Luận án tiến sĩ ngữ văn: Khám phá phong cách nghệ thuật độc đáo của Sơn Nam

Luận án tiến sĩ văn học phân tích ngữ văn phong cách nghệ thuật sơn nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Phong cách nghệ thuật Sơn Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu phong cách nghệ thuật
• 1.2. Phong cách nghệ thuật và cơ sở hình thành phong cách nghệ thuật Sơn Nam
• 1.2.1. Khái niệm về phong cách nghệ thuật
• 1.2.2. Các quan điểm khác nhau về phong cách nghệ thuật
• 1.2.3. Bản chất phong cách nghệ thuật nhà văn
• 1.2.4. Cơ sở hình thành phong cách nghệ thuật Sơn Nam
• 1.2.5. Thời đại và truyền thống văn hóa
• 1.2.6. Hoàn cảnh xuất thân và cá tính nhà văn
• 1.2.7. Quan niệm sáng tác văn chương của nhà văn Sơn Nam
• 1.2.8. Tiểu kết chương 1
• 1.3. Cảm quan về thiên nhiên, con người và văn hóa Nam Bộ trong sáng tác Sơn Nam
• 1.3.1. Cảm quan thiên nhiên Nam Bộ trong sáng tác Sơn Nam
• 1.3.1.1. Bức tranh thiên nhiên dữ dội, bí ẩn và đầy khắc nghiệt
• 1.3.1.2. Thiên nhiên trù phú, hiền hòa, thơ mộng gần gũi gắn bó với con người
• 1.3.2. Cảm quan về con người Nam Bộ trong văn xuôi Sơn Nam
• 1.3.2.1. Con người hoàn cảnh – con người số phận
• 1.3.2.2. Con người với những tính cách đặc biệt điển hình Nam Bộ
• 1.3.3. Cảm quan về văn hóa Nam Bộ trong sáng tác Sơn Nam
• 1.3.4. Tiểu kết chương 1
• 1.4. Nghệ thuật trần thuật, giọng điệu, ngôn ngữ trong sáng tác Sơn Nam
• 1.4.1. Nghệ thuật trần thuật
• 1.4.1.1. Người trần thuật (Ngôi phát ngôn)
• 1.4.1.2. Điểm nhìn trần thuật
• 1.4.1.3. Trần thuật kết hợp với phương pháp miêu tả chân thực, sinh động
• 1.4.2. Giọng điệu nghệ thuật trong sáng tác Sơn Nam
• 1.4.2.1. Giọng điệu dân dã, mộc mạc
• 1.4.2.2. Giọng điệu trữ tình, sâu lắng
• 1.4.2.3. Giọng điệu hóm hỉnh, hài hước
• 1.4.2.4. Giọng điệu triết lý, suy ngẫm sâu xa
• 1.4.3. Ngôn ngữ nghệ thuật trong sáng tác Sơn Nam
• 1.4.3.1. Ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày mộc mạc, dung dị đời thường
• 1.4.3.2. Phương ngữ Nam Bộ
• 1.4.3.3. Nghệ thuật sử dụng lớp từ khẩu ngữ
• 1.4.3.4. Nghệ thuật vận dụng văn học dân gian vào tác phẩm
• 1.4.4. Tiểu kết chương 1
• DANH MỤC BÀI BÁO VÀ CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Luận án tiến sĩ ngữ văn tập trung vào phong cách nghệ thuật Sơn Nam, một chủ đề chưa được khai thác toàn diện trong giới nghiên cứu văn học. Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào tác phẩm cụ thể như Hương rừng Cà Mau mà chưa đi sâu vào phong cách nghệ thuật như một hệ thống. Sơn Nam được xem là Pho tự điển sống của văn hóa Nam Bộ, với sự nghiệp sáng tác phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, nghiên cứu về phong cách nghệ thuật của ông vẫn còn nhiều khoảng trống. Luận án này nhằm lấp đầy khoảng trống đó bằng cách phân tích toàn diện các yếu tố tạo nên phong cách nghệ thuật Sơn Nam.

1.1. Tình hình nghiên cứu phong cách nghệ thuật

Phong cách nghệ thuật là một thuật ngữ đa nghĩa, được hiểu theo nhiều cách khác nhau trong lịch sử nghiên cứu văn học. Từ thời cổ đại, phong cách đã được coi là phương pháp biểu đạt độc đáo của nghệ sĩ. Các nhà nghiên cứu như Khravchenko và Barthes đã đưa ra nhiều quan niệm về phong cách, từ góc độ ngôn ngữ đến cấu trúc tác phẩm. Ở Việt Nam, phong cách được hiểu là sự thống nhất giữa tư tưởng và hình thức nghệ thuật, phản ánh cá tính sáng tạo của nhà văn. Tuy nhiên, nghiên cứu về phong cách nghệ thuật Sơn Nam vẫn còn hạn chế, đặc biệt là việc xác định các yếu tố cấu thành phong cách của ông.

1.2. Một số vấn đề đặt ra đối với luận án

Luận án đặt ra nhiệm vụ làm rõ phong cách nghệ thuật Sơn Nam thông qua việc phân tích các yếu tố như cảm quan nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật, giọng điệu, và ngôn ngữ văn chương. Đây là một đề tài vừa hấp dẫn vừa thách thức, đòi hỏi sự khảo sát kỹ lưỡng các tác phẩm của Sơn Nam để tìm ra tiếng nói riêng của ông. Luận án cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc so sánh phong cách nghệ thuật Sơn Nam với các nhà văn cùng thời, nhằm khẳng định vị trí của ông trong văn học Việt Nam.

II. Phong cách nghệ thuật và cơ sở hình thành phong cách nghệ thuật Sơn Nam

Phong cách nghệ thuật của Sơn Nam được hình thành từ nhiều yếu tố, bao gồm thời đại, truyền thống văn hóa, và cá tính nhà văn. Ông sinh ra và lớn lên ở vùng đất Nam Bộ, nơi thiên nhiên và con người đã thấm sâu vào tâm hồn ông, tạo nên một phong cách độc đáo, gần gũi với đời sống dân dã. Sơn Nam từng tâm sự: 'Tôi là một con người của đồng quê, dòng máu, tâm hồn nông dân, giọng điệu nông dân, kiến thức nông dân.' Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm của ông, nơi thiên nhiên Nam Bộ và văn hóa Nam Bộ được khắc họa một cách chân thực, sinh động.

2.1. Khái niệm về phong cách nghệ thuật

Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mỹ, phản ánh sự thống nhất giữa tư tưởng và hình thức nghệ thuật. Nó thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn, được hình thành từ quan niệm sáng tác, cảm quan nghệ thuật, và phương thức biểu đạt. Trong trường hợp của Sơn Nam, phong cách nghệ thuật được thể hiện qua cách ông khắc họa thiên nhiên, con người, và văn hóa Nam Bộ, tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo, đậm chất Nam Bộ.

2.2. Cơ sở hình thành phong cách nghệ thuật Sơn Nam

Phong cách nghệ thuật Sơn Nam được hình thành từ hoàn cảnh xuất thân, cá tính nhà văn, và quan niệm sáng tác. Ông sinh ra ở vùng đất Nam Bộ, nơi thiên nhiên và văn hóa đã ảnh hưởng sâu sắc đến tâm hồn ông. Sơn Nam từng nói: 'Đồng bằng sông Cửu Long là giấc mơ, là chân trời sáng tác suốt đời của tôi.' Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm của ông, nơi thiên nhiên Nam Bộ và văn hóa Nam Bộ được khắc họa một cách chân thực, sinh động.

III. Cảm quan về thiên nhiên con người và văn hóa Nam Bộ trong sáng tác Sơn Nam

Sơn Nam đã khắc họa thiên nhiên Nam Bộ với hai mặt đối lập: vừa dữ dội, bí ẩn, vừa trù phú, hiền hòa. Thiên nhiên trong tác phẩm của ông không chỉ là bối cảnh mà còn là nhân vật, gắn bó mật thiết với con người Nam Bộ. Con người trong tác phẩm của Sơn Nam là những người dân lao động, với số phận và tính cách đặc trưng của vùng đất Nam Bộ. Văn hóa Nam Bộ cũng được ông khắc họa một cách chân thực, qua các phong tục, tập quán, và lối sống của người dân.

3.1. Cảm quan thiên nhiên Nam Bộ trong sáng tác Sơn Nam

Thiên nhiên Nam Bộ trong tác phẩm của Sơn Nam được khắc họa với hai mặt đối lập: vừa dữ dội, bí ẩn, vừa trù phú, hiền hòa. Thiên nhiên không chỉ là bối cảnh mà còn là nhân vật, gắn bó mật thiết với con người Nam Bộ. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm như Hương rừng Cà Mau, nơi thiên nhiên được miêu tả một cách chân thực, sinh động, tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo.

3.2. Cảm quan về con người Nam Bộ trong văn xuôi Sơn Nam

Con người Nam Bộ trong tác phẩm của Sơn Nam là những người dân lao động, với số phận và tính cách đặc trưng của vùng đất Nam Bộ. Họ là những người nông dân, ngư dân, với cuộc sống gắn liền với thiên nhiên và văn hóa Nam Bộ. Sơn Nam đã khắc họa họ một cách chân thực, qua đó thể hiện cảm quan nghệ thuật sâu sắc về con người và cuộc sống.

IV. Nghệ thuật trần thuật giọng điệu ngôn ngữ trong sáng tác Sơn Nam

Nghệ thuật trần thuật của Sơn Nam được thể hiện qua ngôi phát ngôn, điểm nhìn trần thuật, và phương pháp miêu tả chân thực, sinh động. Giọng điệu trong tác phẩm của ông đa dạng, từ dân dã, mộc mạc đến trữ tình, sâu lắng, và hóm hỉnh, hài hước. Ngôn ngữ nghệ thuật của Sơn Nam cũng rất đặc sắc, với việc sử dụng phương ngữ Nam Bộ và lớp từ khẩu ngữ, tạo nên một phong cách riêng biệt, đậm chất Nam Bộ.

4.1. Nghệ thuật trần thuật trong sáng tác Sơn Nam

Nghệ thuật trần thuật của Sơn Nam được thể hiện qua ngôi phát ngôn, điểm nhìn trần thuật, và phương pháp miêu tả chân thực, sinh động. Ông thường sử dụng ngôi thứ nhất để kể chuyện, tạo nên sự gần gũi, chân thực với người đọc. Điểm nhìn trần thuật của ông cũng rất linh hoạt, giúp khắc họa thiên nhiên và con người Nam Bộ một cách sinh động, chân thực.

4.2. Giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật trong sáng tác Sơn Nam

Giọng điệu trong tác phẩm của Sơn Nam đa dạng, từ dân dã, mộc mạc đến trữ tình, sâu lắng, và hóm hỉnh, hài hước. Ngôn ngữ nghệ thuật của ông cũng rất đặc sắc, với việc sử dụng phương ngữ Nam Bộ và lớp từ khẩu ngữ, tạo nên một phong cách riêng biệt, đậm chất Nam Bộ. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm như Hương rừng Cà Mau, nơi ngôn ngữ và giọng điệu của Sơn Nam đã tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo, gần gũi với đời sống dân dã.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của một tác giả lớn là nhiệm vụ trung tâm nhằm xác lập vị thế văn học sử và giải mã các quy luật sáng tạo thẩm mỹ. Trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, nhà văn Sơn Nam (1926 – 2008) chiếm giữ một vị trí đặc biệt với tư cách là "cây đước lớn miền châu thổ Cửu Long", "nhà văn miệt vườn" và là "pho tự điển sống miền Nam". Kể từ dấu mốc xuất hiện với giải thưởng văn học của Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ năm 1952 qua hai tác phẩm đầu tay Bên rừng Cù lao Dung và Tây Đầu Đỏ, đến khi tập truyện ngắn trứ danh Hương rừng Cà Mau ra đời năm 1962, phong cách văn chương của ông đã định hình vững chắc và tạo nên dấu ấn sâu đậm trong nền văn học dân tộc.

Khoảng trống học thuật (Research Gap) then chốt được xác định: Mặc dù đã có nhiều bài viết, chuyên luận ghi nhận tài năng của Sơn Nam dưới góc độ văn hóa học hay địa phương chí (như Phan Cự Đệ, 2007; Nguyễn Q. Thắng, 2008; Võ Văn Thành, 2013), giới nghiên cứu văn học trước đây phần lớn dừng lại ở các nhận định mang tính cảm thụ ấn tượng, điểm xuyết từng tác phẩm riêng lẻ hoặc xem xét tản mạn các phương diện hình thức. Chưa có một công trình khoa học chuyên biệt nào tiếp cận toàn diện phong cách nghệ thuật Sơn Nam như một chỉnh thể cấu trúc - hệ thống hữu cơ, gắn kết bản sắc cảm quan đời thường với cảm quan văn hóa và các phương thức thi pháp trần thuật.

Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cấu trúc chỉnh thể phong cách nghệ thuật của Sơn Nam được kiến tạo từ những thành tố hạt nhân nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cảm quan về thiên nhiên, con người và chiều sâu văn hóa Nam Bộ được biểu hiện thông qua hệ thống thi pháp trần thuật, giọng điệu và ngôn ngữ như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quy luật vận động và tính thống nhất trong phong cách văn xuôi Sơn Nam qua hai chặng đường lịch sử (trước và sau năm 1975) đóng góp gì vào tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Cảm quan văn hóa hòa quyện hữu cơ với cảm quan hiện thực đời thường chính là hạt nhân thẩm mỹ chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật Sơn Nam.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Hệ thống trần thuật, giọng điệu dân dã và lớp phương ngữ Nam Bộ không đơn thuần là thủ pháp kỹ thuật mà là mã nghệ thuật đặc thù, đóng vai trò giải thiêng tính quy phạm hàn lâm để tái tạo chân thực sinh mệnh văn hóa miệt vườn.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên lý thuyết phong cách học hệ thống của M. Khrapchenko, thi pháp học hiện đại (Trần Đình Sử, Phan Ngọc) và lý thuyết tiếp nhận văn học (Trương Đăng Dung). Luận án khảo sát khối ngữ liệu quy mô bao gồm toàn bộ các thể loại văn xuôi của Sơn Nam: tiểu thuyết (Bà Chúa Hòn, Xóm Bàu Láng, Vạch một chân trời, Chim quyên xuống đất...), truyện ngắn (Hương rừng Cà Mau với 185 nhân vật được khảo sát), khảo cứu (Lịch sử khẩn hoang miền Nam, Văn minh miệt vườn) và bộ hồi ký 4 tập (Từ U Minh đến Cần Thơ, Ở chiến khu 9, 20 năm giữa lòng đô thị, Bình an). Ý nghĩa khoa học của luận án là xác lập một mô hình nghiên cứu tác gia toàn diện, góp phần làm sáng tỏ quy luật phát triển của dòng văn học Nam Bộ trong bức tranh tổng thể văn học Việt Nam thế kỷ XX.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu phong cách tác giả trong lịch sử lý luận văn học đã trải qua nhiều bước chuyển dịch hệ hình. Từ thời cổ đại phương Tây với quan niệm tu từ học của Aristotle, đến Buffon với định thức kinh điển "Phong cách chính là bản thân con người", và ở phương Đông với khái niệm "Phong cốt" của Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long, phong cách luôn gắn liền với mối quan hệ giữa nhân cách sáng tạo và hình thức biểu đạt. Trong thế kỷ XX, các nhà thi pháp học cấu trúc Pháp và các nhà lý luận Xô Viết như M. Khrapchenko, V. Turin đã đưa phong cách học lên tầm mức một phạm trù lịch sử - thẩm mỹ, phản ánh phương thức chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng trong tính quy luật của hệ thống nghệ thuật. Tại Việt Nam, hướng tiếp cận phong cách học đã chuyển từ lối phê bình ấn tượng của Hoài Thanh sang nghiên cứu thao tác luận thi pháp của Phan Ngọc, Trần Đình Sử, Nguyễn Đăng Mạnh và Nguyễn Đăng Điệp.

Trong dòng tiếp nhận văn nghiệp Sơn Nam, văn giới đã hình thành hai luồng tranh luận học thuật sâu sắc:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Khuynh hướng phê bình thẩm mỹ quy chuẩn): Một số tác giả (như nhận định được tổng hợp bởi Nguyễn Q. Thắng, 2008; Nguyễn Quốc Trung, 2006; Nguyễn Văn Hà, 2012) cho rằng tiểu thuyết và truyện ngắn của Sơn Nam có kết cấu lỏng lẻo, "viết như nói", câu chữ nôm na, thiếu tính xung đột kịch tính, cốt truyện đôi khi mang tính công thức hoặc quá phụ thuộc vào tư liệu lịch sử, dẫn đến việc "truyện có vẻ như hơi vội vàng, cạn cợt" và chứa đựng nhiều phỏng đoán cá nhân chưa đạt chuẩn mực học thuật thực chứng.
• Luồng quan điểm thứ hai (Khuynh hướng thi pháp học văn hóa): Các nhà nghiên cứu như Tạ Tỵ (1970), Bình Nguyên Lộc (1973), Trần Hữu Tá (2000), Lê Phú Khải (2009), Võ Văn Thành (2013) và Huỳnh Công Tín (2013) khẳng định văn phong Sơn Nam là đỉnh cao của sự dung dị uyên thâm. Bình Nguyên Lộc từng nhận định sâu sắc: "Sơn Nam là một tâm hồn lạc lõng trong thế giới buyn-đinh và Mercedes, trong thế giới triết hiện sinh, tranh trừu tượng và nhạc tuýt. Nhưng đó là một tâm hồn đẹp không biết bao nhiêu (...). Cái đẹp Sơn Nam bất hủ".

Vị thế học thuật của luận án được xác lập tại điểm giao cắt của hai luồng ý kiến trên. Bằng việc vượt thoát khỏi lối đánh giá nhị nguyên (hình thức hàn lâm đối lập với ngôn ngữ bình dân), luận án định vị phong cách nghệ thuật Sơn Nam như một cấu trúc sinh thái văn hóa độc đáo. Để làm nổi bật tính tiên phong, luận án đặt đối sánh trường hợp Sơn Nam với hai hiện tượng văn học khu vực nổi tiếng thế giới:

1. William Faulkner và không gian huyền thoại Quận Yoknapatawpha (Văn học miền Nam Hoa Kỳ): Cả Faulkner và Sơn Nam đều kiến tạo nên một không gian địa - văn hóa mang tính biểu tượng sâu sắc từ vùng đất quê hương, nơi lịch sử khai hoang, ký ức cộng đồng và những bi kịch số phận đan kết chặt chẽ với thổ nhưỡng.
2. Mikhail Sholokhov và văn hóa sông Đôn (Văn học Nga Cossack): Sự hòa quyện giữa ngôn ngữ đời thường mộc mạc, tính cách quật cường của con người sông nước với cảm quan lịch sử rộng lớn trong văn xuôi Sơn Nam có sự tương đồng sâu sắc với cách Sholokhov chiếm lĩnh hiện thực vùng thảo nguyên Sông Đôn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và phát triển lý thuyết phong cách học của M. Khrapchenko và thi pháp học văn hóa bằng việc chứng minh rằng phong cách tác gia không chỉ là tổng hòa các phương tiện biểu đạt ngôn từ tĩnh tại, mà là một cấu trúc động lực học tâm lý - văn hóa. Luận án bác bỏ quan điểm quy giản phương pháp tiểu sử học của Sainte-Beuve khi chỉ đối chiếu máy móc giữa đời tư và tác phẩm, đồng thời bổ sung luận điểm: Cá tính sáng tạo của nhà văn miệt vườn là sự chuyển hóa của vô thức tập thể và bản sắc địa - văn hóa vào cấu trúc thẩm mỹ.

Mô hình lý thuyết của luận án được cụ thể hóa qua 3 mệnh đề khoa học:

• Mệnh đề 1 (P1): Hạt nhân của phong cách nghệ thuật Sơn Nam là cấu trúc nhị hợp tương hỗ: "Cảm quan văn hóa" định hướng chiều sâu tư tưởng, trong khi "Cảm quan hiện thực đời thường" cung cấp chất liệu tạo hình sống động.
• Mệnh đề 2 (P2): Hệ thống hình tượng nhân vật trong văn xuôi Sơn Nam vận động theo mô hình lưỡng phân: "Con người hoàn cảnh - số phận" (bị câu thúc bởi thiên nhiên hoang sơ và thời cuộc tao loạn) chuyển hóa thành "Con người nghĩa hiệp - bản lĩnh" (mang đạo lý mở cõi và tinh thần tự do phóng khoáng).
• Mệnh đề 3 (P3): Ngôn ngữ trần thuật mang tính đối thoại cao, xóa nhòa đường biên giữa người kể chuyện và nhân vật, thiết lập một không gian tiếp nhận dân chủ hóa theo tinh thần mỹ học tiếp nhận hiện đại.

       +-------------------------------------------------------+
       |           HẠT NHÂN PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT             |
       |  (Hòa kết Cảm quan Văn hóa & Hiện thực Đời thường)     |
       +-------------------------------------------------------+
                                  |
         +------------------------+------------------------+
         |                                                 |
         v                                                 v
+-----------------------------------+     +-----------------------------------+
|      THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT          |     |    HỆ THỐNG BIỂU ĐẠT HÌNH THỨC    |
| - Thiên nhiên hoang sơ & trù phú   |     | - Trần thuật đa điểm nhìn         |
| - Con người số phận & nghĩa hiệp  |     | - Giọng điệu đa thanh, hóm hỉnh   |
| - Không gian văn minh miệt vườn   |     | - Phương ngữ & Thành ngữ khẩu ngữ |
+-----------------------------------+     +-----------------------------------+
         |                                                 |
         +------------------------+------------------------+
                                  |
                                  v
       +-------------------------------------------------------+
       |   ĐẶC TRƯNG THẨM MỸ: BẢN SẮC ĐỊA - VĂN HÓA NAM BỘ     |
       +-------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp liên ngành giữa ba trụ cột lý thuyết:

1. Phong cách học hệ thống (Systemic Stylistics): Khảo sát tính chỉnh thể hữu cơ của các yếu tố nội dung tư tưởng và hình thức biểu hiện.
2. Thi pháp học địa - văn hóa (Geo-cultural Poetics): Phân tích không gian nghệ thuật châu thổ sông Cửu Long như một sinh thái văn hóa quy định tư duy hình tượng.
3. Mỹ học tiếp nhận (Reception Aesthetics): Đánh giá vai trò của người đọc bình dân và sự giao tiếp thẩm mỹ giữa tác giả và công chúng tiếp nhận.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng trực tiếp cho các sáng tác văn xuôi (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, hồi ký) của Sơn Nam trong giai đoạn 1952 – 2008, đặt trong bối cảnh lịch sử - văn hóa đặc thù của vùng đất Nam Bộ từ thời khẩn hoang mở cõi đến thời kỳ hiện đại hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với bản thể luận và nhận thức luận giải thích học (Hermeneutic Epistemology). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods) kết hợp định tính chuyên sâu và định lượng văn bản học, đảm bảo tính khách quan và khả năng kiểm chứng khoa học.

Thiết kế đa tầng bậc được triển khai theo 3 cấp độ:

• Cấp độ 1 (Văn bản học & Ngữ liệu): Khảo sát cấu trúc bề mặt của ngôn từ nghệ thuật, phân loại từ vựng và thống kê tần suất.
• Cấp độ 2 (Thi pháp học & Cấu trúc hình tượng): Khảo cứu người trần thuật, điểm nhìn, hệ thống nhân vật và không gian - thời gian nghệ thuật.
• Cấp độ 3 (Địa - văn hóa & Hệ hình tư tưởng): Giải mã hạt nhân thẩm mỹ, quan niệm nhân sinh và căn cước văn hóa Nam Bộ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực học thuật quốc tế thông qua kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation):

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu văn bản văn xuôi nghệ thuật với kho tàng khảo cứu lịch sử - văn hóa của chính Sơn Nam và các tư liệu hồi ký cá nhân.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp logic - lịch sử, phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp phân tích - tổng hợp và phương pháp so sánh liên ngành (Văn học, Văn hóa học, Dân tộc học, Ngôn ngữ học).
• Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Soi chiếu đối tượng nghiên cứu dưới lăng kính đồng thời của Phong cách học Xô Viết, Thi pháp học cấu trúc và Lý thuyết tiếp nhận.

Độ giá trị cấu trúc (Construct Validity) được xác lập thông qua việc định nghĩa tường minh các khái niệm công cụ ("phong cách nghệ thuật", "cảm quan văn hóa", "văn minh miệt vườn", "lối văn nói"). Độ tin cậy (Reliability) được đảm bảo bằng việc chuẩn hóa bộ tiêu chí mã hóa ngữ liệu phương ngữ và thành ngữ dân gian.

Data và phân tích

Ngữ liệu khảo sát của luận án mang tính toàn diện và có định lượng cụ thể:

• Khảo sát toàn bộ 185 nhân vật xuất hiện trong tập truyện ngắn tiêu biểu Hương rừng Cà Mau (Hoàng Thị Ngọc Bích, 2009). Kết quả chỉ ra cấu trúc nhân vật có quy mô tinh gọn: mỗi truyện ngắn chỉ có từ 2 đến 4 nhân vật, không gian hoạt động diễn ra trong phạm vi vi mô (làng ấp hoang vắng, cụm cư dân khẩn hoang).
• Phân tích kho tàng 683 thành ngữ, tục ngữ với 1.175 lượt xuất hiện trong 5 tác phẩm nòng cốt (Hương rừng Cà Mau, Bà Chúa Hòn, Xóm Bàu Láng, Đồng bằng sông Cửu Long - Nét sinh hoạt xưa, Văn minh miệt vườn) theo khảo sát của Nguyễn Văn Nở và Dương Thị Thu Hằng (2011). Trong đó:
  • 110 ngữ cảnh sử dụng thành ngữ, tục ngữ dưới dạng biến thể ngữ âm thuần Nam Bộ.
  • 55 ngữ cảnh sử dụng thành ngữ, tục ngữ gốc Hán - Việt cải biên (chiếm tỷ lệ 50% trong nhóm ngữ cảnh đối chiếu).
• Khảo sát 26 truyện ngắn kinh điển trong tuyển tập do NXB Văn nghệ ấn hành năm 2000 cùng hệ thống tiểu thuyết xuất bản từ 1954 đến sau 1975. Toàn bộ dữ liệu được phân loại theo ma trận phương ngữ (ngữ âm, từ vựng, cú pháp) và mã hóa nội dung (Content Analysis) để xác lập tính quy luật của giọng điệu trần thuật.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập hạt nhân phong cách độc nhất vô nhị: Sự hòa kết giữa cảm quan hiện thực đời thường và cảm quan văn hóa. Khác với các nhà văn cùng thời chỉ tập trung phản ánh hiện thực đô thị phồn hoa hay xung đột giai cấp thuần túy, Sơn Nam đã đưa vào tác phẩm một chiều sâu văn hóa địa linh nhân kiệt. Bản thân nhà văn từng bộc bạch chân thành: "Tôi là một con người của đồng quê, dòng máu, tâm hồn nông dân, giọng điệu nông dân, kiến thức nông dân. Đồng bằng sông Cửu Long là giấc mơ, là chân trời sáng tác suốt đời của tôi". Văn chương của ông không tách rời công cuộc khảo cứu; ông viết văn để lưu giữ linh hồn xứ sở: "Viết văn là để viết văn, để yêu nước, chứ không nhằm một mục đích yêu nước nào khác. Văn nghệ khác với văn hóa thông tin. Muốn viết văn tốt cần phải khảo cứu. Miền Nam chưa có lịch sử, cho nên tôi phải khảo cứu về con người và vùng đất Nam Bộ thì mới có thể viết về con người và vùng đất đó".

2. Giải mã nghệ thuật trần thuật "văn nói" như một hiện tượng siêu ngôn ngữ mang tính thẩm mỹ cao. Luận án chứng minh rằng lối kể chuyện "viết như nói", câu văn ngắn gọn, dung dị, không trau chuốt gọt giũa của Sơn Nam không phải là sự non kém về kỹ thuật như một số nhà phê bình quy kết, mà là sự lựa chọn thi pháp có chủ ý. Tác giả đã vận dụng sáng tạo phương ngữ Nam Bộ và lớp từ khẩu ngữ để tái tạo không khí trò chuyện thủ thỉ, tâm tình, đưa người đọc vào vị thế của người nghe kể chuyện bên bờ kênh, gốc tràm.

3. Phát hiện mô hình nhân vật độc đáo: Con người mở cõi với đạo lý "kiến nghĩa bất vi vô dõng giả". Hệ thống nhân vật của Sơn Nam mang tính cách đặc trưng của cư dân châu thổ: bộc trực, nghĩa khí, khiêm nhường nhưng ẩn chứa sức mạnh nội sinh phi thường. Điển hình như nhân vật Năm Hên trong Bắt sấu rừng U Minh Hạ, con người đối diện với sự dữ dội của tự nhiên hoang vu ("dưới sông sấu lội, trên rừng cọp đua") bằng lòng quả cảm vô tư lợi, hành nghề bắt sấu không phải vì tiền tài mà để trừ hại cho dân lành và tưởng nhớ những người đã khuất.

4. Đột phá trong việc kiến tạo không gian thẩm mỹ "Văn minh miệt vườn". Như nhà thơ Lê Minh Quốc khẳng định tại Tọa đàm khoa học năm 2013: "Ông đã đẻ ra từ 'văn minh miệt vườn' đi vào văn học sử, được cả xã hội công nhận". Luận án chứng minh Sơn Nam đã nâng các sinh hoạt đời thường (mùa len trâu, hái thuốc, hát bội giữa rừng, lễ hội Miễu Bà Chúa Xứ) thành các biểu tượng thẩm mỹ bất hủ của nền văn hóa sông nước Nam Bộ.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết văn học: Đóng góp một trường hợp điển cứu mẫu mực vào lý thuyết địa - văn hóa và khu vực học, làm phong phú thêm hệ thống thuật ngữ thi pháp học tác gia tại Việt Nam.
• Về phương pháp luận: Cung cấp khung thao tác tích hợp giữa thống kê văn bản học, ngôn ngữ học thi pháp và phân tích nhân học văn hóa, có thể chuyển giao và ứng dụng cho việc nghiên cứu các tác gia địa phương khác (như Bình Nguyên Lộc, Phi Vân, Đoàn Giỏi, Trang Thế Hy).
• Về thực tiễn giáo dục & xã hội: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao cho việc giảng dạy tác phẩm Sơn Nam trong chương trình Ngữ văn phổ thông và giảng dạy chuyên đề văn học Nam Bộ tại các trường đại học, cao đẳng.
• Về chính sách và văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học cho các nhà hoạch định chính sách văn hóa trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của vùng đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận một số giới hạn học thuật nội tại:

• Giới hạn phạm vi tư liệu: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào mảng văn xuôi nghệ thuật (truyện ngắn, tiểu thuyết, hồi ký) và các khảo cứu trọng tâm, chưa thể bao quát toàn bộ hàng nghìn bài báo, tạp văn phân tán trên các nhật báo Sài Gòn giai đoạn 1954 – 1975 do điều kiện lưu trữ lịch sử.
• Giới hạn công cụ phân tích ngôn ngữ: Việc phân tích 1.175 lượt thành ngữ, tục ngữ và hệ thống phương ngữ tuy đã có thống kê định lượng nhưng chưa ứng dụng các thuật toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên hiện đại (NLP Corpus Linguistics) để phân tích trường từ vựng quy mô lớn trên nền tảng số hóa.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng hướng tiếp cận thi pháp học ngôn ngữ điện toán (Computational Stylistics) nhằm so sánh đối sánh phong cách từ vựng giữa Sơn Nam với các cây bút cùng thời như Bình Nguyên Lộc và Hồ Biểu Chánh.
2. Ứng dụng lý thuyết Phê bình sinh thái (Ecocriticism) để giải mã mối quan hệ giữa con người và tự nhiên ngập mặn trong toàn bộ văn xuôi Sơn Nam.
3. Nghiên cứu lý thuyết Diễn ngôn hậu thực dân (Postcolonial Discourse) đối với các tác phẩm viết trong vùng kiểm soát tạm thời của chính quyền Sài Gòn trước năm 1975.
4. Đánh giá tính liên văn bản và chuyển thể liên nghệ thuật từ văn học Sơn Nam sang điện ảnh (phân tích trường hợp phim Mùa len trâu của đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Định vị lại toàn bộ văn nghiệp Sơn Nam trên bản đồ văn học sử Việt Nam, dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu về văn học miền Nam thế kỷ XX và các luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Văn học.
• Chuyển hóa văn hóa & Truyền thông: Cung cấp chất liệu học thuật chuẩn xác cho các dự án chuyển thể điện ảnh, sân khấu kịch bản, bảo tồn không gian diễn xướng văn hóa miệt vườn tại các tỉnh Tây Nam Bộ.
• Ảnh hưởng chính sách giáo dục: Đóng góp cơ sở thẩm định văn bản cho các hội đồng biên soạn sách giáo khoa và chương trình giáo dục địa phương tại 13 tỉnh thành đồng bằng sông Cửu Long.
• Ý nghĩa quốc tế: Đưa giá trị văn hóa độc đáo của người Việt phương Nam tiếp cận các trung tâm nghiên cứu Đông Nam Á học (Southeast Asian Studies) trên thế giới, khẳng định tính đa dạng và sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình khung lý thuyết và phương pháp luận mẫu mực về phong cách học tác gia kết hợp nghiên cứu liên ngành.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Có thêm nguồn tư liệu hệ thống hóa, chuẩn xác với các chỉ số thống kê cụ thể để phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
• Ngành công nghiệp sáng tạo & Du lịch văn hóa: Khai thác các biểu tượng văn hóa miệt vườn được chuẩn hóa để xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái nhân văn và phát triển nội dung số.
• Các cơ quan quản lý văn hóa và giáo dục: Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc xây dựng đề án bảo tồn phương ngữ Nam Bộ và tôn vinh các danh nhân văn hóa dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là luận án đã chứng minh và xác lập luận điểm: "Hạt nhân phong cách nghệ thuật Sơn Nam là sự kết hòa hữu cơ giữa cảm quan văn hóa và cảm quan hiện thực đời thường". Luận án đã mở rộng lý thuyết phong cách học của M. Khrapchenko (vốn nhấn mạnh tính lịch sử - thẩm mỹ) bằng việc tích hợp thi pháp học địa - văn hóa, chứng minh phong cách không chỉ là dấu ấn cá nhân của tác giả mà còn là sự tích tụ của cả một nền "văn minh miệt vườn".

2. Điểm đổi mới về phương pháp nghiên cứu khi so sánh với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu trước đây (như Phan Ngọc chỉ tập trung vào thao tác luận ngôn ngữ trong Truyện Kiều, hay các bài viết ấn tượng của Tạ Tỵ, Trần Hữu Tá), luận án đã kết hợp phương pháp hỗn hợp: Thống kê định lượng toàn diện (185 nhân vật, 1.175 lần xuất hiện của 683 thành ngữ tục ngữ) với phân tích định tính đa tầng bậc theo mô hình cấu trúc hệ thống, đảm bảo tính khách quan và kiểm chứng chặt chẽ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ ngữ liệu nghiên cứu là gì? Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất là nghịch lý thẩm mỹ trong ngôn ngữ Sơn Nam: Đằng sau lớp vỏ ngôn từ tưởng như "nôm na", "viết như nói", mộc mạc như lời ăn tiếng nói bình dân hàng ngày lại là một cấu trúc nghệ thuật uyên thâm, có sự tích hợp lên đến 50% thành ngữ Hán - Việt cải biến (55/110 ngữ cảnh đối chiếu) và sự vận dụng bậc thầy các cấu trúc ngữ âm phương ngữ để truyền tải triết lý nhân sinh sâu sắc.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án thiết lập quy trình nghiên cứu 4 bước chuẩn hóa: (1) Thu thập và số hóa ngữ liệu văn bản; (2) Phân loại và mã hóa ma trận phương ngữ/nhân vật/không gian nghệ thuật; (3) Phân tích liên ngành theo 3 cấp độ thi pháp; (4) Tổng hợp và đối chiếu lịch sử văn học. Quy trình này hoàn toàn có thể áp dụng tái lập cho các tác gia văn học khu vực khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu 10 năm tới tập trung vào: Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn văn (Corpus) các bài báo và tác phẩm thất lạc của Sơn Nam; Ứng dụng ngôn ngữ học điện toán để phân tích phong cách so sánh; Hợp tác quốc tế dịch thuật và xuất bản các tác phẩm tiêu biểu như Hương rừng Cà Mau ra các ngôn ngữ Anh, Pháp nhằm quảng bá văn hóa Nam Bộ ra thế giới.

Kết luận

1. Luận án là công trình khoa học chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu có hệ thống, toàn diện về phong cách nghệ thuật của nhà văn Sơn Nam dưới góc độ cấu trúc - hệ thống và thi pháp học văn hóa.
2. Luận án làm sáng rõ hạt nhân thẩm mỹ chi phối thế giới nghệ thuật Sơn Nam là sự hòa quyện máu thịt giữa cảm quan hiện thực đời thường và cảm quan văn hóa sông nước miệt vườn.
3. Luận án giải mã thành công hệ thống thi pháp trần thuật độc đáo của Sơn Nam, chứng minh giá trị thẩm mỹ đỉnh cao của lối "văn nói", nghệ thuật xây dựng nhân vật nghĩa hiệp và ngôn ngữ giàu bản sắc phương ngữ Nam Bộ.
4. Công trình mở ra 3 dòng nghiên cứu học thuật mới: Thi pháp học địa - văn hóa vùng miền, Phê bình sinh thái học văn học Nam Bộ và Nghiên cứu so sánh phong cách học tác gia bằng phương pháp xử lý văn bản định lượng.
5. Nghiên cứu khẳng định vị thế bất hủ của Sơn Nam - người đã đem "văn minh miệt vườn" đi vào văn học sử dân tộc, để lại một di sản văn chương và văn hóa vô giá cho các thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN Sơn Nam được xem là "Pho tự điển sống", "Một linh hồn sống của văn hóa Nam Bộ". Ông sinh ra và lớn lên ở vùng đất trù phú mênh mông sông nước Rạch Giá (Kiên Giang), vùng đất tận cùng của tổ quốc. Thiên nhiên và con người châu thổ phương Nam đã thấm vào tâm hồn dạt dào cảm xúc của ông, tạo cho nhà văn một cốt cách Nam Bộ thân tình và gần gũi “cả cuộc đời là một cuộc hành trình đi tìm hiểu, quan sát, lắng nghe, ghi nhận, chắt lọc những chất liệu từ hiện thực đời sống của người dân Nam Bộ để làm chất liệu sáng tác" (Nguyễn Thị Tuyết Hoa, 2011). Sơn Nam đi nhiều, viết nhiều thể loại, thể loại nào cũng có tác phẩm để lại âm vang cho đời.

Có nhiều công trình nghiên cứu, bài viết về con người, cuộc đời và tác phẩm Sơn Nam.Tìm hiểu những công trình nghiên cứu văn chương của Sơn Nam, các nhà nghiên cứu tập trung nhận định và đánh giá về hai mặt chủ yếu, đó là cảm quan nghệ thuật và phương thức nghệ thuật biểu hiện trong sáng tác của nhà văn. Luận án chỉ điểm lại những ý kiến từ góc nhìn cảm quan nghệ thuật và hình thức nghệ thuật trong sáng tác ít nhiều liên quan đến phong cách nghệ thuật tác giả. Tình hình nghiên cứu phong cách nghệ thuật Phong cách là một thuật ngữ được sử dụng trong nhiều ngành khoa học khác nhau, nó mang ý nghĩa riêng tùy vào đối tượng khoa học mà nó phục vụ. Xét về nguồn gốc thì phong cách (style) có gốc gác từ rất xưa.

Thời cổ đại, người Hy Lạp dùng từ “Stylos” đơn thuần chỉ dụng cụ dài như cái que, một đầu nhọn, một đầu tù. Người La Mã thì gọi là stylus cũng để chỉ cái que đó nhưng đầu nhọn dùng để viết và đầu tù dùng để xóa trên một bảng nhỏ có xoa sáp. Đến người Pháp thì dùng chữ style, nhưng lúc đầu chỉ có nghĩa là nét chữ, sau này nó có nghĩa là bút pháp với những đặc điểm về ngôn ngữ và văn thể để viết – có nghĩa là “một que vót nhọn để viết lên tấm bảng có phủ nến” [149; 175]. Phong cách trong suốt một thời kỳ lịch sử dài từ Trung cổ tới Phục hưng đã được coi như một thuật ngữ ngôn ngữ học, trong đó sớm nhất phải kể đến công trình Thi pháp học, Tu từ học của Aristote.

Việc hiểu khái niệm phong cách theo nghĩa ngôn ngữ học được tiếp tục ở các nhà hùng biện Nga thế kỷ XVII, XVIII cho tới thế kỷ XIX. Cho đến nay, còn nhiều cách hiểu khác nhau về phong cách, người thì đứng ở góc độ tư tưởng để tiếp cận phong cách, người thì đứng góc độ ngôn ngữ, cũng có 5 người xem phong cách là sự thống nhất hữu cơ của các thành tố tạo nên tác phẩm văn học. Hiện nay việc nghiên cứu phong cách nhà văn là vấn đề lý luận được đề cập và tranh cãi ở nhiều nước trên thế giới nhất là Liên Xô (cũ). Trong cuốn Những vấn đề lý luận và phương pháp nghiên cứu văn học, do nhà xuất bản Đại học Quốc gia ấn hành năm 2002, M.

Khravchenko có định nghĩa phong cách như là một phạm trù lịch sử - thẩm mỹ rộng nhất, bao quát và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của một tác phẩm riêng lẻ. Ông đã thống kê tới gần 20 cách hiểu khác nhau về phong cách. Khravchenko cho rằng: “Phong cách là phương pháp biểu đạt cách chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng, là phương pháp thuyết phục và hấp dẫn người đọc”. Ngoài tác giả Khravchenko, trong giới nghiên cứu văn học Nga, các tác giả như V.Turin… cũng đưa ra những quan niệm khác nhau về phong cách.

Có thể khái quát những quan niệm về phong cách của giới nghiên cứu Xô Viết theo hai hướng: coi phong cách là tính cá thể hoặc tính độc đáo hoặc xem xét phong cách theo quan điểm tổng hợp, coi phong cách là một hệ thống các phương tiện biểu đạt, là hình thức nghệ thuật được xem xét trong tính quy luật và các nguyên tắc hài hòa. Bên cạnh những thành tựu nghiên cứu về phong cách của những nhà nghiên cứu ở Liên Xô, các nhà nghiên cứu văn học Pháp, Mỹ cũng đưa ra nhiều ý kiến, quan điểm về vấn đề phong cách trên cơ sở luận giải từ hệ hình cấu trúc, ngôn ngữ và thi học. Barthes… là những tác giả tiêu biểu nhất. Trong đó, các tác giả thường chú ý đến khía cạnh sáng tạo, những đặc điểm riêng biệt, độc đáo của người nghệ sĩ được thể hiện trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà văn, được toát lên từ nội dung tư tưởng của tác phẩm và các phương thức biểu đạt.

Do vậy không thể xác định một phong cách chung cho mọi loại hình nghệ thuật vì định nghĩa chung về phong cách không thể loại bỏ đặc trưng của những hiện tượng phong cách trong các loại hình nghệ thuật ngược lại sẽ hoàn toàn sai lầm nếu bỏ qua tính đặc thù của sự phát triển lịch sử phong cách trong những lĩnh vực nghệ thuật khác nhau. Phong cách nghệ thuật được xem là cá tính sáng tạo hay thuộc về phạm trù văn phong, hành văn, bút pháp… Sự không rõ ràng này ở trong các quan niệm từ xưa đến nay, cả phương Đông và phương Tây. Ở phương Đông, tiêu biểu là Trung Quốc, thuật ngữ phong cách cũng được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm. Tiêu biểu là các tác giả: Lưu Hiệp trong tác phẩm Văn tâm điêu long; Viên Mai trong Tùy Viên 6 thi thoại; Lỗ Tấn - nhà văn hiện thực lỗi lạc của Trung Quốc…Trong Văn Tâm Điêu Long, Lưu Hiệp sử dụng thuật ngữ “Phong cốt” chỉ sự thống nhất giữa phong thái (tư tưởng) và cốt cách (hình thức nghệ thuật ngôn từ).

Quan niệm của Lưu Hiệp ở phương Đông vào thế kỷ V cũng giống như quan niệm của các nhà lý luận phương Tây được Nguyễn Thái Hòa dẫn ra trong Dẫn luận phong cách học, ông đưa ra nhiều quan niệm về phong cách của các nhà nghiên cứu văn học, ngôn ngữ ở châu Âu, châu Mỹ… từ thời cổ đại đến hiện đại “phong cách chính là bản thân con người”, “chỉ có tư tưởng tạo ra cái nền phong cách… và phong cách chỉ là trật tự và sự vận động” (Buffon), “Tính cách thế nào thì phong cách thế ấy” (Platon 428 – 348 tr. CN), “Lời nói là diện mạo của tâm hồn” (Sénèque – thế kỉ I), “viết tốt tức là suy nghĩ tốt” (Montaigne)… Ở Việt Nam, từ thời trung đại, ảnh hưởng Trung Quốc nên cách hiểu về phong cách là “văn như kỳ nhân”. Đến thời kỳ tiền hiện đại, các nhà lý luận văn học Việt Nam dựa trên định nghĩa về phong cách của Buffon “Phong cách chính là bản thân con người”, đồng nhất cá tính sáng tạo của nhà văn với phẩm chất con người nhà văn. Ý thức về phong cách nhà văn là sự thể hiện của con người cá tính, con người cá nhân nhà văn đã xuất hiện từ văn chương trung đại Việt Nam.

Trong chuyên luận Phong cách nghệ thuật Nguyễn Khuyến, tác giả Biện Minh Điền cũng liệt kê một số quan niệm về phong cách “Nói chung đức hạnh, học thức là cái gốc của văn chương” (Nhữ Bá Sĩ), “Làm thơ thì phải gốc ở tính tình” (Cao Bá Quát), “Văn như con người của nó, văn thâm sâu, con người của nó trầm mà tĩnh, văn cao khiết thì con người của nó đạm mà giản, văn hùng hồn thì con người của nó cương và nhanh, văn uyên sâu thì con người của nó thuần túy mà đúng đắn” (Nguyễn Đức Đạt). Đến thời kỳ hiện đại, thuật ngữ phong cách được các nhà nghiên cứu văn học dùng với ý nghĩa là “lối văn”, “giọng văn”, “sở trường”, “sở thích” trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Người ta nghiên cứu phong cách trong mối quan hệ giữa văn bản với cá tính sáng tạo của nhà văn, coi cá tính sáng tạo là một trong những nhân tố quy định phong cách nhà văn. Phê bình phong cách học từ chỗ nghiên cứu phong cách dựa trên con người nhà văn đã chuyển sang nghiên cứu phong cách ngôn ngữ của tác giả.

Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam (1942) – một công trình đầu tiên ở Việt Nam, tiếp cận phong cách theo hướng hiện đại, đã nhận định về phong cách của một số nhà thơ trong phong trào “Thơ Mới”. Tuy nhiên cách bình thơ của Hoài Thanh dừng lại ở việc nhận định phong cách theo lối cảm thụ ấn tượng, không phải dựa trên lý thuyết phong cách như sau này. Những quan niệm trên cũng có điểm đúng nhưng 7 đồng nhất tác giả với tác phẩm thì không hợp lý bởi như thế không thể giải thích được những trường hợp cá tính sáng tạo khác xa với cá tính sinh hoạt, khí chất ngoài đời của nhà văn. Tiếp theo Hoài Thanh, vấn đề phong cách đã được nghiên cứu sâu rộng trong giới nghiên cứu văn học ở nước ta.

Các công trình khoa học chuyên sâu phải kể đến Những nguyên lý về lý luận văn học của Lê Đình Kỵ, Dẫn luận phong cách học, Những vấn đề thi pháp của truyện của Nguyễn Thái Hoà, Dẫn luận thi pháp học của Trần Đình Sử. Bên cạnh đó còn có các công trình thể hiện cụ thể hơn ở những sách công cụ về lý luận văn học như: Từ điển văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên, 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn, Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, Lý luận văn học - vấn đề và suy nghĩ của Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương, Lý luận văn học của nhóm tác giả Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hoà, Thành Thế Thái Bình… Các công trình đều cho rằng, phong cách là một phạm trù thẩm mỹ phản ánh sự thống nhất của hệ thống hình tượng, biểu hiện cái nhìn độc đáo của nhà văn về cuộc sống và con người.