Luận án tiến sĩ về phát triển kinh tế biên giới Việt-Trung tại Quảng Ninh: Vấn đề và giải pháp

Luận án tiến sĩ phân tích vấn đề và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế biên giới Việt - Trung tại tỉnh Quảng Ninh, tập trung vào tiềm năng và thách thức.

• Tác giả: Lê Thanh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Chu Đức Dũng
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Biên Giới Việt – Trung (Tỉnh Quảng Ninh): Vấn Đề Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ, KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ đề tài nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• Cấu trúc luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Nhóm nghiên cứu về các vấn đề lý thuyết kinh tế biên giới
• 1.2. Nhóm nghiên cứu về kinh tế biên giới Trung Quốc với một số quốc gia láng giềng
• 1.3. Nhóm nghiên cứu về quan hệ kinh tế biên giới Việt – Trung, trong đó có các công trình nghiên cứu về kinh tế biên giới Việt – Trung khu vực biên giới tỉnh Quảng Ninh
• 1.4. Những kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài, vấn đề đặt ra và hướng nghiên cứu của đề tài
• 1.4.1. Những kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.4.2. Những vấn đề luận án cần giải quyết
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIÊN GIỚI VIỆT – TRUNG KHU VỰC TỈNH QUẢNG NINH
• 2.1. Khái niệm và lý thuyết phát triển kinh tế biên giới
• 2.1.1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận án
• 2.1.2. Lý thuyết liên quan đến kinh tế biên giới
• 2.2. Kinh nghiệm một số nước trong phát triển kinh tế biên giới
• 2.2.1. Phát triển kinh tế biên giới Lào - Trung Quốc
• 2.2.2. Kinh nghiệm từ phát triển kinh tế biên giới Myanmar - Trung Quốc
• 2.3. Các nhân tố tác động đến phát triển kinh tế biên giới Việt - Trung khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 2.3.1. Tác động từ bối cảnh mới của quan hệ kinh tế biên giới Việt - Trung
• 2.3.2. Tác động từ điều kiện kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ninh
• 2.3.3. Tác động từ điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của địa phương vùng biên giới
• 2.3.4. Đánh giá tác động từ tình hình kinh tế - xã hội Đông Hưng, Quảng Tây, Trung Quốc
• 2.3.5. Thực trạng phát triển kinh tế biên giới Việt Nam hiện nay
• 2.3.6. Khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội Quảng Ninh với sự phát triển kinh tế biên giới
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIÊN GIỚI VIỆT - TRUNG KHU VỰC TỈNH QUẢNG NINH
• 3.1. Chính sách liên quan đến phát triển kinh tế biên giới Việt – Trung khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 3.1.1. Các cơ chế hợp tác kinh tế khu vực
• 3.1.2. Sự biến đổi quan hệ hai nước thời gian gần đây
• 3.1.3. Chính sách chính phủ đối với về phát triển kinh tế biên giới
• 3.1.4. Khuôn khổ, chính sách đối với quan hệ thương mại qua biên giới khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 3.2. Tình hình cơ sở hạ tầng phát triển kinh tế biên giới khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 3.3. Khái quát tình hình kinh tế biên giới Quảng Ninh (vị trí địa lý, hệ thống cửa khẩu biên giới, chợ biên giới và Khu kinh tế cửa khẩu)
• 3.4. Cơ chế chính sách hoạt động xuất nhập khẩu, tạm nhập tái xuất (TNTX) khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 3.5. Thực trạng phát triển kinh tế biên giới khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 3.5.1. Thực trạng phát triển thương mại biên giới khu vực Quảng Ninh
• 3.5.2. Thực trạng phát triển Khu kinh tế cửa khẩu (Khu KTCK)
• 3.6. Đánh giá chung về thực trạng phát triển kinh tế biên giới
• 3.6.1. Đánh giá về thương mại biên giới khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 3.6.2. Đánh giá đối với xây dựng khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Việt Nam – Trung Quốc khu vực Quảng Ninh: Trường hợp Móng Cái – Đông Hưng
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIÊN GIỚI VIỆT – TRUNG KHU VỰC TỈNH QUẢNG NINH
• 4.1. Bối cảnh mới đến năm 2030 tác động đến phát triển kinh tế biên giới Việt – Trung khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 4.1.1. Những thuận lợi mới
• 4.1.2. Thách thức mới trong thời gian tới
• 4.2. Quan điểm phát triển bền vững kinh tế biên giới Việt – Trung khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 4.3. Giải pháp chủ yếu phát triển kinh tế biên giới Việt – Trung khu vực tỉnh Quảng Ninh
• 4.3.1. Đối với hoạt động thương mại qua biên giới khu vực Quảng Ninh
• 4.3.2. Giải pháp đối với việc xây dựng Khu Kinh tế biên giới khu vực Quảng Ninh
• 4.4. Một số khuyến nghị
• 4.4.1. Đối với nhà nước
• 4.4.2. Đối với các doanh nghiệp
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ với chủ đề 'Phát triển kinh tế biên giới Việt-Trung tại Quảng Ninh - Vấn đề và giải pháp' tập trung vào việc phân tích và đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy kinh tế biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc tại tỉnh Quảng Ninh. Luận án được thực hiện bởi tác giả Lê Thanh Tuấn dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Chu Đức Dũng và PGS. Dương Văn Huy. Nghiên cứu này nhằm mục đích cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phát triển kinh tế biên giới, đồng thời chỉ ra các vấn đề và đề xuất giải pháp cụ thể.

1.1. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là phân tích thực trạng phát triển kinh tế biên giới tại Quảng Ninh, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc xác định các yếu tố tác động đến kinh tế biên giới, phân tích thực trạng, và đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của khu vực này.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là kinh tế biên giới Việt-Trung tại Quảng Ninh, tập trung vào các khu vực cửa khẩu như Móng Cái, Bắc Phong Sinh, và Hoàng Mô – Đồng Văn. Phạm vi nghiên cứu bao gồm cả không gian và thời gian, với trọng tâm là giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2030.

II. Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế

Luận án đưa ra các khái niệm và lý thuyết liên quan đến phát triển kinh tế biên giới, đồng thời phân tích kinh nghiệm từ các quốc gia khác như Lào và Myanmar trong việc phát triển kinh tế biên giới với Trung Quốc. Các yếu tố tác động đến kinh tế biên giới tại Quảng Ninh cũng được xem xét, bao gồm bối cảnh quan hệ Việt-Trung, điều kiện kinh tế - xã hội, và các yếu tố tự nhiên.

2.1. Khái niệm và lý thuyết

Luận án định nghĩa kinh tế biên giới là hoạt động kinh tế diễn ra tại các khu vực biên giới, bao gồm thương mại, đầu tư, và các dịch vụ liên quan. Các lý thuyết về phát triển kinh tế và hợp tác kinh tế cũng được áp dụng để phân tích.

2.2. Kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm từ các quốc gia như Lào và Myanmar trong việc phát triển kinh tế biên giới với Trung Quốc được phân tích để rút ra bài học cho Quảng Ninh. Các mô hình hợp tác và chính sách phát triển được xem xét để áp dụng vào thực tiễn.

III. Thực trạng phát triển kinh tế biên giới tại Quảng Ninh

Luận án phân tích thực trạng phát triển kinh tế biên giới tại Quảng Ninh, bao gồm các chính sách, cơ sở hạ tầng, và hoạt động kinh tế tại các khu vực cửa khẩu. Các vấn đề như thiếu quy hoạch chiến lược, cơ sở hạ tầng yếu kém, và sự lúng túng trong hợp tác với Trung Quốc được chỉ ra.

3.1. Chính sách và cơ chế hợp tác

Các chính sách liên quan đến phát triển kinh tế biên giới tại Quảng Ninh được phân tích, bao gồm các cơ chế hợp tác và khuôn khổ pháp lý. Sự biến đổi trong quan hệ Việt-Trung cũng được xem xét.

3.2. Cơ sở hạ tầng và hoạt động kinh tế

Tình hình cơ sở hạ tầng tại các khu vực cửa khẩu được đánh giá, cùng với các hoạt động kinh tế như thương mại, chuyển khẩu, và tạm nhập tái xuất. Các vấn đề về cơ sở hạ tầng yếu kém và thiếu đồng bộ được chỉ ra.

IV. Định hướng và giải pháp phát triển

Luận án đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế biên giới tại Quảng Ninh. Các giải pháp bao gồm việc hoàn thiện cơ sở hạ tầng, tăng cường hợp tác với Trung Quốc, và xây dựng các khu kinh tế cửa khẩu hiệu quả. Các khuyến nghị cụ thể được đưa ra cho nhà nước và doanh nghiệp.

4.1. Định hướng phát triển

Luận án đề xuất các định hướng phát triển dựa trên bối cảnh mới, bao gồm việc tận dụng các cơ hội từ chiến lược 'Một vành đai một con đường' của Trung Quốc. Các quan điểm về phát triển bền vững cũng được nhấn mạnh.

4.2. Giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể được đề xuất bao gồm việc hoàn thiện cơ sở hạ tầng, tăng cường hợp tác với Trung Quốc, và xây dựng các khu kinh tế cửa khẩu hiệu quả. Các khuyến nghị cho nhà nước và doanh nghiệp cũng được đưa ra.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Phát triển kinh tế biên giới trong kỷ nguyên hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu đóng vai trò chiến lược sống còn đối với các quốc gia đang phát triển có đường biên giới trên bộ tiếp giáp với các nền kinh tế quy mô lớn. Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Lê Thanh Tuấn với đề tài "Phát triển kinh tế biên giới Việt – Trung (Tỉnh Quảng Ninh): Vấn đề và giải pháp" (Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế, Mã số: 9.06, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2019; dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Chu Đức Dũng và PGS. Dương Văn Huy) đặt nền móng nghiên cứu toàn diện và tiên phong về mô hình phát triển kinh tế biên mậu tại địa bàn chiến lược Đông Bắc Việt Nam.

Bối cảnh khoa học của công trình gắn liền với tiến trình thực thi Khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA), Sáng kiến "Vành đai và Con đường" (BRI), khuôn khổ hợp tác "Hai hành lang, một vành đai" và Chiến lược "Hưng biên phú dân" của Trung Quốc. Trong bối cảnh Trung Quốc khởi động Khu Thí điểm Mở cửa Phát triển Trọng điểm Quốc gia Đông Hưng (Quảng Tây) năm 2012 và liên tục thúc đẩy mô hình "Lưỡng quốc nhất thành" (hai nước một thành phố) hoặc "Lưỡng quốc nhất khu" (hai nước một khu hợp tác kinh tế), Việt Nam đối mặt với cả cơ hội đột phá lẫn thách thức nghiêm trọng về nguy cơ bất cân xứng lợi ích, phụ thuộc kinh tế và an ninh quốc phòng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án xác định bao gồm:

1. Thiếu vắng một khung lý thuyết và nội hàm khái niệm hoàn chỉnh, đa chiều về kinh tế biên giới và phát triển kinh tế biên giới trong mối tương tác giữa quốc gia chủ quyền và động lực hội nhập tiểu vùng.
2. Các công trình trước đây (như Nguyễn Mạnh Hùng, 2000; Đặng Xuân Phong, 2012; Hà Văn Hội, 2018) chủ yếu tiếp cận kinh tế cửa khẩu đơn lẻ, phân tích mô tả thương mại tiểu ngạch hoặc kết cấu hạ tầng kỹ thuật thuần túy, chưa đánh giá hệ thống hóa toàn diện mô hình chuỗi giá trị biên giới bao gồm: thương mại chính ngạch - tiểu ngạch, tạm nhập tái xuất (TNTX), chuyển khẩu (CK), kho ngoại quan (KNQ), công nghiệp gia công chế biến và dịch vụ logistics hiện đại.
3. Chưa có công trình chuyên sâu nào giải mã thực trạng thể chế và bất cập chính sách của tỉnh Quảng Ninh – địa bàn duy nhất ở biên giới phía Bắc sở hữu đồng thời cửa khẩu quốc tế trên bộ, cửa khẩu đường thủy và cảng biển nước sâu kết nối trực tiếp với Trung Quốc.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Cơ sở lý luận, mô hình vận hành và các nhân tố quy định sự phát triển của kinh tế biên giới trong bối cảnh địa kinh tế mới là gì?
  • H1: Phát triển kinh tế biên giới không chỉ là tăng trưởng kim ngạch giao thương thuần túy mà là quá trình nâng cấp thể chế, chuyển dịch cơ cấu không gian kinh tế gắn liền với năng lực thích ứng đối ứng và bảo đảm an ninh - quốc phòng.
• RQ2: Thực trạng kinh tế biên giới Việt – Trung tại Quảng Ninh (trọng tâm là Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái) bộc lộ những điểm nghẽn thể chế, hạ tầng và quản lý nào trong giai đoạn 2006–2018?
  • H2: Mô hình phát triển kinh tế biên giới hiện hành tại Quảng Ninh mang nặng tính tự phát, khai thác lợi thế sẵn có, phụ thuộc sâu vào các hoạt động trung gian (TNTX, CK, KNQ) và dễ tổn thương trước biến động chính sách biên mậu của Trung Quốc.
• RQ3: Các giải pháp chính sách và định hướng chiến lược nào giúp Quảng Ninh chủ động chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế biên giới bền vững đến năm 2030?
  • H3: Thiết lập cơ chế phối hợp song phương thể chế hóa, hoàn thiện đồng bộ hạ tầng logistics đa phương thức và nâng cấp mô hình Khu hợp tác kinh tế qua biên giới Móng Cái – Đông Hưng là điều kiện tiên quyết để tối ưu hóa vị thế kinh tế đối ngoại của Việt Nam.

Phạm vi không gian tập trung vào tuyến biên giới đất liền 132,8 km của tỉnh Quảng Ninh với trọng tâm là 3 Khu kinh tế cửa khẩu (KKTCK): Móng Cái (được thành lập theo Quyết định số 19/2012/QĐ-TTg), Hoành Mô – Đồng Văn (huyện Bình Liêu, Quyết định số 998/QĐ-TTg) và Bắc Phong Sinh (huyện Hải Hà). Phạm vi thời gian nghiên cứu sâu từ năm 2012 đến 2018, tham chiếu chuỗi dữ liệu lịch sử từ năm 2006 và định hướng chiến lược đến năm 2030 theo Quy hoạch tổng thể của Bộ Công thương và Thủ tướng Chính phủ.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu được cấu trúc thành ba dòng nghiên cứu (research streams) học thuật chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý thuyết kinh tế biên giới và khu kinh tế đặc thù. Nguyễn Thị Kim Dung (1999) khẳng định giao lưu kinh tế qua biên giới là sự cụ thể hóa xu thế hội nhập kinh tế láng giềng và phân công lao động quốc tế. Nguyễn Mạnh Hùng (2000) đi sâu phân tích cơ chế khuyến khích đầu tư thương mại tại các KKTCK nhưng chưa bao quát chính sách phát triển hạ tầng và dịch vụ hậu cần. Nguyễn Minh Hiếu chỉ ra các mô hình vận hành và tác động ngoại ứng tiêu cực như ô nhiễm môi trường, điểm nghẽn nhân lực, nhưng thiếu định lượng hiệu quả kinh tế - xã hội tổng hợp. Cù Chí Lợi (2003) phân tích kinh nghiệm quốc tế về khu kinh tế tự do, đặt nền tảng so sánh thể chế cho các khu kinh tế mở tại các nước chuyển đổi.

Dòng nghiên cứu thứ hai xem xét chiến lược kinh tế biên giới của Trung Quốc và quan hệ với các quốc gia láng giềng. Sun Xia (Tôn Hà) phân tích mô hình Trung tâm hợp tác biên giới quốc tế Khorgos giữa Trung Quốc và Kazakhstan dưới góc độ luật học kinh tế. Quan Hongtao và cộng sự (2012) khảo sát Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Thụy Lệ (Trung Quốc) – Muse (Myanmar) như một bàn đạp chiến lược thâm nhập thị trường ASEAN. Zhang Ruikun (Trương Thụy Côn) và Dong Jiaxiang (Đổng Gia Tương) khảo cứu tiến trình mở cửa kinh tế Vân Nam – Lào qua Khu kinh tế mở Mohan – Boten. Về phía các công trình quốc tế, Fan Hongwei (2014) làm rõ hành lang giao thông Trung Quốc – Myanmar hướng ra Ấn Độ Dương; Gao Ge (2007) đề xuất áp dụng quy chế "Lưỡng quốc nhất khu" trong khuôn khổ "Hai hành lang, một vành đai" Việt – Trung; trong khi Lu Zhongshan (2006) và Wei Chaohui khảo cứu sự hình thành mạng lưới KKTCK tại Quảng Tây và các tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam.

Dòng nghiên cứu thứ ba phân tích quan hệ kinh tế biên giới Việt – Trung và địa bàn Quảng Ninh. Phạm Văn Linh (1999, 2001) đánh giá tác động của 4 KKTCK đầu tiên (Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lào Cai) tới sự phát triển kinh tế hàng hóa. Phạm Thị Cải (2003) và Lương Đăng Ninh (2004) làm rõ các giải pháp quản lý nhà nước về xuất nhập khẩu vùng biên. Nguyễn Văn Lịch (2005, 2008) phân tích tuyến hành lang kinh tế Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh và chiến lược "Một trục hai cánh" của Trung Quốc. Đặng Xuân Phong (2012) tiếp cận KKTCK theo hướng phát triển đô thị biên giới. Hà Văn Hội (2018) chỉ ra tính chất tự phát và thiếu quy hoạch dài hạn của thương mại biên giới vùng Tây Bắc. Nguyễn Văn Hội (2018) lượng hóa lợi thế cạnh tranh về chi phí và cự ly của hàng hóa Việt Nam xuất khẩu qua biên giới đất liền sang Tây Nam Trung Quốc.

Trong tổng quan tài liệu, hai luồng quan điểm đối lập nổi bật lên: một bên ủng hộ tự do hóa tối đa và tận dụng triệt để chính sách biên mậu cởi mở để thúc đẩy tăng trưởng cục bộ vùng biên; bên kia nhấn mạnh rủi ro an ninh chủ quyền, tình trạng biến tướng buôn lậu và sự phụ thuộc bất cân xứng vào thị trường Trung Quốc. Luận án định vị chính xác điểm cân bằng khoa học: phát triển kinh tế biên giới không thể tách rời chiến lược an ninh quốc phòng, đòi hỏi chuyển đổi căn bản từ "kinh tế cửa ngõ bị động" sang "cực tăng trưởng tích hợp chủ động".

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Cực tăng trưởng (Growth Pole Theory) của François Perroux và Lý thuyết Địa lý Kinh tế Mới (New Economic Geography) của Paul Krugman khi áp dụng vào không gian kinh tế biên giới giữa hai quốc gia có thể chế chính trị tương đồng nhưng quy mô kinh tế và năng lực cạnh tranh bất cân xứng.

Hệ thống luận điểm khoa học (propositions) được xác lập:

• Mệnh đề P1: Kinh tế biên giới là một hệ thống kinh tế không gian đặc thù, trong đó hiệu ứng tụ hội (agglomeration) và hiệu ứng lan tỏa (spillover) chịu sự chi phối mang tính quyết định của thể chế quản lý cửa khẩu song phương hơn là các lực lượng thị trường thuần túy.
• Mệnh đề P2: Mức độ phát triển bền vững của kinh tế biên giới tỷ lệ thuận với năng lực chuyển hóa từ các dịch vụ thương mại trung gian ngắn hạn (tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu) sang các ngành sản xuất gia công chế tạo gắn với chuỗi logistics giá trị gia tăng cao.
• Mệnh đề P3: Khi tương tác với quốc gia láng giềng có chiến lược mở cửa chủ động, nếu nước đối ứng thiếu khung thể chế tương thích và chiến lược quốc gia đồng bộ, khu vực biên giới sẽ rơi vào thế bị động thích ứng, làm gia tăng tính tổn thương kinh tế.

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Địa lý Kinh tế, Lý thuyết Thể chế Kinh tế Quốc tế và Lý thuyết An ninh Kinh tế Đối ngoại. Khung phân tích xác lập mối quan hệ tương tác giữa 4 nhóm nhân tố: Nhà nước (chủ thể ban hành thể chế), Thị trường Trung Quốc (yếu tố đối ứng), Thị trường Việt Nam & ASEAN (hậu phương cung ứng và tiêu thụ), và Chính quyền địa phương tỉnh Quảng Ninh (chủ thể phối hợp thực thi).

Nội hàm khái niệm Kinh tế biên giới được chuẩn hóa:

"Kinh tế biên giới là các hoạt động kinh tế trên không gian kinh tế xác định, gắn với yếu tố biên giới, nhất là cửa khẩu, được áp dụng các chính sách riêng để thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh (chủ yếu là công nghiệp gia công, tạm nhập tái xuất), giao lưu kinh tế, thương mại, dịch vụ, du lịch, công nghiệp giữa hai nước, nhằm thu lợi ích từ hội nhập, đẩy mạnh phát triển kinh tế xã hội gắn với bảo vệ an ninh biên giới, cũng như phát triển đời sống kinh tế - xã hội cư dân sở tại."

Khung phân tích này chỉ ra 5 tiêu chí đánh giá chất lượng phát triển: (1) Phát triển gắn với ổn định an ninh - quốc phòng; (2) Phát triển gia tăng nguồn thu ngân sách bền vững và nâng cao mức sống cư dân sở tại; (3) Tập trung vào mũi nhọn thương mại, logistics và công nghệ; (4) Đảm bảo tính kết nối, liên kết vùng; (5) Năng lực chủ động thích ứng hiệu quả trước biến động từ phía đối tác biên giới.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) và cách tiếp cận hệ thống đa chiều. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp giữa phân tích thể chế kinh tế vĩ mô quốc gia, đánh giá không gian kinh tế trung mô cấp tỉnh (Quảng Ninh - Quảng Tây) và khảo sát thực chứng vi mô tại các cửa khẩu, kho bãi, lối mở biên giới.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn tắc: Thu thập chuỗi số liệu thống kê chính thức từ Cục Thống kê tỉnh Quảng Ninh, Tổng cục Hải quan, Cục Hải quan Quảng Ninh, Ban Quản lý KKTCK Móng Cái, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công thương và các văn kiện chính sách từ năm 1996 đến năm 2018.
2. Khảo sát thực địa (Fieldwork): Tiến hành các đợt điền dã trực tiếp tại Thành phố Móng Cái, Cửa khẩu quốc tế Móng Cái, Điểm kiểm tra hàng hóa Lục Lầm, sông Ka Long, Cửa khẩu Bắc Phong Sinh (Hải Hà) và Cửa khẩu Hoành Mô (Bình Liêu).
3. Phương pháp chuyên gia (Expert Interviews): Tổ chức trao đổi chuyên sâu, phỏng vấn bán cấu trúc với lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Ninh, các chuyên gia kinh tế đối ngoại thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Ban Chỉ đạo thương mại biên giới, cán bộ chỉ huy Bộ đội Biên phòng và lãnh đạo Cục Hải quan Quảng Ninh.
4. Tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp chéo giữa số liệu thống kê định lượng, văn bản quy phạm pháp luật và quan sát thực địa nhằm bảo đảm độ tin cậy (reliability) và giá trị nội tại (construct validity) cao nhất.

Data và phân tích

Phân tích định tính kết hợp phân tích so sánh đối chuẩn (Benchmarking Analysis):

• Phân tích so sánh liên tỉnh: So sánh quy mô kim ngạch, tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu qua biên giới của Quảng Ninh với các tỉnh biên giới phía Bắc tiếp giáp Trung Quốc như Lạng Sơn, Lào Cai, Cao Bằng (sử dụng chuỗi số liệu Biểu đồ 3.1 giai đoạn 2006–2015).
• Phân tích so sánh quốc tế: Nghiên cứu trường hợp điển hình mô hình Khu hợp tác kinh tế Mohan (Trung Quốc) – Boten (Lào) và Thụy Lệ (Trung Quốc) – Muse (Myanmar) để rút ra bài học kinh nghiệm về phân cấp thẩm quyền, xây dựng hàng rào giám sát hải quan và quản lý rủi ro thể chế.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng thương mại ấn tượng nhưng thiếu bền vững và phụ thuộc vào cơ chế trung chuyển rủi ro cao. Trong giai đoạn 2006–2010, giá trị tăng thêm ngành thương mại dịch vụ tại TP Móng Cái đạt bình quân 18,35%/năm; tổng trị giá hàng hóa lưu chuyển qua cửa khẩu đạt 12.176 triệu USD, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 25,2%/năm. Tuy nhiên, tỷ trọng đóng góp chủ yếu lại nằm ở các loại hình tạm nhập tái xuất (TNTX), chuyển khẩu (CK) và kho ngoại quan (KNQ). Hạ tầng kho bãi phát triển nóng với 11 kho ngoại quan tổng diện tích 14.453 m², tổng vốn đầu tư 46,403 tỷ đồng. Mô hình này mang lại nguồn thu phí, lệ phí bến bãi ngắn hạn nhưng tạo ra giá trị gia tăng nội địa thấp, tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu, gian lận thương mại và biến động cực đoan khi Trung Quốc siết chặt kiểm soát biên mậu.

Thứ hai, sự bất đối xứng thể chế và thế bị động chiến lược trong xây dựng Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Móng Cái – Đông Hưng. Phía Trung Quốc nâng cấp Đông Hưng thành Khu Thí điểm Mở cửa Phát triển Trọng điểm Quốc gia từ năm 2012 với cơ chế tài chính vượt trội, hạ tầng kết nối tốc độ cao và chủ động áp đặt mô hình "Lưỡng quốc nhất thành". Ngược lại, phía Việt Nam triển khai KKTCK Móng Cái trong trạng thái lúng túng về mô hình pháp lý, thiếu sự đồng thuận giữa Trung ương và địa phương, đồng thời chịu sức ép tâm lý lo ngại phụ thuộc kinh tế sâu sắc vào Trung Quốc.

Thứ ba, "nút thắt cổ chai" hạ tầng giao thông và dịch vụ logistics đa phương thức. Hạ tầng logistics sau cảng chưa tương xứng với tiềm năng hệ thống cảng nước sâu (Cái Lân, Hải Hà). Điểm nghẽn điển hình là tuyến giao thông huyết mạch Quốc lộ 18A chỉ được thiết kế cho xe tải trọng tối đa dưới 30 tấn, trong khi tiêu chuẩn quốc tế cho xe chở 01 container 40 feet đầy tải lên tới 34,5 tấn, gây cản trở nghiêm trọng quá trình kết nối vận tải liên vận đường biển – đường bộ.

Thứ tư, sự phát triển phân tán và hiệu quả kinh tế thấp tại các cửa khẩu phụ. Các KKTCK Hoành Mô – Đồng Văn (Bình Liêu) và Bắc Phong Sinh (Hải Hà) dù đã được phê duyệt quy hoạch tổng thể đến năm 2030 (Quyết định số 998/QĐ-TTg ngày 19/6/2014) nhưng hạ tầng giao thông kết nối liên huyện còn yếu kém (đặc biệt là trục Quốc lộ 18C), quy mô giao thương nhỏ lẻ, chưa hình thành được cụm công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp chế biến sâu nông lâm sản xuất khẩu.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Luận án đóng góp luận cứ khoa học để hoàn thiện lý thuyết liên kết kinh tế xuyên biên giới trong bối cảnh các nước xã hội chủ nghĩa chuyển đổi kinh tế, xác lập mô hình quản trị biên mậu dựa trên sự tích hợp giữa an ninh quốc gia và hiệu quả thị trường.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Cung cấp khung phân tích 4 chủ thể (Nhà nước - Địa phương - Thị trường trong nước - Đối tác nước ngoài) có thể nhân rộng để đánh giá các tuyến biên giới Việt – Lào và Việt – Campuchia.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  • Chuyển dịch cơ cấu thương mại: Giảm tỷ trọng kinh doanh biên mậu tiểu ngạch và TNTX rủi ro cao; chuyển mạnh sang thương mại chính ngạch gắn với kiểm soát nguồn gốc xuất xứ hàng hóa (C/O) và an toàn kiểm dịch.
  • Nâng cấp thể chế đàm phán song phương: Thiết lập cơ chế hợp tác định kỳ giữa tỉnh Quảng Ninh và chính quyền Khu tự trị Dân tộc Choang Quảng Tây; thận trọng hoàn thiện Đề án Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Móng Cái – Đông Hưng trên nguyên tắc "bình đẳng, cùng có lợi, tôn trọng chủ quyền lãnh thổ".
  • Đầu tư hạ tầng đồng bộ: Hiện đại hóa chuỗi logistics lạnh phục vụ xuất khẩu nông thủy sản; nâng cấp đồng bộ tải trọng các tuyến quốc lộ huyết mạch và phát triển Khu công nghiệp logistics (Logistics Park) tại Móng Cái kết nối cảng nước sâu Hải Hà và Cái Lân.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn dữ liệu vi mô doanh nghiệp: Do tính chất nhạy cảm và bảo mật của dữ liệu thương mại biên giới, luận án chủ yếu sử dụng chuỗi số liệu hành chính cấp tỉnh và hải quan tổng hợp, chưa thực hiện được các khảo sát định lượng diện rộng trên mẫu doanh nghiệp xuất nhập khẩu để lượng hóa hàm chi phí giao dịch.
2. Giới hạn thời gian và bối cảnh: Khung phân tích dừng lại ở giai đoạn tiền đại dịch COVID-19 (năm 2019), chưa phản ánh đầy đủ tác động của chính sách phong tỏa biên giới "Zero-COVID" giai đoạn 2020–2022 cũng như sự gia tăng của thương mại điện tử xuyên biên giới sau đại dịch.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Ứng dụng mô hình Trọng lực (Gravity Model) hoặc phân tích Cân bằng tổng thể khả tính (CGE) để lượng hóa tác động của các rào cản phi thuế quan tại cửa khẩu Móng Cái đối với chuỗi giá trị nông sản Việt Nam.
   • Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp pháp lý và quản trị rủi ro dòng tiền ngoại tệ (VND - CNY) trong mô hình thanh toán thương mại biên giới.
   • Đánh giá chuyển đổi số trong quản lý hải quan thông minh (Smart Border Gate) và logistics xanh dọc tuyến hành lang kinh tế Côn Minh – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo hệ thống đầu tiên nghiên cứu toàn diện kinh tế biên giới tỉnh Quảng Ninh, cung cấp hệ khái niệm chuẩn xác cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Kinh tế quốc tế và Quan hệ quốc tế tại Việt Nam.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng phục vụ Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Công thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc tổng kết chính sách phát triển kinh tế cửa khẩu và xây dựng các quy hoạch phát triển kinh tế vùng Trung du và miền núi phía Bắc đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
• Tác động phát triển kinh tế - xã hội: Giúp chính quyền địa phương tỉnh Quảng Ninh tái cơ cấu nguồn thu ngân sách, chuyển đổi sinh kế bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số tại các huyện biên giới Bình Liêu, Hải Hà, Móng Cái, thay thế việc tham gia các hoạt động cửu vạn, vận chuyển tiểu ngạch tự phát bằng việc làm chính thức trong các khu công nghiệp chế biến và logistics.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả kinh tế đối ngoại: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết liên ngành kết hợp kinh tế - chính trị - địa bàn thực chứng độc đáo.
• Cơ quan hoạch định chính sách Trung ương và Địa phương: Các nhà quản lý tại UBND tỉnh Quảng Ninh, Ban Quản lý KKTCK Móng Cái, Cục Hải quan, Bộ đội Biên phòng có căn cứ xây dựng cơ chế quản lý biên mậu và quy hoạch hạ tầng kho bãi.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và Logistics: Các hiệp hội ngành hàng nông thủy sản, doanh nghiệp vận tải quốc tế nhận diện rõ quy luật biến động chính sách, rủi ro pháp lý và cơ hội đầu tư hạ tầng kho vận tại Móng Cái, Hải Hà.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Cực tăng trưởng của François Perroux vào không gian tiếp giáp biên giới quốc tế mang tính bất cân xứng cao. Luận án chỉ ra rằng trong một KKTCK, cực tăng trưởng không thể tự phát huy tác dụng lan tỏa nếu thiếu đi sự dung hợp thể chế quản lý song phương và sự chuyển hóa từ thương mại trung chuyển (TNTX) sang các cụm ngành sản xuất gia công giá trị gia tăng nội địa.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây được thể hiện như thế nào?

So với nghiên cứu của Đặng Xuân Phong (2012) và Hà Văn Hội (2018), luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành (Kinh tế quốc tế, Khoa học chính sách, Địa lý kinh tế) với cách tiếp cận so sánh đối chuẩn quốc tế sâu sắc. Tác giả đã đặt thực tiễn Móng Cái – Đông Hưng trong tương quan so sánh thực chứng với hai mô hình quốc tế có cấu trúc tương đương: Khu kinh tế mở Mohan (Trung Quốc) – Boten (Lào) và Khu hợp tác Thụy Lệ (Trung Quốc) – Muse (Myanmar), giúp nhận diện rõ bản chất chiến lược mở cửa biên mậu của Trung Quốc.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực tế là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là kim ngạch xuất nhập khẩu và nguồn thu ngân sách tăng trưởng vượt bậc từ hoạt động tạm nhập tái xuất và kho ngoại quan giai đoạn 2006–2010 (hàng hóa qua cửa khẩu đạt 12.176 triệu USD, tăng 25,2%/năm) không phản ánh sự lớn mạnh của nội lực kinh tế địa phương, mà ngược lại, che giấu sự suy yếu của năng lực sản xuất công nghiệp gia công tại chỗ và làm trầm trọng thêm mức độ rủi ro hệ thống trước những đợt siết chính sách biên mậu đơn phương từ phía Trung Quốc.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp khung phân tích 4 thành tố chuẩn hóa (Thể chế Nhà nước – Thị trường đối tác – Địa bàn thực thi địa phương – Thị trường nội địa/khu vực) cùng hệ tiêu chí đánh giá phát triển 5 chiều, có thể áp dụng làm quy trình chuẩn để đánh giá thực trạng phát triển kinh tế biên mậu tại các cặp tỉnh biên giới khác như Lạng Sơn – Quảng Tây, Lào Cai – Vân Nam, Hà Tĩnh – Khammouane, Tây Ninh – Svay Rieng.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Lộ trình nghiên cứu tập trung vào 3 trọng tâm: (i) Đánh giá tác động của hạ tầng cao tốc Vân Đồn – Móng Cái và tuyến đường sắt liên vận đối với việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng ASEAN – Trung Quốc; (ii) Lượng hóa tác động của các mô hình thanh toán kỹ thuật số xuyên biên giới và sàn thương mại điện tử đối với giao thương cư dân biên giới; (iii) Xây dựng mô hình hải quan số và kiểm soát biên giới thông minh nhằm hài hòa giữa an ninh chủ quyền và thuận lợi hóa thương mại.

---

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc nội hàm khái niệm kinh tế biên giới, thiết lập khung phân tích toàn diện đặt trong mối tương tác giữa quốc gia chủ quyền, thể chế đối ứng và động lực hội nhập khu vực.
2. Làm rõ bức tranh thực trạng kinh tế biên giới tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2006–2018, chỉ ra sự tăng trưởng nóng của các hoạt động thương mại trung chuyển (TNTX, CK, KNQ) cùng sự mất cân đối hạ tầng nghiêm trọng (giới hạn tải trọng QL18A, hạ tầng logistics sau cảng yếu).
3. Đánh giá khách quan sự bất cân xứng chiến lược trong mô hình Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Móng Cái – Đông Hưng, giải mã nguyên nhân sự lúng túng về mô hình thể chế của Việt Nam trước các đề xuất "Lưỡng quốc nhất thành" từ phía Trung Quốc.
4. Tổng kết bài học kinh nghiệm quốc tế sâu sắc từ các mô hình Mohan – Boten (Trung Quốc – Lào) và Thụy Lệ – Muse (Trung Quốc – Myanmar), từ đó cảnh báo nguy cơ bị động về hạ tầng và vốn đầu tư nước ngoài.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ đến năm 2030: chuyển đổi từ tiểu ngạch sang chính ngạch, hoàn thiện mạng lưới logistics đa phương thức, củng cố thể chế phối hợp song phương và kiên định nguyên tắc phát triển kinh tế gắn chặt với bảo đảm quốc phòng – an ninh quốc gia.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị biên giới thông minh, liên kết chuỗi giá trị tiểu vùng và chính sách thương mại thích ứng trong bối cảnh tái định hình quan hệ kinh tế quốc tế hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1:TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Nhóm nghiên cứu về các vấn đề lý thuyết kinh tế biên giới Nghiên cứu các vấn đề liên quan đến kinh tế biên giới thu hút được sự quan tâm của các học giả trong nước, trong đó có những nghiên cứu về mặt lý thuyết, có thể kể đến một số công trình như sau: Nguyễn Thị Kim Dung với nghiên cứu “Những vấn đề lý luận và thực tiễn trong xây dựng cơ chế chính sách và các biện pháp quản lý kinh tế đặc thù đối với khu vực cửa khẩu trên bộ phía Bắc Việt Nam”[16] năm 1999. Tác giả khẳng định rằng, giao lưu kinh tế qua biên giới là sự thể hiện xu thế hội nhập kinh tế giữa các nước gần nhau về vị trí địa lý, thực hiện mục tiêu mở rộng hợp tác kinh tế giữa các nước láng giềng. Đồng thời tác giả cho rằng, hoạt động giao lưu kinh tế qua cửa khẩu cũng là một yếu tố cấu thành của các hoạt động kinh tế đối ngoại.

Việc phát triển giao lưu đó mang lại lợi ích kinh tế đáng kể thông qua đẩy mạnh các hoạt động thương mại qua biên giới đồng thời cũng để thực hiện chủ trương cải cách kinh tế của Đảng là khẳng định nguyên tắc độc lập, chủ quyền, bình đẳng và cùng có lợi trong phát triển kinh tế đối ngoại; đa phương hóa, đa dạng hóa các hoạt động kinh tế đối ngoại; khai thác có hiệu quả lợi thế trong phân công lao động quốc tế. Nguyễn Mạnh Hùng (Chủ biên) (2000), Vai trò, vị trí, lý thuyết về khuyến khích đầu tư thương mại vào các khu kinh tế cửa khẩu Việt Nam [24], đã đề cập đến nhiều nội dung liên quan đến phát triển Khu KTCK, đánh giá vai trò, thực trạng phát triển thương mại tại các Khu KTCK, sự cần thiết phải phát triển thương mại tại các Khu KTCK; qua đó đề xuất các cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích đầu tư thương mại vào các Khu KTCK. Tác giả đã nghiên cứu, đề xuất cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư thương mại vào các Khu KTCK, chưa nghiên cứu các chính sách khác liên quan đến đầu tư vào Khu KTCK như chính sách xây dựng kết cấu hạ tầng trong Khu KTCK, chính sách thu hút đầu tư, chính sách phát triển các ngành dịch vụ, du lịch trong Khu KTCK. Nguyễn Minh Hiếu, Một số vấn đề kinh tế cửa khẩu Việt Nam trong quá trình hội nhập [20], đã nêu được các khái niệm như khái niệm Khu KTCK, các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển các khu Khu KTCK, nêu lên được một số mô hình và động thái vận hành của các Khu KTCK, những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển Khu KTCK như ô nhiễm môi trường, kết cấu hạ tầng, kỹ thuật, nhân lực.

Tuy nhiên, tác giả Nguyễn Minh Hiếu chưa đánh giá hiệu quả của Khu KTCK mang lại cho 10 phát triển kinh tế - xã hội, như góp phần đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động, v. Tác giả Cù Chí Lợi (chủ biên) đã công bố nghiên cứu của mình về “Khu kinh tế tự do: Những vấn đê lý luận và thực tiễn” [31], trong nghiên cứu này, tác giả đã phân tích những vấn đề lý luận về thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế trong việc phát triển khu kinh tế tự do, giúp cho chúng ta định hình được khu kinh tế tự do hiện đại theo cách tiếp cận của thế giới. Nhóm tác giả cũng phân tích sâu những kinh nghiệm của quốc tế trong việc xây dựng các khu kinh tế, đặc biệt là kinh nghiệm của Trung Quốc. Trong nghiên cứu này, tác giả cũng đề cập một chút về thực trạng hoạt động của các khu kinh tế cửa khẩu, trong đó có những khu kinh tế cửa khẩu thuộc Quảng Ninh.

Nhóm nghiên cứu về kinh tế biên giới Trung Quốc với một số quốc gia láng giềng Kinh tế biên giới Trung Quốc với các quốc gia láng giềng là một trong những chủ đề quan trọng trong chiến lược đi ra ngoài và chiến lược ngoại giao láng giềng của Trung Quốc. Cho nên, một số nghiên cứu về chủ đề này cũng được công bố. Một số nghiên cứu liên quan đến yếu tố kinh tế biên giới của Trung Quốc với một số quốc gia láng giềng có thể kể đến như sau: Sun Xia (Tôn Hà), Xây dựng cơ chế pháp luật cho khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới dưới cái nhìn luật học kinh tế phân tích- nghiên cứu trường hợp Trung tâm hợp tác biên giới quốc tế Khorgos của Trung Quốc, Theoretical Horizon, No. Trong nghiên cứu này, tác giả phân tích trường hợp Trung tâm hợp tác biên giới quốc tế Khorgos của Trung Quốc với tư cách là khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới duy nhất của Trung Quốc cho tới nay thông qua việc ký kết hiệp ước biên giới song phương với quốc gia láng giềng.

Mô hình hợp tác kinh tế quốc tế mô hình mới này sẽ nảy sinh các vấn đề liên quan đến luật pháp liên quan. Cho nên, trên cơ sở cái nhìn luật học kinh tế phân tích, tác giả muốn đưa ra mô hình cơ chế hợp tác kinh tế xuyên biên giới đối với khu vực biên giới của Trung Quốc. Các tác giả Toàn Hồng Đào (Quan Hongtao)- Dương Thọ Lộc (Yang Lushou)– Long Nhữ Lâm (Long Nulin) – Lý Toàn Dân (Li Quanmin) đã công bố nghiên cứu của mình với chủ đề: Lựa chọn chiến lược của mở cửa vùng ven: Nghiên cứu về khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Trung Quốc – Myanmar (Yanbian Kaifang de zhanlue xuanze: Zhong-Mian kuajing jingji hezuoqu yanjiu)[70], năm 2012. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã đề cập đến nghiên cứu trường hợp mở cửa đối ngoại Trung Quốc – Myanmar nhằm trả lời câu hỏi, đó là cải cách mở cửa đối ngoại không chỉ có lợi cho 11 phát triển kinh tế Trung Quốc mà còn có lợi cho việc truyền bá văn hóa giữa Trung Quốc với các nước.

Trong nghiên cứu trường hợp Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Thụy Lệ (Trung Quốc) – Muse (Myanmar) giống như một trong những mô hình thử nghiệm về hợp tác kinh tế biên giới giữa Trung Quốc với Myanmar, và là cửa ngõ để Trung Quốc thâm nhập sâu hơn vào thị trường Myanmar và rộng hơn là ASEAN. Bên cạnh đó, tác giả Fan Hongwei, trong nghiên cứu của mình về China’s “Look South”: China-Myanmar Transport Corridor[61] cũng đã nhấn mạnh vai trò của việc hợp tác biên giới trong việc khơi thông tuyến giao thông từ Trung Quốc qua Myanmar tới Ấn Độ dương Tác giả Lã Kha (Luke) và Hồ Liệt Khúc (Hu Liequ) trong nghiên cứu của mình về Chức năng của khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới [81], cũng đã nhận định rằng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, các nước tích cực tham dự vào các tổ chức hợp tác kinh tế với các hình thức khác nhau, nhằm khai thác tối đa toàn bộ các nguồn tài nguyên để phát triển kinh tế. Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới là hình thực tổ chức kinh tế mới ra đời trong những năm gần đây, với việc dựa vào ưu thế vốn có và phát huy vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế, từ đó thúc đẩy sự hợp tác kinh tế giữa các nước có biên giới tiếp giáp nhau. Tác giả Trương Thụy Côn (Zhang Ruikun) đã có nghiên cứu về khu hợp tác kinh tế biên giới Trung Quốc – Lào với công trình Hợp tác kinh tế Vân Nam – Lào trong khuôn khổ hợp tác Trung – Lào [97], trong đó tác giả cũng đã trình bày về những tiến triển nhanh chóng trong quan hệ kinh tế giữa Vân Nam (Trung Quốc) với Lào từ năm 1989 tới năm 2009, đồng thời tác giả cũng nhấn mạnh việc xây dựng cơ chế hợp tác kinh tế xuyên biên giới hai nước.

Bên cạnh đó, tác giả Dương Cường (Yang Qiang) – Trương Diệm (Zhang yan) với nghiên cứu Thực trạng và đối sách phát triển mậu dịch biên giới Vân Nam [76], trong đó các tác giả cho rằng, tỉnh Vân Nam của Trung Quốc đã trở thành tỉnh lớn của Trung Quốc về của khẩu và là tiền tiêu để Trung Quốc mở cửa với Đông Nam Á. Từ năm 2000, hoạt động xuất nhập khẩu biên giới của tỉnh Vân Nam liên tục tăng, nhưng khủng hoảng tài chính thế giới (2008-2009) đã ảnh hưởng mạnh mẽ tới tỉnh này. Theo đánh giá của tác giả, Vân Nam cần nắm cơ hội xây dựng khu mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc để gia tăng mức độ mở cửa của mình, thúc đẩy hơn nữa mở cửa đối ngoại khu vực biên giới, từ đó mở rộng mậu dịch biên giới. Tác giả Đổng Gia Tương (Dong Jiaxiang) cũng công bố nghiên cứu của mình về kinh tế biên giới Trung Quốc – Lào với tiêu đề Suy nghĩ về việc khuyến khích tài chính đối với xây 12 dựng khu kinh tế mở Mohan biên giới Trung Quốc - Lào [78], trong đó tác giả nhận định rằng Khu kinh tế mở Mohan biên giới Trung Quốc – Lào là điểm kết hợp giữa việc thúc đẩy công nghiệp hóa với thực hiện đô thị hóa, là khu kinh tế vùng ven được xây dựng với tư cách là “đầu cầu” mở rộng việc mở cửa nền kinh tế.

Khu kinh tế mở này có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện mô hình phát triển kinh tế xuyên biên giới ở Xishuangbanna và là cũng là “đầu cầu” phát triển của Vân Nam. Cũng liên quan đến kinh tế biên giới khu vực này, các tác giả Tả Minh (Zuo ming) – Trương Nhân Văn (Zhang Renwen) cũng đã công bố nghiên cứu Suy nghĩ về việc xây dựng khu thực nghiệm hợp tác tài chính khu vực biên giới ba nước Trung Quốc – Lào – Việt Nam – Nghiên cứu trường hợp huyện Giang Thành, thành phố Phổ Nhĩ [88], các tác giả cho rằng, huyện Giang Thành là khu vực duy nhất của Vân Nam tiếp giáp với hai nước là Việt Nam và Lào, và cùng với việc kiện toàn ACFTA, Vân Nam được quy hoạch xây dựng thành đầu cầu chiến lược để Trung Quốc tiến xuống khu vực phía Tây Nam. Đồng thời, hoạt động kinh tế biên giới giữa Vân Nam với các nước tiếp giáp ngày càng nhộn nhịp hơn, cho nên yêu cầu đặt ra là nên thành lập một trung tâm hợp tác tài chính khu vực biên giới ba nước Trung Quốc – Việt Nam – Lào, trước mắt tích cực thăm dò đi đến xây dựng “Khu thực nghiệp hợp tác tài chính khu vực biên giới ba nước Trung Quốc – Việt Nam - Lào” ở khu vực huyện Giang Thành – khu vực tiếp giáp với Phongsaly của Lào và Lai Châu của Việt Nam.