Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Văn hóa Phật giáo và những vấn đề xoay quanh nó vẫn luôn là đề tài có sức hút lớn đối với các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn dưới những góc độ tiếp cận khác nhau như lịch sử, tôn giáo, văn hóa, triết học. Trong phạm vi đề tài này, NCS không có tham vọng tiếp cận tất cả các nghiên cứu về văn hóa Phật giáo Việt Nam mà chỉ tổng quan trên một số phương diện phù hợp với mục đích nghiên cứu đặt ra. Các công trình nghiên cứu về lịch sử và vai trò của Phật giáo Việt Nam Lịch sử Phật giáo Việt Nam là đối tượng nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhiều học giả trong và ngoài nước.
Trước năm 1975, ở Việt Nam có một số công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo tiêu biểu như: Việt Nam Phật giáo sử lược của tác giả Thích Mật Thể [156], Việt Nam Phật giáo đấu tranh sử của Tuệ Giác [50], Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XIII của Trần Văn Giáp [55]. Các công trình này đã giới thiệu sơ lược lịch sử Phật giáo Việt Nam từ thời kỳ du nhập, trải qua các giai đoạn phát triển với những thăng trầm, thịnh suy của Phật giáo gắn liền với tiến trình lịch sử dân tộc. Từ sau năm 1975 đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam dưới nhiều góc nhìn và cách tiếp cận khác nhau. Về lịch sử Phật giáo có Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang [98], Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Tài Thư [167], Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Đăng Thục [163], Lược sử Phật giáo Việt Nam của Thích Minh Tuệ [183]… đã tiếp cận dưới góc độ lịch sử, trình bày bao quát toàn bộ tiến trình lịch sử Phật giáo từ khi du nhập cho đến thời hiện đại, góp phần làm sống lại không khí cũng như diện mạo cụ thể của sinh hoạt Phật giáo trong tiến trình lịch sử Việt Nam.
Cùng một chủ đề lớn như các công trình trên, Lê Mạnh Thát (2001) có Lịch sử Phật giáo Việt Nam [152], [153], [154] gồm 3 tập đã hệ thống tư liệu từng niên đại, từng nhân vật, từng sự kiện tiêu biểu của Phật giáo trong suốt hơn 2.000 năm 10 tồn tại và phát triển ở Việt Nam. Tác giả nhìn nhận lịch sử Phật giáo như một bộ phận của cuộc vận động chung của dân tộc, gồm các thời kỳ: thời kỳ Phật giáo quyền năng, thời kỳ Phật giáo vận động độc lập, thời kỳ Phật giáo thế sự, thời kỳ Phật giáo cư trần lạc đạo và thời kỳ Phật giáo quần chúng. Tác giả cũng đã đề cập đến một số thiền sư tiêu biểu trong các giai đoạn phát triển của Phật giáo Việt Nam như thiền sư Vạn Hạnh, Pháp Loa, Huyền Quang… không chỉ là những cố vấn cho triều đình phong kiến những vấn đề về chính trị, ngoại giao, quân sự, văn hóa. mà còn có những đóng góp tích cực trong việc xây dựng chùa tháp, phát triển tư tưởng, đạo đức Phật giáo… Nguyễn Duy Hinh là một tác giả có nhiều công trình nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam, trong đó Lịch sử đạo Phật Việt Nam là công trình đặc sắc, giới thiệu các giai đoạn phát triển của Phật giáo từ thời kỳ truyền nhập đến thời kỳ canh tân (thế kỷ XX) [68].
Tác giả cũng đã làm rõ một số đóng góp của các thiền sư trong việc phát triển tông phái, văn hóa, xã hội trong các giai đoạn phát triển khác nhau của Phật giáo Việt Nam. Đạo Phật Việt Nam là công trình tập hợp một số bài nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam của Hòa thượng Thích Đức Nghiệp, được xuất bản năm 1995 tại Thành phố Hồ Chí Minh [116]. Tác giả đã nêu lên một số khía cạnh của Phật giáo như: sự phát triển của đạo đức Phật giáo, ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa, nghệ thuật, lối sống của con người Việt Nam. Vai trò, tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu.
Tác giả Hà Văn Tấn có một số bài viết như “Chùa Việt Nam”, “Về ba yếu tố của Phật giáo Việt Nam: thiền, tịnh, mật”, “Vấn đề văn bản học, các tác phẩm văn học Phật giáo Việt Nam”, “Chùa Vua và tín ngưỡng Đế Thích”… in trong Đến với lịch sử văn hóa Việt Nam [147]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Duy Hinh và Lê Đức Hạnh trong công trình Phật giáo trong văn hóa Việt Nam xuất bản năm 2011 đã trình bày những vấn đề lịch sử tư tưởng Phật giáo Việt Nam qua kinh sách; Bồ Tát Quán thế âm - một hình tượng thể hiện tư tưởng Phật giáo trong 11 văn hóa Việt Nam; về Phật giáo trong văn hóa Việt Nam; Phật giáo và vấn đề hiện đại hóa Phật giáo hiện nay [69]. Phật giáo nhập thế và phát triển là công trình tập hợp hơn 20 bài viết của nhiều tác giả nhìn nhận về tinh thần nhập thế của Phật giáo trong giai đoạn hiện nay [155], khẳng định Phật giáo không tách mình khỏi thế sự mà còn dấn thân một cách tích cực vào cuộc đời, vào nếp sống của con người ở từng địa phương để chuyển hóa, xây dựng cuộc sống con người cao đẹp hơn, thánh thiện hơn, hoàn hảo hơn. Đó là đặc tính nhập thế của Phật giáo trong mọi thời đại, mọi không gian.
Cùng chủ đề về tinh thần nhập thế của Phật giáo, tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc có bài viết “Phật giáo dân gian: Con đường nhập thế của Phật giáo Việt Nam”. Theo tác giả, thông qua các hình thức cúng lễ như cúng cầu an, cúng sao giải hạn, cúng cầu siêu, lễ bán khoán, cúng cắt tiền duyên…, Phật giáo dân gian đã biểu hiện tính nhập thế của mình, đi sâu vào đời sống tâm linh, góp phần “điều chỉnh hành vi xã hội và xã hội hóa”, “làm thay đổi một vài thói quen, nếp sống truyền thống của người Việt Nam” [119, tr. Tác giả Bồ đề Tân Thanh - Nguyễn Đại Đồng với công trình Phật giáo Việt Nam (từ khởi nguyên đến 1981) đã giới thiệu một cách khái quát về lịch sử Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến năm 1981 nói chung và các danh tăng, cư sĩ tiêu biểu nói riêng. Tác giả cho rằng: Ngay từ khi xuất hiện, đạo Phật đã được người Việt chấp nhận và nhanh chóng phát triển, đến nửa cuối thế kỷ thứ II, ở Việt Nam đã hình thành những trung tâm Phật giáo.
Với tư tưởng “nhập thế”, “phật pháp bất ly thế gian giác” và “đại hùng, đại lực, đại từ bi”, giáo lý đạo Phật đã hòa quyện với tín ngưỡng văn hóa bản địa, là cơ sở, động lực để Phật giáo gắn bó, đồng hành với dân tộc và có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam [47, tr. Tác giả Hà Thúc Minh trong nghiên cứu Lịch sử tư tưởng Việt Nam và vấn đề Phật giáo khẳng định trong tiến trình lịch sử của mình, Phật giáo Việt Nam đã gắn liền với vận mệnh của dân tộc qua từng thời kỳ lịch sử. Tại những thời kỳ khó 12 khăn nhất khi đất nước đối diện với những thách thức ngoại xâm thì “nhiều tăng ni, Phật tử sẵn sàng “cởi cà sa, khoác chiến bào” cùng toàn dân đánh tan mọi âm mưu xâm lược của kẻ thù” [110, tr. Lý giải về sự tham gia của các thiền sư vào công cuộc chống ngoại xâm nói riêng, vào các vấn đề khác của đời sống xã hội nói chung, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Lang, có 4 lý do chính: Thứ nhất, họ là những người có học, có ý thức quốc gia, sống gần gũi với quần chúng và biết được những khổ đau của người dân bị đô hộ và bóc lột hà khắc; Thứ hai, họ không muốn tranh ngôi vua, không giành quyền bính và địa vị ngoài đời nên được vua tin tưởng; Thứ ba, họ không cố chấp vào thuyết trung quân, nên họ có thể cộng tác với bất cứ ông vua nào đem lại hạnh phúc cho dân; Thứ tư, các vua cần sức học của họ, nhất là trong thời Đinh - Tiền Lê, các vua đều không phải thuộc giới trí thức.
Nho sĩ cũng không có mấy người, lại chỉ trung thành được với một triều đại [98, tr. Bài viết “Những ảnh hưởng của Phật giáo đối với xã hội ta trước đây” [16] của nhà nghiên cứu Minh Chi đã luận giải về sự ảnh hưởng của Phật giáo đối với xã hội Việt Nam trong lịch sử, đặc biệt là trong thời đại Lý - Trần. Theo tác giả, trong tiến trình lịch sử, Phật giáo đã ảnh hưởng đến văn hóa, đến tư duy của cộng đồng thông qua lối sống, hành vi ứng xử hàng ngày của tăng ni, Phật tử. Tác giả nhấn mạnh đến vai trò của thiết chế tăng đoàn, ni đoàn, Phật tử tại gia và cho rằng “những tư tưởng cơ bản của đạo Phật, mà chúng ta vốn ca ngợi là cao đẹp nhân từ, từ bi, trí dũng, vô ngã, vị tha sẽ chỉ là từ ngữ suông nếu không có những tăng, ni, Phật tử biến chúng thành thực tế sống động trong sinh hoạt và việc làm thường nhật của họ” [16, tr.
Dưới triều đại nhà Lý - Trần, Phật giáo đã có nhiều đóng góp tích cực không chỉ đối với sự ổn định, thống nhất của quốc gia - dân tộc trong bối cảnh phải chống lại sự xâm lược của các đế chế phương Bắc mà còn trên nhiều phương diện khác của đời sống xã hội. Tác giả Tăng Xuân Dẫn trong công trình nghiên cứu Vai trò của các thiền sư trong văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay [24] đã phân tích vai trò của các thiền sư trong xây dựng và phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên một số lĩnh vực chính như: chính trị - xã hội, tư 13 tưởng tôn giáo, đạo đức, văn học, nghệ thuật, và rút ra ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay. Tác giả cho rằng: Không chỉ trong thời Lý - Trần, mà trong mọi thời đại, với sự phát triển của Phật giáo, các thiền sư đều có những đóng góp đáng kể cho sự nghiệp xây dựng văn hóa, kinh tế, xã hội, phát triển đất nước. Các thiền sư với vị thế là những nhà tu hành, chức sắc tôn giáo, đã luôn là những người chăm lo cho nhân dân trong cả việc “đạo” và việc “đời”.
Vừa hướng đạo nhưng đồng thời cũng giáo dục truyền thống yêu nước, truyền thống văn hóa và đạo đức, lối sống cho quần chúng nhân dân [24, tr.