Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO TÀI CHÍNH VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP 1. TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP VÀ RỦI RO TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm, nội dung tài chính doanh nghiệp Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình từ đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường. Hoạt động của doanh nghiệp cũng là quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng nguồn lực tài chính hợp thành hoạt động tài chính của doanh nghiệp.
Trong quá trình đó làm phát sinh dòng tiền vào, dòng tiền ra liên quan tới quá trình tạo lập, phân phối và chuyển hóa các quỹ tiền tệ của doanh nghiệp. Do vậy có thể khái niệm tài chính doanh nghiệp: Về bản chất: Tài chính doanh nghiệp là các quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị nảy sinh gắn liền với việc tạo lập, sử dụng các quỹ tiền tệ của doanh nghiệp trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp. Về mặt hình thức: Tài chính doanh nghiệp là các quỹ tiền tệ trong quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng và vận động gắn liền với hoạt động của doanh nghiệp. Nội dung tài chính doanh nghiệp có thể khái quát qua một số mặt hoạt động chính: - Tham gia đánh giá lựa chọn các dự án đầu tư và kế hoạch kinh doanh dài hạn của doanh nghiệp.
11 Các dự án đầu tư và kế hoạch kinh doanh dài hạn của doanh nghiệp được xây dựng trên cơ sở các giả định của các yếu tố đầu vào, kết quả kinh doanh, khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp … tuy nhiên, trên thực tế những yếu tố này hoàn toàn có thể thay đổi do tác động của các biến cố chủ quan, khách quan của nền kinh tế do vậy kết quả thẩm định của dự án, kế hoạch kinh doanh dài hạn của doanh nghiệp có thể sẽ không chính xác như dự kiến ban đầu. Thời gian dự án càng dài, kế hoạch kinh doanh càng dài thì khả năng biến động của các yếu tố, sự chính xác trong các giả định càng hạn chế dẫn tới khả năng biến động trong kết quả thẩm định càng cao. - Xác định nhu cầu vốn và tổ chức huy động vốn đáp ứng kịp thời, đầy đủ vốn cho các hoạt động của doanh nghiệp. Huy động vốn là một trong những quyết định tài chính chiến lược đảm bảo cho hoạt động của doanh nghiệp được diễn ra một cách liên tục hơn thế góp phần tác động trực tiếp tới hiệu quả kinh doanh, tỷ suất lợi nhuận vốn chủ cũng rủi ro của doanh nghiệp.
Việc doanh nghiệp không huy động đủ vốn sẽ khiến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bị ngưng trệ, cơ cấu nguồn vốn không hợp lý như hệ số nợ quá cao khiến chi phí lãi vay tăng cao, nhu cầu thanh toán gốc và lãi lớn tạo áp lực dòng tiền chi trả lớn … do các yếu tố như lãi suất, cam kết đầu tư, dòng tiền của doanh nghiệp có sự biến động so với kế hoạch nên việc xác định nhu cầu vốn cũng như tổ chức huy động vốn đáp ứng cho các hoạt động của doanh nghiệp luôn tồn tại rủi ro. - Sử dụng hiệu quả số vốn hiện có, quản lý chặt chẽ các khoản thu chi và đảm bảo khả năng thanh toán của doanh nghiệp. Hoạt động tài chính cần đảm bảo đồng vốn doang nghiệp huy động về sẽ được sử dụng hiệu quả, tuy nhiên các hạn chế trong công tác nhập xuất hàng tồn kho, dữ trữ lượng tiền mặt quá nhiều hay đề ra chính sách tín dụng thương mại không phù hợp … không những chỉ làm việc sử dụng vốn của doanh nghiệp trở lên kém hiệu quả mà còn làm sụt giảm dòng tiền, tác động tới khả năng thanh toán của doanh nghiệp. 12 - Thực hiện phân phối lợi nhuận, trích lập và sử dụng các quỹ của doanh nghiệp.
Phân phối lợi nhuận là một quyết định tài chính quan trọng không những liên quan tới lợi ích của cổ đông mà còn liên quan tới tình hình tài chính của doanh nghiệp bởi quy mô và hình thức phân phối lợi nhuận sẽ ảnh hưởng tới dòng tiền ra khỏi doanh nghiệp, quy mô lợi nhuận để lại tái đầu tư. Việc trích lập các quỹ liên quan tới việc phân bổ nguồn lực của doanh nghiệp trong kế hoạch dự phòng, triển khai các hoạt động kinh doanh. - Kiểm soát thường xuyên tình hình hoạt động của doanh nghiệp. Thông qua tình hình thu, chi tiền tệ hàng ngày, các báo cáo tài chính, tình hình thực hiện các chỉ tiêu tài chính cho phép kiểm soát được tình hình hoạt động của doanh nghiệp.
Mặt khác, thông qua việc thường xuyên đánh giá tình hình tài chính của doanh nghiệp cho phép doanh nghiêp nhận diện những điểm mạnh, điểm hạn chế trong hoạt động kinh doanh tác động tới hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp quá đó có sự điều chỉnh phù hợp trong hoạt động kinh doanh. - Thực hiện kế hoạch hóa tài chính. Hoạt động tài chính của doanh nghiệp cần được lên kế hoạch trước như kế hoạch kinh doanh năm. Việc lập kế hoạch kinh doanh giúp doanh nghiệp chủ động trong các phương án huy động vốn, đầu tư, phân phối lợi nhuận và cụ thể các phương án kinh doanh bằng các số liệu tài chính qua đó có cơ sở để điều hành hoạt động kinh doanh một cách chủ động.
Rủi ro tài chính doanh nghiệp 1.1 Rủi ro và phân loại rủi ro của doanh nghiệp * Khái niệm rủi ro: Hoạt động kinh tế - xã hội của loài người ngày càng đa dạng và phong phú, kết quả các hoạt động chịu sự tác động của ngày càng nhiều yếu tố vì vậy rủi ro luôn tiềm ẩn trong xã hội loài người. Tuy nhiên, khái niệm về rủi ro nói chung, rủi ro trong lĩnh vực kinh doanh nói riêng hiện vẫn còn nhiều tranh cãi. 13 Từ điển Webster nêu “rủi ro là một mối nguy hại, nguy cơ gây ra thiệt hại hoặc tổn thương”. Theo quan điểm của Nassim Nicholas Taleb viết trong cuốn sách bàn về quản lý rủi ro: Thiên nga đen (The Black Swan) “Rủi ro là những biến cố xuất hiện một cách ngẫu nhiên gây ra những thiệt hại cho các chủ thể liên quan” [24].Briham và Joel F.Houston Đại học Floria Mỹ trong cuốn “Quản trị tài chính” cũng đưa ra quan điểm “ rủi ro là khả năng các sự kiện không mong đợi xảy ra”.
[14] Rủi ro theo định nghĩa trong từ điển tiếng Việt phổ thông “ rủi ro là điều không lành mạnh, không tốt bất ngờ xảy ra”, trong các khái niệm này có hai yếu tố chính của rủi ro được đề cập đó là tính bất ngờ và tác động của rủi ro tới chủ thể gặp phải, tuy nhiên khái niệm này đang dừng lại ờ góc nhìn tiêu cực khi cho rằng khi gặp phải rủi ro thì kết quả chủ thể nhận được là những điều không may mắn, không lành mạnh. Các khái niệm trên đều chỉ ra tính bất ngờ, tính ngẫu nhiên hay sự không chắc chắn của biến cố xuất hiện gây ra những tác động tiêu cực tới hoạt động của chủ thể. Tuy nhiên, một khía cạnh mà các khái niệm trên chưa đề cập tới đó là khả năng đo lường những biến cố ngẫu nhiên đó. Theo Frank Knight – nhà kinh tế học người Mỹ đề cập tới rủi ro trong tác phẩm Rủi ro, không chắc chắn và lợi nhuận đã đưa ra quan điểm “ rủi ro là những bất trắc có thể đo lường” [23], cùng quan điểm này TS.
Nguyễn Minh Kiều – Trong cuốn Quản trị rủi ro tài chính cũng đưa ra quan điểm: rủi ro là một sự không chắc chắn hay một tình trạng bất ổn. Tuy nhiên, không phải bất cứ sự không chắc chắn nào cũng là rủi ro. Chỉ có những tình trạng không chắc chắn có thể ước đoán được xác suất xảy ra mới là rủi ro [3]. Như vậy, theo quan điểm của các nhà khoa học này những bất trắc có thể xảy đến với doanh nghiệp những không thể đo lường, ước đoán được xác suất xảy ra thì đó chỉ dừng lại ở bất trắc chứ không tiếp cận đó là rủi ro với doanh nghiệp.
Theo quan điểm hiện đại rủi ro được đề cập với những khía cạnh mới: 14 “Rủi ro được định nghĩa là tập hợp các khả năng xảy ra của một sự kiện và những hệ quả của chúng. Mỗi sự kiện có những hệ quả tiềm tàng dẫn đến các cơ hội thuận lợi (về mặt tích cực) hoặc gấy ra mối đe dọa đến thành công (mặt tiêu cực)”. Như vậy, tác động của biến cố đến chủ thể mang tính hai mặt có thể đó là tiêu cực đe dọa sự thành công của doanh nghiệp gây ra sự sụt giảm doanh thu, lợi nhuận nhưng cũng có thể đưa lại những cơ hội, những thuận lợi tạo ra sự tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận vượt ngoài kỳ vọng. Sổ tay quản trị rủi ro doanh nghiệp của hãng kiểm toán Ernst – Young “Rủi ro là khả năng một sự kiện có thể xảy ra và tác động (có thể là đe dọa hoặc cơ hội) đến việc hoàn thành các mục tiêu kinh doanh đề ra”.
[13] Như vậy, theo quan điểm hiện đại tác động hay kết quả của biến cố rủi ro tới doanh nghiệp mang tính hai chiều có thể là tiêu cực, cũng có thể là tích cực. Trên cơ sở các nghiên cứu trên, đặt trong khía cạnh nghiêp cứu rủi ro tác động tới hoạt động của doanh nghiệp tác giả đề suất khái niệm rủi ro: “rủi ro là biến cố ngẫu nhiên (có thể đo lường) xuất hiện làm kết quả thực tế sai khác so với kỳ vọng (kế hoạch)”. Có ba vấn đề cần quan tâm trong khái niệm rủi ro: Thứ nhất, tính ngẫu nhiên của biến cố rủi ro Thứ hai, khả năng có thể đo lường được sự xuất hiện của biến cố rủi ro Thứ ba, đánh giá, đo lường được tác đông của rủi ro tới mục tiêu của chủ thể. Phân loại rủi ro của doanh nghiệp: Có nhiều quan điểm, tiêu chí phân loại các loại rủi ro doanh nghiệp gặp phải trong quá trình kinh doanh.
Tiêu chí 1: Dựa trên tác động của rủi ro tới các bộ phận, các mảng hoạt động của doanh nghiệp. Khi đó rủi ro của doanh nghiệp được chia thành 4 nhóm rủi ro chính gồm: 15 - Rủi ro chiến lược: là rủi ro phát sinh trong hoạch định, triển khai các chiến lược của doanh nghiệp. Có thể kể đến như: rủi ro liên quan tới chiến lược kinh doanh, kế hoạch phân bổ các nguồn lực, sáp nhập, mua lại và thoái vốn .