Nghiên cứu về tài chính ngân hàng toàn diện và ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu tài chính ngân hàng tài chính toàn diện ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế nghiên cứu ở các, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Đặng Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hạ Thị Thiều Dao
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tài Chính Toàn Diện, Ổn Định Ngân Hàng Và Chất Lượng Thể Chế – Nghiên Cứu Tại Các Nước ASEAN
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giới thiệu nghiên cứu

Luận án tiến sĩ 'Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên cứu tại các nước ASEAN' tập trung vào việc phân tích mối quan hệ giữa tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế trong khu vực ASEAN. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống trong các nghiên cứu trước đây, đặc biệt là việc xem xét ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng. Luận án sử dụng dữ liệu từ 157 ngân hàng tại 8 quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2010-2020, áp dụng phương pháp SGMM để phân tích.

1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu

Sau khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008, tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng trở thành vấn đề quan trọng. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây chưa tập trung vào vai trò của chất lượng thể chế trong mối quan hệ này. Luận án này nhằm bổ sung cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm, giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về tác động của tài chính toàn diện và chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng.

1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là phân tích tác động của tài chính toàn diện và chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN. Các câu hỏi nghiên cứu bao gồm: (1) Tài chính toàn diện có tác động như thế nào đến ổn định ngân hàng? (2) Chất lượng thể chế ảnh hưởng ra sao đến mối quan hệ này? (3) Các yếu tố khác như quy mô ngân hàng, tỷ lệ lạm phát có tác động gì đến ổn định ngân hàng?

II. Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu

Luận án trình bày các khái niệm và lý thuyết cơ bản về ổn định ngân hàng, tài chính toàn diện và chất lượng thể chế. Ổn định ngân hàng được đo lường bằng chỉ số Z-Score và tỷ lệ nợ xấu. Tài chính toàn diện được xác định trên ba khía cạnh: thâm nhập, sẵn có và sử dụng. Chất lượng thể chế được đánh giá thông qua bộ chỉ số quản trị công toàn cầu của Ngân hàng Thế giới.

2.1. Cơ sở lý luận về ổn định ngân hàng

Ổn định ngân hàng là khả năng duy trì hoạt động ổn định của hệ thống ngân hàng, tránh các rủi ro tài chính. Luận án sử dụng chỉ số Z-Score để đo lường mức độ ổn định, đồng thời xem xét tỷ lệ nợ xấu như một chỉ báo quan trọng.

2.2. Cơ sở lý luận về tài chính toàn diện

Tài chính toàn diện đề cập đến việc cung cấp các dịch vụ tài chính cho tất cả các tầng lớp dân cư. Luận án đo lường tài chính toàn diện thông qua ba khía cạnh: thâm nhập (số lượng người sử dụng dịch vụ), sẵn có (khả năng tiếp cận) và sử dụng (mức độ sử dụng dịch vụ).

2.3. Cơ sở lý luận về chất lượng thể chế

Chất lượng thể chế phản ánh hiệu quả của các thể chế quản trị trong việc duy trì trật tự và thúc đẩy phát triển kinh tế. Luận án sử dụng bộ chỉ số quản trị công toàn cầu để đánh giá chất lượng thể chế, bao gồm các khía cạnh như kiểm soát tham nhũng, ổn định chính trị và hiệu quả chính phủ.

III. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp SGMM (System Generalized Method of Moments) để phân tích dữ liệu từ 157 ngân hàng tại 8 quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2010-2020. Phương pháp này giúp xử lý các vấn đề như đa cộng tuyến và tự tương quan, đảm bảo kết quả nghiên cứu chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Mô hình nghiên cứu

Mô hình nghiên cứu bao gồm các biến chính như tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng, cùng các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ lạm phát. Phương pháp SGMM được áp dụng để ước lượng tác động của các biến này.

3.2. Kiểm định mô hình

Luận án thực hiện các kiểm định như đa cộng tuyến, tự tương quan và phương sai thay đổi để đảm bảo tính hợp lý của mô hình. Kết quả kiểm định cho thấy mô hình đáp ứng các giả định cơ bản của phương pháp SGMM.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy tài chính toàn diện có tác động tiêu cực đến ổn định ngân hàng, trong khi chất lượng thể chế có tác động tích cực. Chất lượng thể chế cũng điều chỉnh tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng theo hướng có lợi. Các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng và tỷ lệ lạm phát cũng có ảnh hưởng đáng kể.

4.1. Tác động của tài chính toàn diện và chất lượng thể chế

Tài chính toàn diện làm giảm ổn định ngân hàng, trong khi chất lượng thể chế giúp tăng cường sự ổn định. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây, cho thấy chất lượng thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh tác động của tài chính toàn diện.

4.2. Ảnh hưởng của các biến kiểm soát

Các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ lạm phát và đa dạng hóa thu nhập cũng có tác động đến ổn định ngân hàng. Quy mô ngân hàng lớn hơn thường đi kèm với mức độ ổn định cao hơn, trong khi tỷ lệ lạm phát cao có thể làm giảm ổn định ngân hàng.

V. Kết luận và hàm ý chính sách

Luận án kết luận rằng tài chính toàn diện cần được thúc đẩy một cách thận trọng để tránh ảnh hưởng tiêu cực đến ổn định ngân hàng. Đồng thời, cải thiện chất lượng thể chế là yếu tố then chốt để tăng cường ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN. Các hàm ý chính sách bao gồm việc tăng cường quản trị ngân hàng, cải thiện chất lượng thể chế và duy trì nền kinh tế ổn định.

5.1. Hàm ý chính sách

Các chính phủ ASEAN cần tập trung vào việc cải thiện chất lượng thể chế để tăng cường ổn định ngân hàng. Đồng thời, các ngân hàng cần đa dạng hóa thu nhập và quản lý rủi ro hiệu quả để duy trì sự ổn định.

5.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Luận án có một số hạn chế như phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn ở 8 quốc gia ASEAN và thời gian nghiên cứu từ 2010-2020. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi và thời gian để có cái nhìn toàn diện hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cuối cùng, bố cục của luận án được đưa ra nhằm giúp người đọc có thể hình dung cấu trúc của luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU Hệ thống ngân hàng đóng vai trò là huyết mạch của nền kinh tế (Baum & ctg., 2010), sự ổn định ngân hàng đảm bảo cho sự ổn định của nền kinh tế vì vậy các nghiên cứu trên thế giới rất quan tâm đến các yếu tố tác động đến sự ổn định ngân hàng để tìm ra các giải pháp gia tăng mức độ ổn định của hệ thống ngân hàng. Các yếu tố ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng đến từ đặc điểm của ngân hàng như quy mô tài sản, quy mô vốn chủ sở hữu, cạnh tranh, đa dạng hóa thu nhập, hiệu quả quản lý (Ahamed & Mallick, 2017; Albaity & ctg., 2018; Goetz, 2018); các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát, tốc độ tăng trưởng kinh tế, thất nghiệp (Albaity & ctg.Asli Demirgüç-Kunt & Detragiache, 1997).

Tuy nhiên, các nghiên cứu về ổn định ngân hàng ở các nước hiện nay tập trung chủ yếu vào các yếu tố nội tại ngân hàng, các yếu tố vĩ mô và ít quan tâm đến chất lượng thể chế, tài chính toàn diện và còn nhiều tranh cãi về hướng tác động. Tài chính toàn diện được hiểu một cách tổng quát là việc tiếp cận các DVTC một cách dễ dàng, sẵn có và thuận lợi cho tất cả các thành viên trong nền kinh tế, đặc biệt là những người yếu thế, người có thu nhập thấp. Vậy mục đích chủ yếu khi thực hiện tài chính toàn diện là tăng khả năng tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt đối với những người có thu nhập thấp. Việc thực hiện tài chính toàn diện sẽ thay đổi cấu trúc hệ thống tài chính, từ đó ảnh hưởng đến sự ổn định của hệ thống tài chính nói chung và ổn định ngân hàng nói riêng.

Thúc đẩy tài chính toàn diện, ít nhiều sẽ thay đổi cấu trúc của hệ thống tài chính và ảnh hưởng đến sự ổn định ngân hàng (Ozili, 2020). Lược khảo các nghiên cứu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, luận án nhận thấy: Thứ nhất, về tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều bằng chứng cho thấy mối quan hệ tuyến tính giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Theo đó, tài chính toàn diện có tác động thuận chiều hoặc ngược chiều đến ổn định ngân hàng. 2 Tác động thuận chiều của tài chính toàn diện đến sự ổn định của ngân hàng được lý giải theo hướng tài chính toàn diện cải thiện cơ sở tiền gửi tiết kiệm (Cull & ctg., 2012; Han & Melecky, 2013; Hannig & Jansen, 2010; Hawkins, 2006) và đa dạng hóa các khoản vay ngân hàng (Khan, 2011), từ đó giảm xác suất vỡ nợ tín dụng và bảo vệ hệ thống khỏi nguy cơ phá sản.

Ở góc độ khác, ổn định ngân hàng cũng có tác động thúc đẩy tài chính toàn diện cao hơn. Tuy nhiên, (García, 2016) cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, các ngân hàng sẽ thúc đẩy tài chính toàn diện bằng cách bỏ qua các quy định, hạ thấp tiêu chuẩn cho vay, cho vay các dự án để bù đắp chi phí giao dịch cao và làm cho giảm tính ổn định của ngân hàng. Ngoài ra, do các vấn đề về xếp hạng tín dụng và chi phí giao dịch cao, việc cung cấp dịch vụ ngân hàng cho nhiều người chưa từng sử dụng dịch vụ ngân hàng, dẫn đến tính ổn định của ngân hàng cũng có thể bị ảnh hưởng (Khan, 2011). Ở khía cạnh khác, nghiên cứu của Vo & ctg.

(2019) lại tìm thấy mối quan hệ phi tuyến giữa hai yếu tố trên. Tài chính toàn diện tác động thuận chiều đến ổn định ngân hàng ở một ngưỡng giá trị nhất định, và khi tài chính toàn diện vượt qua giá trị ngưỡng đó thì tác động thuận chiều có thể biến mất, thậm chí ảnh hưởng ngược lại đối với ổn định ngân hàng. Thứ hai, Chất lượng thể chế phản ánh năng lực của chính phủ trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách nhằm định hướng cho các hoạt động trong nền kinh tế. Một số nghiên cứu gần đây đã nhấn mạnh tác động của chất lượng thể chế trong việc cải thiện sự ổn định của ngân hàng (Bermpei & ctg., 2018; Dutta & Saha, 2019; Fang & ctg.

Tác động này được lý giải bởi chất lượng thể chế tốt phản ánh chính phủ đã xây dựng và thực thi các chính sách hướng dẫn các hoạt động kinh tế phù hợp, dẫn đến giảm tác động bất lợi từ các cú sốc kinh tế và đảm bảo cho các hoạt động kinh tế diễn ra bình thường và hiệu quả Fazio & ctg. Thứ ba, về ảnh hưởng của chất lượng đến các mối quan hệ giữa các biến số trong nền kinh tế, một số nghiên cứu cho thấy chất lượng thể chế có ảnh hưởng rất lớn. Chẳng hạn, chất lượng thể chế là nhân tố làm giảm thiểu tác động ngược chiều của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng hay giảm tác động bất lợi của việc thị trường hóa ngân hàng đến ổn định ngân hàng (Tandelilin & Hanafi, 2021). Tính đến thời điểm này có khá ít các nghiên cứu về tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng.

Ahamed & Mallick (2019) và Saha & Dutta (2022) là hai nghiên cứu khá toàn diện về vấn đề này. Với bộ dữ liệu lớn 2635 ngân hàng, 86 quốc gia trong giai đoạn 2004 – 2012, Ahamed & Mallick (2019) đã chỉ ra được tác động thuận chiều của tài chính 3 toàn diện đến ổn định ngân hàng và nhấn mạnh rằng tác động này sẽ được củng cố hơn nữa khi nó được thực hiện trong môi trường có chất lượng thể chế tốt. Đồng quan điểm với Ahamed & Mallick (2019), Saha & Dutta (2022) cho kết quả tương tự khi nghiên cứu vấn đề này với bộ dữ liệu cấp quốc gia. Tuy nhiên, ổn định ngân hàng trong hai nghiên cứu của các tác giả này mới chỉ đo lường bằng một cách, để phản ánh chính xác hơn và đầy đủ hơn ổn định ngân hàng, luận án đã sử dụng nhiều cách đo lường và so sánh kết quả các cách đo lường với nhau.

Trong những năm gần đây, các nước ASEAN đã có sự phát triển kinh tế vượt bậc, tuy sự tăng trưởng nhanh đó lại tiềm ẩn nhiều rủi ro do ASEAN có độ mở khá lớn, độ mở thương mại hiện tại đã 107,65 %và độ mở tài chính 0,16447% kèm theo tính ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN tương đối thấp và khá biến động (Hình 1. Ngoài ra, kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, tài chính toàn diện đã trở thành chính sách ưu tiên của các nước ASEAN. Năm 2009, Đạo luật Ngân hàng Trung ương của Malaysia quy định chức năng chính của BankNegara Malaysia (BNM) là phát triển và thúc đẩy tài chính toàn diện; năm 2012, Indonesia công bố chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện (Rahman, 2015); Năm 2011, Thái Lan cũng đưa ra kế hoạch quốc gia về tài chính toàn diện (Tambunlertchai, 2015) với mục tiêu không bỏ sót đối tượng nào ở phía sau, điều đó có nghĩa với tài chính toàn diện tất cả người dẫn đều dễ dàng tiếp cận và sử dụng các DVTC với mức chi phí hợp lý và thủ tục dễ dàng. Hơn nữa, ASEAN là khu vực khá đa dạng, có nền kinh tế phụ thuộc vào ngân hàng và được dự báo sớm sẽ trở thành khu vực thương mại lớn thứ năm trên toàn cầu và vai trò của khu vực này trong hệ thống tài chính toàn cầu ngày càng tăng (Nguyen, 2022a).

Do đó, bất kỳ cú sốc bất lợi nào đối với khu vực tài chính ở các quốc gia này đều có thể có tác động lây lan sang các quốc gia khác, ảnh hưởng đến mức ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu (Dang & Nguyen, 2021; Moudud-Ul-Huq & ctg.1 Chỉ số Z-Score trung bình của các nước ASEAN Nguồn: Tác giả tự tính toán và tổng hợp từ dữ liệu của Oris Bank Focus, 2022 Trong bối cảnh tác động của tài chính toàn diện tới ổn định ngân hàng còn là một câu hỏi chưa được trả lời thống nhất, việc một khu vực kinh tế có tính ổn định ngân hàng không cao, có độ mở thương mại và tài chính lớn và có khả năng lây lan đến các nền kinh tế khác chuyển sang chú trọng thúc đẩy tài chính toàn diện đặt ra các câu hỏi cần trả lời: (1) Thúc đẩy tài chính toàn diện có làm tăng ổn định ngân hàng ở các quốc gia này hay không? (2) Tác động này có thay đổi với chất lượng thể chế khác nhau hay không? (3) Và với từng khía cạnh riêng lẻ, ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động đó ra sao. Trả lời các câu hỏi này cũng góp phần đưa ra được các gợi ý cho ASEAN trong điều chỉnh chính sách phù hợp. Đó chính là lý do luận án thực hiện đề tài “Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên cứu ở các nước ASEAN” với mục đích kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động này. Nghiên cứu có nhiều điểm kế thừa hai nghiên cứu đã đề cập ở trên và có các điểm khác biệt: (1) bổ sung thêm hai khía cạnh trong xây dựng chỉ số tài chính toàn diện; (2) đo lường ổn định ngân hàng bằng nhiều thước đo thay vì chỉ bằng Zscore vốn bị đánh giá là chỉ số không hoàn hảo vì nó có thể che giấu rủi ro của các quốc gia (Wu & ctg., 2020); (3) đánh giá riêng lẻ ảnh hưởng của từng khía cạnh của chất lượng thể chế đến tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng; (4) kiểm tra tính chắc chắn của kết quả bằng cách sử dụng phương pháp khác (gắn biến giả ở biến chất lượng thể chế) (5) chọn ASEAN để kể một câu chuyện về tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế ở một vùng có nền kinh tế phụ thuộc ngân hàng bằng cách đưa thêm các biến đặc trưng.

MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu tổng quát Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu tác động của tài chính toàn diện, của chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng, và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đối với tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN.