Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu lý luận về quản lý nhà nước đối với người lao động nước ngoài và các yếu tố ảnh hưởng Nghiên cứu những vấn đề lý luận về lao động nước ngoài hay quản lý nhà nước đối với người lao động nước ngoài. Trong nhiều tài liệu nghiên cứu về người nước ngoài, người lao động nước ngoài hay lao động di trú như: Cư trú, điều kiện cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam – Thực trạng và kiến nghị của Trung tâm Nghiên cứu khoa học – Viện nghiên cứu lập pháp (2013); Giải thích thuật ngữ về di cư của Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) (2011); Những điều cần biết về người lao động di trú của Hội Luật gia Việt Nam (2008) đều đề cập đến những khái niệm như: “người nước ngoài”, “di cư quốc tế”, “di cư lao động”, “người lao động di trú”… những điều kiện làm việc của người lao động nước ngoài, đặc điểm của người lao động nước ngoài… Đây là những cơ sở lý luận tiền đề, các khái niệm công cụ để nghiên cứu vấn đề người lao động nước ngoài tại Việt Nam.
Theo đó các khái niệm được đề cập đến như: “Di cư quốc tế” (International migration) là sự di chuyển của những người rời nước gốc hoặc nước cư trú thường xuyên để tạo lập cuộc sống mới tại nước khác, kể cả tạm thời hoặc lâu dài. Vì thế họ phải vượt qua một biên giới quốc tế [92, tr. “Di cư lao động” (Labour migration) là sự di chuyển người từ quốc gia này sang quốc gia khác, hoặc trong phạm vi quốc gia cư trú của họ, với mục đích làm việc. Phần lớn các quốc gia đề quy định vấn đề di cư lao động trong Luật di cư.
Ngoài ra một số quốc gia còn đóng vai trò tích cực trong việc điều tiết di cư lao động ra nước ngoài và tìm kiếm cơ hội việc làm cho công dân của họ ở nước ngoài [92, tr. Lao động di trú là một người đã, đang và sẽ làm một công việc có hưởng lương tại một quốc gia mà người đó không phải là công dân, theo đó lao động di trú này gồm tám dạng người là: nhân công vùng biên, nhân công theo mùa, nhân công đi biển, nhân công làm việc ở công trình 8 trên biển, nhân công lưu động, nhân công theo dự án, nhân công lao động chuyên dụng, nhân công tự chủ” [60, tr. Nghiên cứu về khái niệm “Quản lý nhà nước về lao động chất lượng cao tại Việt Nam”, trong nghiên cứu “Quản lý nhà nước về lao động nước ngoài chất lượng cao ở Việt Nam” – PGS. TS Phan Huy Đường (chủ biên), 2012 – Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội” đề cập “Quản lý nhà nước về lao động nước ngoài chất lượng cao là việc nhà nước xác định mục tiêu và bằng pháp quyền tác động có tổ chức lên các quan hệ và hoạt động của nguồn lao động nước ngoài nhằm khai thác và sử dụng có hiệu quả nhất nguồn lao động này, nhằm đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước đã đặt ra” [41, tr.
Theo đó, tác giả cũng đề cập đến những nội dung quản lý nhà nước đối với lực lượng này như sau: xây dựng chiến lược mục tiêu quản lý; ban hành hệ thống pháp luật, chính sách quản lý; tổ chức thực hiện chiến lược mục tiêu, pháp luật, chính sách quản lý; kiểm tra, giám sát hoạt động quản lý. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra những kinh nghiệm quản lý của một số nước như: Singapore, Hàn Quốc, Malaysia là cơ sở thực tiễn, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong quản lý đối với người lao động nước ngoài. Nghiên cứu về cơ sở thực tiễn của các nước trong quản lý đối với lao động nước ngoài có các công trình như: Sách tham khảo: “Xuất khẩu lao động của một số nước Đông Nam Á kinh nghiệm và bài học”, Nguyễn Thị Hồng Bích, 2007. Tài liệu này trình bày những vấn đề lý luận và thực tiễn về xuất khẩu lao động ở Đông Nam Á.
Trong đó có những vấn đề lý luận về sự dịch chuyển lao động quốc tế như đề cập đến khái niệm thị trường lao động quốc tế, tình hình xuất khẩu lao động trên thế giới: nguyên nhân, tính chất, đặc điểm và các xu hướng xuất khẩu lao động hiện nay (thay đổi về sự dịch chuyển lao động di cư, sự bùng phát di cư bất hợp pháp, nữ hóa di cư…). Tài liệu đã tiến hành khảo sát thực tiễn về tình hình xuất khẩu lao động ở một số nước Đông Nam Á (Malaysia, Philippine, Indonesia, Thái Lan) cụ thể là: chính sách xuất khẩu lao động (cơ sở và quá trình hình thành); công tác tổ chức và xuất khẩu lao động (hệ thống tuyển mộ, công tác đào tạo, chuẩn bị cho nguồn nhân lực, vai trò quản lý của Nhà nước, số lượng xuất khẩu và những thị trường chính…); những vấn đề phát sinh và cách giải quyết. Trên cơ sở đó, các tác giả đã phân tích thực trạng xuất khẩu lao động của Việt Nam, chủ trương và đề cập đến những giải pháp hiệu quả cho hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam. 9 Luận án: “Một số vấn đề xã hội của người lao động nước ngoài tại Nhật Bản” – Phan Cao Nhật Anh, 2014.
Luận án Tiến sĩ Xã hội học nghiên cứu về những cơ sở lý luận và thực trạng người lao động nước ngoài ở Nhật; một số vấn đề về hòa nhập xã hội, vấn đề an sinh, vấn đề quyền và lợi ích hợp pháp; từ đó hoạch định chính sách định hướng xuất khẩu lao động trong bối cảnh toàn cầu hóa cho Việt Nam. Đề tài luận án đề cập đến thực trạng người lao động nước ngoài ở Nhật Bản và kinh nghiệm quản lý lực lượng này của Nhật Bản. Đây là tài liệu tham khảo phong phú làm cơ sở thực tiễn cho quản lý lao động nước ngoài tại Việt Nam. Nghiên cứu về những yếu tố tác động đến lao động nước ngoài hay lao động nhập cư.
Một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài như tại Mỹ, Trung Á hay Anh… chỉ ra các tác động tích cực và tiêu cực từ lực lượng lao động nước ngoài đến tình hình kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội tại các quốc gia tiếp nhận lao động nhập cư như: nghiên cứu “Immigration and education: The crisis and the opportunities – David W. Stewart, New York: Lexington books, 1993” (Nhập cư và giáo dục: Khủng hoảng và cơ hội) công trình này đã cho thấy làn sóng người nhập cư vào nước Mỹ và những vấn đề xã hội kèm theo như luật pháp, việc làm, đặc biệt là vấn đề giáo dục cho những người nhập cư và cho các tầng lớp thanh thiếu niên từ nhiều quốc gia, nhiều ngôn ngữ và nhiều trình độ khác nhau, những khó khăn trong việc giáo dục cho người nhập cư. Hay sách “Labor migration in Central Asia Implications of the global economic crisis” (Lao động di cư ở Trung Á ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu), Erica Marat, 5/2009”. Tài liệu này đề cập đến làn sóng di cư lao động từ các nước Trung Á như Tajikistan, Kyrgykistan, Uzbekistan, Remittances ảnh hưởng đến kinh tế xã hội các nước trong khu vực Trung Á, những chính sách của các nước trong khu vực Trung Á đối với lao động di cư, đồng thời đánh giá xu hướng di cư lao động ở các nước trong khu vực Trung Á trong xu thế hiện nay.
Sách: “The impacts of migrant workers on UK businesses” – BMRB (British Market Research Bureau), 3/2015 (Sự ảnh hưởng của lao động nhập cư đến nền kinh tế Anh quốc). Tài liệu nghiên cứu về tác động của di cư lao động đối với nền kinh tế Anh. Trong đó những tác động của di cư lao động đến thị trường lao động, tài chính công, sản lượng kinh tế của Anh quốc. Tài liệu phân tích những dữ liệu dựa trên việc phỏng vấn 80 doanh nghiệp từ khắp nước Anh có sử dụng lao động nhập cư.
Quá trình nghiên cứu, phân tích cho thấy nhiều yếu tố tác động tích cực đến nền kinh tế Anh xuất phát từ lực lượng lao động nhập cư như kiến thức, kỹ 10 năng, cơ hội hội nhập, kết nối văn hóa, chia sẻ kinh nghiệm làm việc… những thay đổi đến từ lực lượng nhập cư vào Anh quốc đã làm đòn bẩy mạnh mẽ đến nền kinh tế nước Anh nói chung và sự phát triển của các doanh nghiệp có sử dụng lao động nhập cư nói riêng. Bên cạnh những yếu tố tích cực, tài liệu cũng chỉ ra những vấn đề tiêu cực từ lực lượng này đến kinh tế nước Anh như những vấn đề hội nhập, ngôn ngữ, văn hóa. Báo cáo: “Immigration: A commitment to Australia: The report of the committee to advice on Australia’s immigration policies” - Australia government publishing service, Canberra, 1988. Công trình này nghiên cứu về làn sóng người nhập cư ở Úc, sự tác động của người nhập cư đối với các vấn đề xã hội, kinh tế, dân số ở Úc.
Đồng thời, công trình nghiên cứu này cũng đề cập đến chương trình nhập cư và chính sách cũng như luật pháp của Úc đối với vấn đề này. Bài viết: “Labour Migration into Russia: The Response of State an Soiety” (Lao động di cư vào Nga: Phản hồi của Nhà nước và xã hội) – Tatiana Nikolaevna Yudina. Qua bài viết này, tác giả đã phân tích những vấn đề liên quan đến sự hiện diện của người di cư quốc tế trong thị trường lao động ở Nga. Bài viết cũng cho thấy vai trò của người nước ngoài trong cơ cấu thị trường lao động ở Nga, ảnh hưởng của người di cư.
Bài viết cũng xem xét các biện pháp có thể để điều chỉnh dòng chảy của di cư. Báo cáo: “Labour Migration & Human Development”, International Organization for Migration, 2012. Tài liệu này là báo cáo hằng năm của tổ chức di cư quốc tế, đánh giá về các vấn đề về di cư lao động, hội nhập, hợp tác với cộng đồng hải ngoại và các liên kết giữa phát triển và di cư. Trong đó đánh giá quá trình quản lý di cư, cung cấp chuyên môn kỹ thuật trong các lĩnh vực bao gồm chính sách di cư, thủ tục hành chính, hoạt động, thủ tục, đào tạo và hỗ trợ trực tiếp cho lao động di cư.
Báo cáo khoa học: “Labor Migration, Skills & Student Mobility in Asia” – Ngân hàng phát triển châu Á, 2014.
