏ, những xung động khẽ của cuộc sống” hay “cái lỉnh kỉnh, dở dang” của cuộc đời. Với ưu thế riêng của giới tính, các nhà văn nữ đã thể hiện sở trường của mình trong đề tài tình yêu muôn thuở, trong khai thác đối tượng sáng tạo chủ yếu chính là cuộc đời và tâm hồn của người phụ nữ.

Đồng thời, bà cũng khẳng định đối tượng mà người đàn bà tìm kiếm chính là đàn ông – những Adam của cuộc sống đời thường. Mỗi trang viết của họ là một sự vỡ lẽ về các đấng mày râu mà quan trọng hơn đó là sự “bộc lộ lòng vị tha, nhân ái của phụ nữ với con người và cuộc đời. Suy cho cùng đó cũng là một cách dung hòa cân bằng các mối quan hệ ứng xử ở đời” [143, tr 115]. Trong sáng tác của mình, các cây bút nữ đã thể hiện cả ý thức lẫn vô thức sáng tạo, dựa trên linh cảm đầy biến ảo để khai thác đến nhiều vỉa tầng của hiện thực và chiều sâu nhân vật.

Vì thế, việc phát hiện các tình huống tâm lý, thế giới nội tâm nhân vật với bút pháp tự sự trữ tình đã trở thành một nét đặc trưng trong sáng tác của các chị. Bên cạnh đó, việc không ngừng đổi mới nghệ thuật ngôn từ, lối viết tự do, khoáng đạt hiện đại mà gợi cảm và đầy nữ tính đã khiến tác phẩm của các chị ngày càng có nhiều độc giả. Chính với những thành tựu đó, nhà nghiên cứu đã tin rằng “trong nền văn xuôi đương đại phong phú và đa dạng hôm nay, sáng tác của các nhà văn nữ 9 đã có một tiếng nói riêng, hương sắc riêng…phụ nữ với tác phẩm của phụ nữ sẽ là lời mời, tiếng gọi của văn chương và người đọc trong thế kỷ 21” [143, tr 117] Năm 2006, trong bài viết Sức bật mới của những cây bút nữ, tác giả Lê Viết Thọ thông qua việc đánh giá những cái tên rất quen như Võ Thị Hảo, Trần Thùy Mai, Nguyễn Ngọc Tư đến sự xuất hiện của những cây bút nữ trẻ mới trên văn đàn như Hồng Hạnh, Phan Việt đã khẳng định “Những năm đầu của thế kỷ XXI này, văn đàn thêm một lần khởi sắc bởi những cây bút nữ. Nhờ họ, văn học ngày càng mang thêm diện mạo mới, một đời sống nhiều giằng co, trắc ẩn và đa đoan…Những cây bút nữ đã và đang âm thầm tỏa sáng, bày tỏ cách hiện diện trong cuôc sống bằng văn chương, tạo nên những nhịp mạch mới cho đời sống văn học [125].

Theo ông, điều quan trọng làm nên sức bật ấy chính là “trong sâu thẳm trang văn cho dù tưởng như cay nghiệt, thì vẫn phập phồng một trái tim nhân hậu, một cái nhìn sẻ chia, cảm thông trước cuộc đời, tạo nên một mạch nguồn ấm áp trong đời sống văn chương” [125]. Năm 2007, nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên ở bài viết Vũ điệu văn chương trẻ trong tập truyện ngắn của 12 cây bút nữ đã đã bộc lộ sự vui mừng khi chứng kiến sự trưởng thành của những cây viết thế hệ 7x, 8x như Nie Thanh Mai, Nguyễn Thúy Hằng, Ngọc Cầm Dương, Từ Nữ Triệu Vương…và với những gì họ đem lại trong văn chương “Họ trẻ tuổi, họ sống trẻ theo nhịp sống của thế hệ và thời đại, họ nghĩ và cảm trẻ. Và họ viết trẻ. Trẻ tự nó đã là một phẩm chất.

Ở lối nhìn đời. Và ở cách trình bày lối nhìn ấy thành văn…Không có gì mới dưới mặt trời, nói về thất tình lục dục của con người. Chỉ có cách nhìn cách nói về chúng là mới mà thôi. Dù cái mới đây nhiều khi chưa phải là cái mới thực chất.

Mới chỉ đang là khác, là lạ. Thì đấy cũng đã là một sự bắt đầu để có mới” [10, tr 7]. Theo tác giả, truyện ngắn là thể gan lì và ương bướng khi chấp nhận mọi người viết muốn thử sức nhưng không dễ cho ai làm chủ được nó khi không có đủ nội lực và tay nghề, nhưng 12 cây bút nữ trẻ đã đáp lại lời mời và sự thách thức đó. Mỗi cây bút, với những cách khám phá khác nhau đã mạnh dạn 10 trong việc “đột phá” vào mảng hiện thực lạ, những lối viết mới mẻ tạo nên sự đa dạng, hấp dẫn của thế hệ của các nhà văn trẻ.

Tiếp nối những nhận định về văn xuôi nữ ở giai đoạn trước, năm 2013 tác giả Trần Thục đã có bài viết Một góc nhìn về văn xuôi nữ, khá bao quát về nhiều phương diện của văn xuôi nữ trong đó đặc biệt là truyện ngắn nữ. Theo tác giả, ở thể loại truyện ngắn, các cây bút nữ đã mang đến cho làng văn những giọng điệu mới. Văn chương của họ phần nào đã khẳng định được vị thế trên văn đàn, tên tuổi của họ ngày càng trở nên quen thuộc với nhiều độc giả. Về đề tài, các tác giả nữ viết nhiều về đề tài tình yêu, hạnh phúc với những khát vọng tình yêu luôn luôn bỏng chát nhưng dường như chẳng bao giờ có thể thực hiện được, chẳng bao giờ có thể trọn vẹn.

“Vẫn còn bàng bạc những mất mát trong tình yêu và hôn nhân, nhấn chìm người phụ nữ vào sự cô đơn, đau khổ” [145]. Tuy nhiên, các cây bút nữ đã mạnh dạn cất lên tiếng nói cá nhân, nêu lên ước nguyện của mình, dám đòi hỏi và kêu gọi người đời quan tâm đến số phận những người phụ nữ. Không chỉ vậy, “văn xuôi nữ còn đi sâu vào những tầng bậc của cuộc sống gia đình, ở đó có cả những mâu thuẫn, xung đột, bất hòa giữa hai thế hệ mà tưởng như không thể giải tỏa nổi” [145]. Đặc biệt, theo nhận định của tác giả Trần Thục, nhân vật nữ trong tác phẩm của các cây bút nữ xuất hiện với mật độ dày đặc và trở thành hình tượng trung tâm, có thể lên đến 2/3 nhân vật của toàn bộ tác phẩm.

“Nhân vật nữ của họ rất tinh tế, nhạy cảm, có cá tính mạnh mẽ, dám sống, dám yêu, dám đòi hỏi quyền được yêu, quyền được sống hạnh phúc chính đáng” [145]. Đồng thời với giọng điệu mới mẻ, có cá tính và ngôn ngữ sắc sảo, mạnh bạo mà vẫn không thiếu chất đằm thắm, dịu dàng, các nhà văn nữ đã góp những tiếng nói riêng, những hương sắc riêng cho diện mạo văn xuôi đương đại. Theo tác giả, văn xuôi nữ ở Việt Nam tuy xuất hiện muộn hơn so với các nước khác nhưng “hứa hẹn những bước đi triển vọng góp phần làm phong phú diện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XXI” [145]. 11 Năm 2015, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng – người tự nhận mình có xu hướng “khuynh nữ” lại tiếp tục có bài viết luận bàn về những cây bút nữ trong hội thảo cuốn sách Phái đẹp và cuộc đời.