Luận án tiến sĩ pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ pháp luật phân tích chính sách trợ giúp xã hội dành cho người nhiễm chất độc da cam tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Lan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Hoài Thu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về chất độc da cam và ảnh hưởng của chất độc da cam đến sức khỏe con người
• 1.3. Tình hình nghiên cứu lí luận pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu thực trạng pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thi hành
• 1.5. Tình hình nghiên cứu giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 1.6. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.7. Những kết quả nghiên cứu đã đạt được. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.8. Cơ sở lý thuyết của việc nghiên cứu pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 1.9. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT TRỢ GIÚP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI NHIỄM CHẤT ĐỘC DA CAM
• 2.1. Khái quát chung về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 2.2. Khái niệm chất độc da cam và người nhiễm chất độc da cam
• 2.3. Khái niệm trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 2.4. Phân loại trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam. Ý nghĩa của trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 2.5. Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 2.6. Khái niệm pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam. Nguyên tắc điều chỉnh của pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 2.7. Nội dung điều chỉnh chủ yếu của pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI NHIỄM CHẤT ĐỘC DA CAM Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng quy định của pháp luật về trợ giúp xã hội thường xuyên đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện
• 3.3. Thực trạng quy định của pháp luật về trợ giúp xã hội khẩn cấp đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện
• 3.4. Thực trạng quy định của pháp luật về chăm sóc nuôi dưỡng tại cộng đồng đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện
• 3.5. Thực trạng quy định của pháp luật về chăm sóc, nuôi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện
• 3.6. Thực trạng quy định của pháp luật về tổ chức thực hiện pháp luật trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện
• 3.7. Thực trạng quy định của pháp luật về xử lý vi phạm pháp luật trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thực hiện
• 3.8. Thực trạng quy định của pháp luật về tranh chấp, giải quyết tranh chấp trong quá trình thực hiện pháp luật trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam và thực tiễn thi hành
• 3.9. Đánh giá thực trạng và thực tiễn thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 3.10. Những kết quả đạt được
• 3.11. Một số hạn chế, tồn tại và nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI NHIỄM CHẤT ĐỘC DA CAM Ở VIỆT NAM
• 4.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 4.2. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 4.3. Yêu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 4.4. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 4.4.1. Về trợ giúp xã hội thường xuyên đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.4.2. Về trợ giúp xã hội khẩn cấp đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.4.3. Về chăm sóc, nuôi dưỡng tại cộng đồng đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.4.4. Về chăm sóc, nuôi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.4.5. Về tổ chức thực hiện pháp luật trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.4.6. Về xử lý vi phạm pháp luật trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.4.7. Về tranh chấp và giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.5. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam
• 4.6. Đổi mới tổ chức quản lý nhà nước về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.7. Tiếp tục đổi mới tư duy, nhận thức về mục đích, ý nghĩa của trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.8. Nâng cao hiệu quả công tác xã hội hóa các hoạt động chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.9. Nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động tại các trung tâm trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.10. Đẩy mạnh công tác tổ chức thực hiện pháp luật trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• 4.11. Hoàn thiện khung giám sát, đánh giá, theo dõi kết quả trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Luận án tiến sĩ pháp luật về trợ giúp xã hội cho người nhiễm chất độc da cam tại Việt Nam bắt đầu với việc tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Các nghiên cứu trước đây tập trung vào tác động của chất độc da cam đến sức khỏe con người, pháp luật Việt Nam về hỗ trợ xã hội, và thực trạng thi hành các chính sách này. Luận án đánh giá những kết quả đã đạt được, đồng thời chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt là việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện.

1.1. Tình hình nghiên cứu về chất độc da cam

Các nghiên cứu trước đây đã khẳng định chất độc da cam là một trong những hóa chất nguy hiểm nhất, gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe và môi trường. Các tác động đa dạng và phức tạp của chất độc này đã được ghi nhận, bao gồm dị tật bẩm sinh, ung thư, và di truyền qua nhiều thế hệ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi cho người nhiễm chất độc da cam.

1.2. Cơ sở lý thuyết về trợ giúp xã hội

Luận án dựa trên các lý thuyết về chính sách xã hội và quyền lợi người nhiễm chất độc, đặc biệt là các công ước quốc tế như Công ước về quyền của người khuyết tật. Các nguyên tắc điều chỉnh và nội dung chính của pháp luật về trợ giúp xã hội được phân tích để làm rõ cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu.

II. Lý luận về pháp luật trợ giúp xã hội

Chương này tập trung vào việc làm sáng tỏ các khái niệm cơ bản liên quan đến trợ giúp xã hội và pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực này. Luận án đưa ra định nghĩa về chất độc da cam, người nhiễm chất độc da cam, và các hình thức hỗ trợ xã hội dành cho họ. Các nguyên tắc điều chỉnh và nội dung chính của pháp luật về trợ giúp xã hội được phân tích chi tiết, nhấn mạnh vai trò của công tác xã hội và các tổ chức xã hội trong việc thực hiện các chính sách này.

2.1. Khái niệm và phân loại trợ giúp xã hội

Luận án định nghĩa trợ giúp xã hội là các hoạt động nhằm hỗ trợ những đối tượng yếu thế trong xã hội, bao gồm người nhiễm chất độc da cam. Các hình thức hỗ trợ được phân loại thành hỗ trợ thường xuyên, hỗ trợ khẩn cấp, và chăm sóc tại cộng đồng. Mỗi hình thức có ý nghĩa và mục đích riêng, nhằm đảm bảo quyền lợi và nâng cao chất lượng cuộc sống cho đối tượng được hỗ trợ.

2.2. Nguyên tắc và nội dung pháp luật

Các nguyên tắc điều chỉnh của pháp luật về trợ giúp xã hội bao gồm tính công bằng, bình đẳng, và tôn trọng quyền con người. Nội dung chính của pháp luật tập trung vào việc quy định các chế độ hỗ trợ, quy trình thực hiện, và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi của người nhiễm chất độc da cam.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành

Luận án phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về trợ giúp xã hội cho người nhiễm chất độc da cam, đồng thời đánh giá thực tiễn thi hành các quy định này. Các quy định về hỗ trợ thường xuyên, hỗ trợ khẩn cấp, và chăm sóc tại cộng đồng được xem xét chi tiết, qua đó chỉ ra những ưu điểm và hạn chế trong việc thực hiện. Luận án cũng đưa ra các nguyên nhân của những hạn chế này, bao gồm sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật và khó khăn trong việc triển khai các chính sách.

3.1. Thực trạng quy định pháp luật

Các quy định hiện hành về trợ giúp xã hội cho người nhiễm chất độc da cam được đánh giá là còn nhiều bất cập, đặc biệt là việc thiếu các văn bản pháp lý có giá trị cao như Luật hoặc Bộ luật. Các quy định chủ yếu được triển khai thông qua Nghị định và Thông tư, dẫn đến tính khả thi thấp và khó áp dụng trong thực tiễn.

3.2. Thực tiễn thi hành

Thực tiễn thi hành các quy định về trợ giúp xã hội cho thấy nhiều khó khăn, bao gồm việc thiếu nguồn lực, sự phối hợp kém giữa các cơ quan, và nhận thức chưa đầy đủ của cộng đồng về quyền lợi của người nhiễm chất độc da cam. Những hạn chế này cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả của các chính sách hỗ trợ.

IV. Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện

Luận án đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về trợ giúp xã hội cho người nhiễm chất độc da cam, đồng thời nâng cao hiệu quả thực hiện các chính sách này. Các kiến nghị tập trung vào việc xây dựng các văn bản pháp lý có giá trị cao, cải thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, và tăng cường nhận thức của cộng đồng về quyền lợi của người nhiễm chất độc da cam. Luận án cũng nhấn mạnh vai trò của các tổ chức xã hội và công tác xã hội trong việc thực hiện các chính sách hỗ trợ.

4.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật

Luận án đề xuất việc xây dựng các văn bản pháp lý có giá trị cao như Luật hoặc Bộ luật về trợ giúp xã hội, nhằm đảm bảo tính đồng bộ và khả thi của các quy định. Các quy định cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và đáp ứng nhu cầu của người nhiễm chất độc da cam.

4.2. Nâng cao hiệu quả thực hiện

Để nâng cao hiệu quả thực hiện, luận án đề xuất cải thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tăng cường nguồn lực, và nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền lợi của người nhiễm chất độc da cam. Các tổ chức xã hội và công tác xã hội cần được tăng cường để hỗ trợ hiệu quả hơn cho đối tượng được hỗ trợ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chiến dịch Ranch Hand (1961–1971) do quân đội Hoa Kỳ tiến hành trong chiến tranh tại Việt Nam đã phun rải khoảng 74,2 triệu lít chất diệt cỏ, trong đó có tới 43,33 triệu lít chất da cam chứa 366 kg dioxin nguyên chất trên diện tích 3,06 triệu ha (chiếm gần 1/4 tổng diện tích miền Nam Việt Nam với mật độ 37,5 kg/ha, gấp 17 lần liều lượng cho phép trong nông nghiệp Mỹ). Thảm họa hóa học này đã tác động trực tiếp lên 181 làng mạc, khiến khoảng 2,1 đến 4,8 triệu người Việt Nam bị phơi nhiễm dioxin. Độc chất 2,3,7,8-TCDD không chỉ hủy hoại môi trường sinh thái mà còn gây đột biến gen, suy giảm hệ miễn dịch, ung thư, tai biến sinh sản và di truyền sang các thế hệ sau. Theo số liệu thống kê, hiện nay cả nước có khoảng 150.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ hai (F2), 35.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ ba (F3) và 2.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ tư (F4).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở sự bất cập của khung pháp lý an sinh xã hội: pháp luật hiện hành chưa công nhận người nhiễm chất độc da cam (NNCĐDC) là một nhóm chủ thể độc lập trong hệ thống trợ giúp xã hội mà chỉ lồng ghép gián tiếp qua diện "người khuyết tật nặng" hoặc "người khuyết tật đặc biệt nặng" theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP. Đồng thời, Pháp lệnh Ưu đãi người có công năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) chỉ bảo trợ người tham gia kháng chiến và con đẻ của họ, hoàn toàn bỏ trống chế độ an sinh dài hạn cho thế hệ F3, F4 và các nạn nhân thuộc diện dân thường.

Luận án tiến sĩ luật học "Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Lan (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9380101.05, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2022; người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Hoài Thu) giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cơ bản:

1. Những quan điểm khoa học và chuẩn mực pháp lý quốc tế nào định hình nền tảng lý luận về trợ giúp xã hội cho NNCĐDC?
2. Bản chất pháp lý, nguyên tắc điều chỉnh và các yếu tố cấu thành khung pháp luật trợ giúp xã hội đối với NNCĐDC tại Việt Nam là gì?
3. Thực trạng quy định và thực tiễn thực thi pháp luật trợ giúp xã hội đối với NNCĐDC tại Việt Nam đang bộc lộ những khoảng trống, hạn chế và xung đột pháp lý nào?
4. Những yêu cầu mang tính nguyên tắc và giải pháp cụ thể nào nhằm hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật và nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền trợ giúp xã hội cho NNCĐDC trong giai đoạn phát triển mới?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu khẳng định: Việc thiếu vắng một đạo luật chuyên biệt (như Luật Trợ giúp xã hội), sự phân tán văn bản quy phạm dưới luật, mức chuẩn trợ cấp xã hội chưa đáp ứng mức sống tối thiểu và sự thiếu hụt cơ chế hỗ trợ đa thế hệ đang làm suy giảm nghiêm trọng hiệu lực bảo vệ quyền con người của NNCĐDC tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài phân hóa thành ba dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu y học, dịch tễ và độc chất học môi trường: Trương Quang Đạt phân tích dị tật bẩm sinh do phơi nhiễm dioxin tại Phù Cát (Bình Định); Alvin Lee Young (2011) trên tạp chí Military Medicine (số 176) công bố danh mục 10 bệnh lý đặc trưng do phơi nhiễm chất da cam ở cựu chiến binh; Paolo Mocarelli cùng cộng sự (2000) chứng minh dioxin làm suy giảm tỷ lệ sinh con trai; Nicole Fisher (2014), Jason Grotto và Tim Jones (2009) khẳng định di chứng xuyên thế hệ của TCDD.

Dòng nghiên cứu xã hội học, công tác xã hội và nhân văn: Lê Thị Bích Thuận (2002) khảo sát rào cản không gian kiến trúc đối với người khuyết tật; Hoàng Bá Thịnh (2011), Lê Thị Nhâm Tuyết (2004), Phạm Hương Thảo (2008), Nguyễn Thị Huyền Trang (2016) chỉ rõ sự khánh kiệt sinh kế và tình trạng cô lập xã hội của các hộ gia đình có nhiều thế hệ nạn nhân da cam.

Dòng nghiên cứu khoa học pháp lý về an sinh xã hội: Hoàng Kim Khuyên (2010), Nguyễn Hiền Phương (2011), Lê Thị Hoài Thu (2013), Nguyễn Thị Báo (2014), Nguyễn Ngọc Toản (2016), Tô Đức (2017) đã phân tích khung chính sách bảo trợ xã hội cho người khuyết tật và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu tiếp cận dưới góc độ người yếu thế chung, chưa giải quyết tính đặc thù của NNCĐDC như một nhóm nạn nhân chiến tranh - môi trường đặc biệt.

Trong y văn pháp lý quốc tế tồn tại hai luồng quan điểm đối lập: Luồng quan điểm thứ nhất ủng hộ việc đồng nhất nạn nhân hóa học vào hệ thống bảo trợ người khuyết tật phổ quát nhằm đơn giản hóa bộ máy hành chính; luồng quan điểm thứ hai (được tác giả luận án ủng hộ) khẳng định tính chất hủy diệt kéo dài của dioxin đòi hỏi một quy chế pháp lý riêng biệt với mức hỗ trợ vượt trên chuẩn nghèo thông thường.

So sánh với luật pháp quốc tế:

• Hoa Kỳ: Đạo luật Chất độc Da cam năm 1991 (Agent Orange Act of 1991, P.L. 102-4), Đạo luật Cải cách Điều kiện Chăm sóc Sức khỏe Cựu chiến binh năm 1996 (P.L. 104-262) và Đạo luật Tiêu chuẩn Bồi thường Bức xạ và Dioxin năm 1984 (P.L. 98-542) thiết lập nguyên tắc "giả định pháp lý về mối liên hệ phục vụ" (presumption of service connection), theo đó cựu chiến binh có mặt tại chiến trường Việt Nam khi mắc bệnh trong danh mục y khoa mặc nhiên được bồi thường mà không cần chứng minh nguyên nhân phơi nhiễm.
• Armenia và Liên bang Nga: Luật Bảo trợ xã hội đối với người tàn tật năm 1993/2005 của Armenia và Luật Bảo trợ xã hội người khuyết tật năm 1995 (sửa đổi 2021) của Liên bang Nga xác lập quyền bình đẳng tuyệt đối, bồi hoàn tổn thất và trợ cấp thích ứng theo mức suy giảm lao động thực tế.
• Nhật Bản: Đạo luật Phúc lợi cho Người khuyết tật phân loại sâu theo mức độ khiếm khuyết thể chất, trí tuệ và tâm thần kết hợp chăm sóc chuyên biệt tại gia đình.

Luận án của Nguyễn Ngọc Lan tạo bước đột phá học thuật khi định vị NNCĐDC tại điểm giao thoa giữa luật nhân quyền quốc tế, luật môi trường và luật an sinh xã hội, giải quyết bài toán quyền an sinh cho nạn nhân chiến tranh phi vũ trang.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý luận về an sinh xã hội thông qua các đóng góp lý thuyết chuyên sâu:

1. Phát triển lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền (Rights-based Approach): Chuyển hóa tư duy lập pháp từ "cứu trợ nhân đạo ban ơn" sang "bảo đảm quyền con người bất khả xâm phạm" theo tinh thần Điều 25 Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền (UDHR 1948), Điều 9 Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (ICESCR 1966), Điều 28 Công ước về Quyền của Người khuyết tật (CRPD 2007) và Điều 34 Hiến pháp Việt Nam 2013.
2. Vận dụng học thuyết phân phối lại và giá trị thặng dư của Karl Marx: Luận giải trách nhiệm của Nhà nước trong việc điều tiết của cải xã hội để bù đắp rủi ro sinh kế cho những đối tượng mất hoàn toàn sức lao động do hậu quả ngoại lai của chiến tranh.
3. Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách xã hội và cứu trợ xã hội: Đảm bảo nguyên tắc "lấy dân làm gốc", hỗ trợ tương xứng với nhu cầu đặc thù của từng thể trạng thương tật mà không "cào bằng" mức hưởng.
4. Xác lập hệ thống 4 khái niệm khoa học chuẩn xác:
   • Chất độc da cam: Hỗn hợp thuốc diệt cỏ chứa 2,4-D, 2,4,5-T và tạp chất siêu độc 2,3,7,8-TCDD phá hủy cân bằng sinh thái và biến đổi cấu trúc tế bào người.
   • Người nhiễm chất độc da cam: Cá nhân bị phơi nhiễm trực tiếp (sống, chiến đấu, lao động tại vùng phun rải/điểm nóng tồn lưu) hoặc gián tiếp (con, cháu, chắt qua di truyền huyết thống hoặc bú sữa mẹ) dẫn đến tổn thương bệnh lý, dị tật, suy giảm khả năng lao động hoặc vô sinh.
   • Trợ giúp xã hội đối với NNCĐDC: Hệ thống các biện pháp kinh tế - xã hội và pháp lý của Nhà nước và cộng đồng nhằm chuyển giao thu nhập, cung cấp dịch vụ y tế, phục hồi chức năng và chăm sóc nuôi dưỡng cho NNCĐDC.
   • Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với NNCĐDC: Tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội giữa Nhà nước, cơ sở trợ giúp xã hội, cộng đồng với NNCĐDC nhằm bảo đảm mức sống tối thiểu và thúc đẩy hòa nhập xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Quyền con người, Lý thuyết Công bằng xã hội, Lý thuyết Nhu cầu của Maslow và Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Ma trận phân tích vận hành dựa trên các chiều cạnh:

• Chiều thể chế: Tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất và thứ bậc hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật.
• Chiều kinh tế - xã hội: Cân đối giữa nguồn lực ngân sách quốc gia, quỹ trợ giúp xã hội với chi phí thực tế cho y tế và sinh hoạt của nạn nhân.
• Chiều thủ tục: Mức độ đơn giản hóa, minh bạch của quy trình giám định y khoa, xác nhận phơi nhiễm và chi trả trợ cấp.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích giới hạn trong phạm vi trợ giúp xã hội (thuộc nhánh an sinh xã hội dân sự), tách bạch với các chế độ ưu đãi người có công với cách mạng thuộc phạm vi điều chỉnh của Pháp lệnh Ưu đãi người có công.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp trường phái hiện thực pháp lý (legal realism).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (multi-level research design):

• Cấp độ vĩ mô (macro-level): Phân tích chuẩn mực quốc tế (ILO, CRPD, ICESCR) và đường lối, chính sách an sinh xã hội của Đảng, Nhà nước Việt Nam.
• Cấp độ trung gian (meso-level): Đánh giá cấu trúc văn bản pháp luật thực định (Nghị định 20/2021/NĐ-CP, Nghị định 136/2013/NĐ-CP, Thông tư hướng dẫn chuyên ngành).
• Cấp độ vi mô (micro-level): Nghiên cứu thực tiễn thực thi chính sách tại hộ gia đình nạn nhân và các trung tâm bảo trợ xã hội.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Nghiên cứu áp dụng quy trình tam giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận, phân tích câu chữ pháp lý (doctrinal legal research), phương pháp luật học so sánh (comparative law), thống kê mô tả và phỏng vấn chuyên sâu.
• Tam giác hóa nguồn dữ liệu: Đối chiếu văn bản quy phạm pháp luật với báo cáo thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam (VAVA) và hồ sơ thực chứng tại địa phương.
• Tiêu chí chọn mẫu và phỏng vấn: Khảo sát đối tượng thụ hưởng đại diện cho các mức độ suy giảm sức khỏe, người chăm sóc tại gia đình; lấy ý kiến chuyên gia là các nhà khoa học pháp lý, cán bộ quản lý an sinh xã hội tại Hà Nội, Thái Bình, Bình Định và Đà Nẵng.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp: Tập hợp 145 tài liệu tham khảo chuyên ngành, các đạo luật của Hoa Kỳ, Armenia, Liên bang Nga, Nhật Bản; các công trình dịch tễ học về mức độ tồn lưu dioxin tại sân bay Đà Nẵng, Phù Cát.

Dữ liệu thực trạng pháp lý: Đánh giá cơ cấu chi trả theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP (mức chuẩn trợ giúp xã hội 360.000 đồng/tháng), hệ số trợ cấp đối với người khuyết tật nặng (hệ số 1,5 hoặc 2,0) và chế độ cấp thẻ bảo hiểm y tế.

Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phương pháp tổng hợp - quy nạp pháp lý, phân tích khoảng trống chính sách (policy gap analysis), đối chiếu chi phí chăm sóc thực tế với mức bảo đảm sinh hoạt danh nghĩa của Nhà nước.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tồn tại khoảng trống pháp lý đối với thế hệ F3, F4: Luật pháp hiện hành bỏ trống chế độ đối với 35.000 nạn nhân thế hệ thứ ba và 2.000 nạn nhân thế hệ thứ tư; họ không thuộc diện ưu đãi người có công và gặp muôn vàn rào cản khi tiếp cận trợ cấp bảo trợ xã hội.
2. Bất cập trong việc đồng nhất tư cách pháp lý: Việc điều chỉnh NNCĐDC thông qua các quy định chung về người khuyết tật theo Nghị định 20/2021/NĐ-CP làm triệt tiêu các nhu cầu phục hồi chuyên sâu về giải độc, tẩy độc và chăm sóc bệnh lý chuyển hóa đặc hữu của dioxin.
3. Mức chuẩn trợ giúp xã hội lạc hậu so với chi phí y tế: Mức chuẩn 360.000 đồng/tháng là quá thấp, không bù đắp được chi phí thuốc men, tã lót, dinh dưỡng chuyên biệt cho nạn nhân nằm liệt giường hoặc bại não.
4. Gánh nặng quá tải đè nặng lên người chăm sóc tại cộng đồng: Hầu hết gia đình có 2–3 nạn nhân bị khánh kiệt tài chính; người chăm sóc chính không thể tham gia thị trường lao động, rơi vào cảnh nghèo cùng cực nhưng không được hưởng bảo hiểm y tế và hỗ trợ sinh kế thỏa đáng.
5. Cơ chế giải quyết tranh chấp và khiếu nại chưa hiệu quả: Trình tự khiếu nại về việc xác định mức độ khuyết tật, thẩm định hồ sơ phơi nhiễm tại Ủy ban nhân dân cấp xã còn rườm rà, thiếu sự tham gia của các tổ chức giám định y khoa độc lập.

Implications đa chiều

Ý nghĩa học thuật: Luận án cung cấp luận cứ khoa học để định hình phân ngành Luật An sinh xã hội chuyên sâu về bảo vệ nhóm nạn nhân môi trường và vũ khí chiến tranh; làm phong phú kho tàng lý luận về quyền con người tại các quốc gia đang phát triển.

Ý nghĩa phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá đa tiêu chí (kết hợp tiêu chí lâm sàng y tế, tiêu chí độc chất học và tiêu chí suy giảm sinh kế xã hội) thay thế cho phương pháp quan sát ngoại hình thuần túy.

Ý nghĩa thực tiễn và chính sách:

• Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn trực tiếp để Quốc hội xây dựng và ban hành Luật Trợ giúp xã hội trong giai đoạn tới.
• Kiến nghị sửa đổi Nghị định 20/2021/NĐ-CP theo hướng bổ sung nhóm đối tượng NNCĐDC là danh mục thụ hưởng riêng biệt với hệ số trợ cấp từ 2,5 đến 3,0 lần mức chuẩn.
• Bổ sung quy định cấp thẻ Bảo hiểm y tế miễn phí cho tất cả thành viên trực tiếp chăm sóc NNCĐDC đặc biệt nặng tại gia đình.
• Quy chuẩn hóa mạng lưới trung tâm bảo trợ xã hội chuyên biệt, tích hợp liệu pháp xông hơi thải độc kết hợp y học cổ truyền và vật lý trị liệu hiện đại.

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu:

• Do phạm vi chuyên ngành Luật Kinh tế, luận án tập trung vào quan hệ trợ giúp xã hội dân sự, chủ động loại trừ phân tích chế độ ưu đãi người có công của cựu chiến binh thuộc Pháp lệnh Ưu đãi người có công năm 2005.
• Chưa tiến hành khảo sát định lượng diện rộng trên mô hình kinh tế lượng do hạn chế về nguồn kinh phí và dữ liệu y bạ bảo mật của nạn nhân phơi nhiễm.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

1. Nghiên cứu cơ chế tài phán quốc tế và trách nhiệm bồi thường dân sự xuyên quốc gia của các tập đoàn hóa chất Hoa Kỳ đối với nạn nhân thế hệ F3, F4.
2. Xây dựng mô hình quỹ an sinh xã hội hỗn hợp (kết hợp ngân sách nhà nước, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp - CSR và viện trợ quốc tế) dành riêng cho nạn nhân hóa học.
3. Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về việc làm hòa nhập và việc làm được hỗ trợ (supported employment) cho nạn nhân da cam có khả năng lao động nhẹ.
4. Đánh giá tác động pháp lý của việc ứng dụng công nghệ số và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư trong quản lý hồ sơ an sinh xã hội cho NNCĐDC.

Tác động và ảnh hưởng

Tác động học thuật: Luận án là công trình chuyên khảo tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu toàn diện, hệ thống về pháp luật trợ giúp xã hội đối với NNCĐDC tại Việt Nam, mở ra hướng trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành luật học, xã hội học và chính sách công.

Tác động lập pháp và chính sách: Đóng góp dự thảo chính sách trực tiếp cho Ủy ban Xã hội của Quốc hội, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trong tiến trình hoạch định Luật Trợ giúp xã hội và hoàn thiện các nghị định về an sinh xã hội.

Tác động xã hội: Nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền được bảo đảm an sinh xã hội của nạn nhân da cam, xóa bỏ định kiến xã hội, thúc đẩy phong trào xã hội hóa chăm sóc y tế và vận động nguồn lực trợ giúp cho hàng trăm nghìn hộ gia đình nạn nhân nghèo khổ.

Tác động quốc tế: Cung cấp bằng chứng pháp lý khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc thực thi các điều ước quốc tế về nhân quyền (UDHR, ICESCR, CRPD), tạo tiếng nói pháp lý vững chắc trên các diễn đàn bảo vệ nạn nhân chiến tranh toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh: Tiếp cận nguồn khung lý thuyết, dữ liệu pháp lý và phương pháp luận đa ngành để phát triển các đề tài chuyên sâu về an sinh xã hội và luật nhân quyền.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Sử dụng hệ thống kiến nghị và mô hình quy phạm cụ thể của luận án để soạn thảo Luật Trợ giúp xã hội và văn bản hướng dẫn thi hành.
• Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam (VAVA) và các tổ chức phi chính phủ (NGOs): Có thêm căn cứ khoa học và pháp lý để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của hội viên và xây dựng các chương trình can thiệp hỗ trợ hiệu quả.
• NNCĐDC và gia đình: Hưởng lợi gián tiếp thông qua việc chính sách được hoàn thiện, mức trợ cấp được nâng cao, dịch vụ y tế và bảo hiểm được mở rộng, giảm bớt gánh nặng sinh kế và bệnh tật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết quyền an sinh xã hội và lý thuyết phân phối lại của Karl Marx vào đối tượng đặc thù NNCĐDC; xác lập cơ sở khoa học để chuyển đổi bản chất của trợ giúp xã hội từ "cứu trợ nhân đạo mang tính hỗ trợ tình thế" sang "bảo đảm quyền con người cơ bản mang tính nghĩa vụ của Nhà nước", thiết lập địa vị pháp lý độc lập cho nạn nhân da cam đa thế hệ trong hệ thống pháp luật an sinh xã hội.

2. Điểm mới trong phương pháp tiếp cận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Hoàng Kim Khuyên (2010) hay Nguyễn Hiền Phương (2011) chỉ xem xét người khuyết tật chung, luận án của Nguyễn Ngọc Lan kết hợp phương pháp luận tiếp cận dựa trên quyền (Rights-based approach) với phân tích y-xã hội học đa thế hệ, đồng thời so sánh quy chế "giả định pháp lý về mối liên hệ phục vụ" (presumption of service connection) của Hoa Kỳ (Đạo luật P.L. 102-4, P.L. 104-262) để đề xuất cơ chế xác thực phơi nhiễm thuận lợi nhất cho nạn nhân tại Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu nghiên cứu?

Sự tồn tại của một "khoảng trống an sinh kép": Trong khi thế hệ F3 (35.000 người) và F4 (2.000 người) mang những biến dạng cơ thể và bệnh lý tâm thần nghiêm trọng không kém thế hệ F1, F2 nhưng lại bị loại trừ khỏi Pháp lệnh Ưu đãi người có công và gặp rào cản lớn khi xét duyệt bảo trợ xã hội do thiếu các chỉ số đo lường bệnh lý dioxin trong Thông tư xác định dạng tật.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để nhân rộng nghiên cứu?

Luận án cung cấp khung tiêu chuẩn hóa bao gồm: Hệ thống 6 nguyên tắc điều chỉnh pháp luật; ma trận 4 nhóm quan hệ trợ giúp xã hội (thường xuyên, khẩn cấp, nuôi dưỡng tại cộng đồng, nuôi dưỡng tại cơ sở tập trung); bộ tiêu chí xác định đối tượng kết hợp giữa dịch tễ môi trường và lâm sàng y học.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Xây dựng lộ trình lập pháp gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 (2022–2024) sửa đổi Nghị định 20/2021/NĐ-CP; Giai đoạn 2 (2025–2028) xây dựng và thông qua Luật Trợ giúp xã hội độc lập; Giai đoạn 3 (2028–2032) hoàn thiện hệ thống tài phán an sinh xã hội chuyên trách và kết nối lưới an sinh quốc gia với các cơ chế bồi thường môi trường quốc tế.

Kết luận

1. Pháp điển hóa tư cách pháp lý độc lập: Xác lập địa vị pháp lý của NNCĐDC như một chủ thể đặc thù trong hệ thống an sinh xã hội, chấm dứt việc lồng ghép phụ thuộc vào khung người khuyết tật thông thường.
2. Mở rộng diện bao phủ an sinh cho F3 và F4: Xây dựng cơ sở pháp lý vững chắc để đưa 35.000 nạn nhân thế hệ F3 và 2.000 nạn nhân thế hệ F4 vào diện hưởng trợ cấp bảo trợ xã hội thường xuyên bắt buộc.
3. Thiết kế mô hình trợ giúp xã hội toàn diện: Hoàn thiện đồng bộ 4 phương thức trợ giúp gồm: trợ giúp xã hội thường xuyên, trợ giúp xã hội khẩn cấp, chăm sóc nuôi dưỡng tại cộng đồng và nuôi dưỡng tập trung tại cơ sở chuyên biệt.
4. Đổi mới căn bản mức chuẩn trợ cấp: Đề xuất gắn mức chuẩn trợ cấp xã hội với mức sống tối thiểu và tốc độ tăng trưởng kinh tế, thay thế cho cơ chế mức chuẩn danh nghĩa cố định kéo dài.
5. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ gia đình và người chăm sóc: Đề xuất cấp thẻ BHYT miễn phí và phụ cấp nuôi dưỡng cho người trực tiếp chăm sóc nạn nhân da cam đặc biệt nặng tại cộng đồng.
6. Kiến tạo 3 hướng nghiên cứu mới: (i) Pháp luật về bồi hoàn tổn thương sinh thái và sức khỏe xuyên thế hệ; (ii) Mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong cung cấp dịch vụ phục hồi chức năng chuyên sâu cho nạn nhân dioxin; (iii) Cơ chế giải quyết tranh chấp và thủ tục hành chính tư pháp trong thực thi quyền an sinh xã hội. Công trình để lại giá trị pháp lý và nhân văn lâu dài, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp bảo đảm công bằng xã hội và quyền con người tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu. Một số vấn đề lý luận về pháp luật trợ giúp xã hội đối với ngƣời nhiễm chất độc da cam. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với ngƣời nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam.

Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với ngƣời nhiễm chất độc da cam ở Việt Nam. 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu về chất độc da cam và ảnh hưởng của chất độc da cam đến sức khỏe con người Trong cuốn “Chất độc da cam dioxin và hệ quả” [79] và “Thảm họa da cam ở Việt Nam” [38] thì CĐDC là một loại thuốc khai hoang diệt cỏ nhằm mục đích làm trụi lá cây, là hỗn hợp chất lỏng màu nâu đỏ, đựng trong các thùng phuy sọc da cam.

Chất độc này bao gồm 4 hóa chất là: 2,4,5-T (2.5-Trichlorophennoxyacetic); 2,4-d (2,4-dichlorophennoxyacetic); cacodylic acid và phicloram.5-T có chứa độc chất dioxin – một hóa chất siêu độc hại, hóa chất bẩn nhất mà con ngƣời từng sản sinh ra. Độc tính này gây tác hại về môi trƣờng và gây rối loạn nhiều hệ gen, hệ enzyme, từ đó dẫn đến rối loạn phát triển các tế bào và tổ chức của cơ thể ngƣời [38, tr. Tác giả Nguyễn Nhƣ Phát, Nguyễn Thị Việt Hƣơng trong cuốn “Trách nhiệm và hậu quả chất da cam/dioxin ở Việt Nam” đã chỉ ra trong vòng 10 năm (1961 - 1971), quân đội Hoa Kỳ đã rải xuống miền Nam hàng triệu lít các CĐHH với hàm lƣợng dioxin rất lớn, trong đó chất da cam đƣợc sử dụng nhiều nhất. Chất này gây quái thai, đột biến gen, gây độc hại với các tế bào, đặc biệt là tế bào não, thận, gan, tim; gây ngộ độc phổi, ung thƣ, gây rối loạn quá trình trao đổi chất trong tế bào và tác động gián tiếp trên bộ máy di truyền tế bào [54, tr.

Trƣơng Quang Đạt trong luận án Tiến sĩ Y học, trƣờng Đại học Y Hà Nội về “Nghiên cứu thực trạng một số bất thường sinh sản ở huyện Phù Cát – Bình Định và thử nghiệm ghi nhận bất thường sinh sản ở cộng đồng” đã tiến hành điều tra xã hội và đƣa ra các thông tin liên quan đến sự phơi nhiễm, các bệnh tật của trẻ em sơ sinh khi có bố, mẹ sinh sống trên vùng bị nhiễm độc. Các thông tin đƣợc phân tích dựa trên các chỉ số y khoa về các bệnh bẩm sinh nhƣ hẻ môi, thần kinh, dị tật mắt, mũi, mặt. Luận án Tiến sĩ Kiến trúc của Lê Thị Bích Thuận về “Các giải pháp không gian kiến trúc đảm bảo tiện nghi cho người tàn tật hòa nhập cộng đồng” đã chỉ ra các dạng tật, các mức độ khuyết tật và nguyên nhân dẫn đến khuyết tật, trong đó có 9 nguyên nhân là do hậu quả của chất da cam. NNCĐDC có trình độ dân trí thấp, sống phụ thuộc vào gia đình và chính sách trợ cấp của Nhà nƣớc.

Nguyện vọng của họ muốn đƣợc phục hồi chức năng, đƣợc chăm sóc sức khỏe, đƣợc học hành, đƣợc làm việc, đƣợc tiếp cận xã hội, đƣợc đối xử bình thƣờng nhƣ những ngƣời khác trong cộng đồng [69, tr. Luận án Tiến sĩ luật học “Hoàn thiện pháp luật về quyền của người khuyết tật ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Báo đã phân tích nguyên nhân dẫn đến khuyết tật trong đó có nguyên nhân do biến chứng của CĐHH và di truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà hậu quả là ngƣời dân bị mắc căn bệnh ung thƣ, tai biến sinh sản, sinh con dị tật, quái thai, chết yểu hoặc bị suy giảm hệ thống miễn dịch. Luận án chỉ ra NNCĐDC là do tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với chất da cam dẫn đến thế hệ cháu, chắt của họ bị di chứng và khuyết tật; hoặc do ngƣời dân sinh sống trong môi trƣờng bị nhiễm độc bởi chất da cam [3, tr. Luận án còn luận giải những đối tƣợng này cần có chính sách, pháp luật điều chỉnh phù hợp nhằm tạo điều kiện đặc biệt để họ đƣợc tiếp cận và thụ hƣởng quyền con ngƣời và đòi những tội đồ chiến tranh phải bồi thƣờng [3, tr.

Tác giả Văn Thị Huệ trong“Hoạt động thực hiện chính sách đối với người nhiễm chất độc hóa học dioxin, nghiên cứu trường hợp quận Đống Đa, Thành phố Hà Nội” [41]; Nguyễn Thị Điệp với “Việc thực hiện chính sách ưu đãi cho đối tượng nhiễm chất độc hóa học tại huyện Yên Lập, tỉnh Vĩnh Phúc” [26] và Nguyễn Thị Huyền Trang với “Công tác xã hội đối với nhóm trẻ em bị nhiễm chất độc da cam tại Làng Hữu nghị Việt Nam”[76], các tác giả đã chỉ ra ảnh hƣởng của CĐDC lên sức khỏe con ngƣời, chất độc này phát sinh bệnh tật gây dị dạng, dị tật. Trong đề tài KHCN cấp Nhà nƣớc của Nguyễn Thế Lực về “Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của chính sách đối với NNCĐDC, đề xuất phương hướng và giải pháp chỉnh sửa, bổ sung, hoàn thiện” tác giả cho rằng CĐDC là độc tố chứa dioxin và chiếm tỉ lệ cao (trên 61%) nên rất độc hại. Chất này ít tan trong nƣớc, dễ hòa tan trong mỡ nên khi đƣợc đƣa vào môi trƣờng nó nằm sâu trong đất bởi vậy CĐDC ngấm vào cơ thể ngƣời qua thực phẩm, sữa bằng ba con đƣờng nhƣ ăn uống; qua da và niêm mạc (tiếp xúc trực tiếp) và qua đƣờng hô hấp. Do đó CĐDC gây độc hại trên hệ hô hấp, hệ tuần hoàn, máu và cơ quan tạo máu, hệ cơ xƣơng, thận, nội tiết, da, hệ miễn dịch, hệ thần kinh, hệ thống sinh sản nên dễ gây ung thƣ và có sự di truyền [52, tr.

10 Trong bài viết “Tác động của Dioxin đối với gia đình Việt Nam – Nạn nhân của chiến tranh sau chiến tranh Việt Nam” [29] và “Đánh giá nguy cơ sức khỏe môi trường do phơi nhiễm với Dioxin trong thực phẩm tại điểm nóng dioxin ở Đà Nẵng” [31] thì chất da cam không có sẵn trong tự nhiên mà do con ngƣời tạo ra, không hòa tan trong nƣớc tinh khiết nhƣng hòa tan trong chất béo, nó tồn lƣu và tích tụ sinh học trong dây chuyền thực phẩm. Chất này đi vào cơ thể ngƣời qua đƣờng tiêu hóa, hô hấp, qua da gây tác hại cho môi trƣờng và ảnh hƣởng lâu dài đến sức khỏe con ngƣời. Chất da cam làm gia tăng các loại bệnh tật nhƣ đột biến gây dị dạng bẩm sinh ở trẻ, giảm khả năng sinh con, các vấn đề về phổi, da [26, tr. Hoàng Bá Thịnh trong “Nạn nhân chất da cam/dioxin ở Việt Nam và nỗi lo về thế hệ tương lai”[64, tr.

90 - 98]; Lê Thị Nhâm Tuyết trong“Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam - Những điều mong muốn” [80, tr. 4-6]; Phạm Hƣơng Thảo và nhóm tác giả trong “Hậu quả xã hội của chất độc da cam ở Việt Nam. Dưới đám mây u ám của sự không hiểu biết” [63, tr. 103-109] chỉ ra di chứng da cam ảnh hƣởng đến sức khỏe con ngƣời, thậm chí đến thế hệ thứ ba, thứ tƣ.

Các tác giả cho rằng tùy theo năng lực, điều kiện chúng ta có thể giúp đỡ NNCĐDC theo những cách khác nhau. Một số các công trình nƣớc ngoài nghiên cứu về chất da cam và hậu quả của chất da cam. Điển hình cuốn sách “Veterant and Agent Orange” (tạm dịch Cựu chiến binh và chất độc da cam) đã cung cấp bức tranh tổng thể về hỗn hợp chất da cam 2,4 axit dicholorophenoyacetic (viết tắt là 2,4-D), 2,4,5- axit trichlorophenoxyacetic (viết tắt là 2,4,5-T), piclogram và axit cacodylic tạo nên hỗn hợp chất diệt cỏ và là nguyên nhân chính gây ra một số bệnh ung thƣ tuyến tụy, suy giảm thính lực, u ác tính, bệnh tuyến giáp, bệnh hen suyễn, nhồi máu cơ tim, viêm mũi, Parkinson, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa porphyrin, ung thƣ thanh quản, tuyến tiền liệt, ung thƣ phổi…Những căn bệnh này tập trung vào các cựu chiến binh Mỹ tham gia cuộc chiến tại Việt Nam và họ bị phơi nhiễm bởi chất diệt cỏ [131, pp. Young trong “Agent orange exposure and attributed Health effects in Vietnam veterans” [114] (tạm dịch là Phơi nhiễm CĐDC và các ảnh hƣởng đến sức khỏe của cựu chiến binh Việt Nam) trên tạp chí Military Medicine số 176.

Bài viết đánh giá, phân tích tác hại của chất da cam lên sức khỏe 11 con ngƣời. Theo đó những ngƣời tiếp xúc với chất da cam hoặc đi về từ cuộc chiến tranh Việt Nam hầu hết đều mắc các bệnh ung thƣ tuyến tiền liệt, tiểu đƣờng, bệnh Parkinson’s … Luật pháp của quốc gia này quy định khi những cựu chiến binh thực hiện chƣơng trình kiểm tra sức khỏe và xác định là bị khuyết tật hoặc bệnh liên quan đến phơi nhiễm do chất da cam thì đƣợc bồi thƣờng, đƣợc chăm sóc sức khỏe.Crouse trong cuốn sách “The Use and effects of agent orange in Vietnam (tạm dịch là: Việc sử dụng và ảnh hƣởng của chất da cam ở Việt Nam) phân tích hậu quả của chất da cam và các ảnh hƣởng của chất da cam lên sức khỏe con ngƣời và là nguyên nhân phát sinh các bệnh về thần kinh, Hodgkin’s, Non - Hodgkin’s, parkinson’s…Paolo Mocarelli và đồng nghiệp trong“Phơi nhiễm dioxin ở người cha và giới tính của thai nhi” khẳng định những ngƣời đàn ông bị phơi nhiễm CĐDC có xác suất sinh con trai thấp hơn những ngƣời đàn ông không bị phơi nhiễm [132, pp. 1858-1863] và đây là nguyên nhân gây ảnh hƣởng tới việc duy trì nòi giống cho các gia đình. Jason Grotto và Tim Jones trong “Agent range’s lethal legacy: For U., a record of neglect” tạm dịch (Di sản gây chết ngƣời của chất độc da cam: Đối với Hoa Kì, một hồ sơ bỏ bê) khẳng định CĐDC có nguy cơ mắc nhiều bệnh ung thƣ, dị tật bẩm sinh [139].

Bài viết “Agent Orange Zone” của Martha Ann Overland đăng trên Tạp chí Time số tháng 9, 10 năm 2009 cho rằng CĐDC khiến cho những đứa trẻ bị dị tật qua nhiều thế hệ [141].Schlall, BSN, Fache thì các cựu chiến binh sau chiến tranh ở Việt Nam trở về mắc các bệnh ung thƣ đƣờng hô hấp (ung thƣ phổi, thanh quản, khí quản, phế quản) và bệnh đa u tủy (multiple myeloma) [62, tr.Kido thì gây ra rối loạn nội tiết [61, tr. Theo kết quả khảo, có thể thấy CĐDC đƣợc nhìn nhận dƣới nhiều phƣơng diện nhƣ xã hội, sinh học, y tế…và khi nhìn nhận dƣới góc độ pháp lý thì chƣa có một định nghĩa thống nhất, tổng thể, toàn diện, sâu sắc về CĐDC và những ảnh hƣởng của CĐDC đến sức khỏe con ngƣời.