mở đầu cho hướng nghiên cứu liên ngành ngôn ngữ - văn hoá đối với Ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều có lẽ là nhà Kiều học Phạm Đan Quế, trong hàng loạt các công trình của mình do nhà xuất bản Thanh niên ấn hành như: Tập Kiều - một thú chơi tao nhã (1999) [112], Đố Kiều - nét đẹp văn hoá (2002) [118], Về những thủ pháp nghệ thuật trong văn chương Truyện Kiều (2002) [115], Bình Kiều, Vịnh Kiều, Bói Kiều (2003) [110], Lục bát hậu Truyện Kiều (2003) [117], Truyện Kiều trên báo chương thế kỷ XX (2004) [120], Thế giới nhân vật Truyện Kiều (2005) [121], Thế giới nghệ thuật Truyện Kiều (2013) [121]. và bộ sách Truyện 12 Kiều trong văn hoá Việt Nam (Tùng thư Truyện Kiều) (2013) của Hội Kiều học Việt Nam đã bước đầu đi sâu phân tích những nét đẹp văn hoá được thể hiện qua ngôn ngữ của thi phẩm. Thông qua những bộ tùng thư văn hoá Kiều mà chúng tôi vừa đề cập trên, Phạm Đan Quế đã nêu bật những hiện tượng, khía cạnh văn hoá của Truyện Kiều đã ảnh hưởng sâu đậm đến đời sống xã hội, văn học nước nhà. Tuy nhiên, qua các công trình này, các tác giả chưa thực sự đầu tư phân tích quá trình chuyển hoá, đặc trưng văn hoá Trung Hoa và Việt Nam đã ảnh hưởng đến ngôn ngữ Truyện Kiều như thế nào.
Nói cách khác, cả Phạm tiên sinh lẫn Tuệ Không cư sỹ đã góp phần minh chứng cho sức sống trường cửu của Truyện Kiều và những câu lục bát đậm tình dân tộc. Tuy nhiên, cả hai đều chưa đi sâu lý giải cội nguồn văn hoá của tác phẩm. Sự lan toả, vang vọng của những nét nghĩa văn hoá ẩn hàm bên trong lớp ngôn ngữ đặc biệt của Truyện Kiều đã khiến cho giai phẩm này đi vào thế giới tinh thần của người đọc dường như lớn hơn nhiều so với những gì mà Nguyễn Du đã ký thác. Giá trị, ý nghĩa của Truyện Kiều ngày càng được nâng cao bởi những yếu tố thẩm mỹ, những nội hàm văn hoá đang ẩn sâu dưới lớp băng nghệ thuật của ngôn từ và nó đem lại cho người tiếp nhận những dự cảm, tình điệu, tâm thức mới trong hành trình đi tìm các tầng nghĩa nhân sinh, văn hoá của nghệ thuật và đời sống.
Từ năm 1999 đến nay (2014), một số nhà nghiên cứu đã kế thừa quan điểm học thuật của Dương Lâm (Trung Quốc), Trần Đình Hượu, Trần Ngọc Vương. Đặc biệt, các chuyên luận Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hoá (2003, tái bản bổ sung 2007) [144] của Trần Nho Thìn, Từ cái nhìn văn hoá (1999) [147], Văn hoá Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hoá (2005) [148] của Đỗ Lai Thuý, Từ vựng Hán ngữ với nền văn hoá Hoa Hạ (2002) [66] của Huỳnh Chương Hưng đã thật sự mang lại một hướng tiếp cận mới cho lĩnh vực nghiên cứu Ngữ văn cổ điển ở Việt Nam. Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu mới nhất về ngôn ngữ văn hoá trong Truyện Kiều được các nhà nghiên cứu như Thái Kim Đỉnh, Vương Trọng, Vũ Thế Khôi, Trương Quế Phương, Lê Thu Yến, Trương Xuân Tiếu, Mai Thị Ngọc Chúc, Vũ Thanh Huân, Lê Nhật Ký. lần lượt công bố cho thấy trào lưu 13 tiếp cận ngôn ngữ văn hoá đối với Truyện Kiều đã thực sự cần thiết, cần có sự nâng cấp thành lý luận.
Do đó, kế thừa những người đi trước, chúng tôi luôn ý thức tìm về những giá trị văn hoá của Truyện Kiều cũng như là những sáng tạo mà Nguyễn Du đã để lại cho hậu thế. Trong quá trình chuẩn bị và thực hiện luận án, bản thân chúng tôi cũng đã cố gắng tìm hiểu, thể hiện kết quả nghiên cứu bước đầu của mình về giá trị văn hoá trong ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều qua một số bài viết như: Hàm nghĩa văn hoá của chữ Đông và chữ Tây trong văn học trung đại Việt Nam (2003), Đặc trưng thẩm mỹ của hệ thống ngữ liệu văn hoá trong Ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều (2009), Hàm nghĩa văn hoá của hai từ Nam, Bắc trong ngôn ngữ văn học trung đại Việt Nam (2011), Ảnh hưởng của ngôn ngữ văn hoá Truyện Kiều đến đời sống văn chương và xã hội Việt Nam (2012), Phong cách văn hoá Nguyễn Du qua ngôn ngữ nhân vật trong Truyện Kiều (2013). Qua một số hướng tiếp cận văn hoá đã đề cập trên, chúng tôi cho rằng việc khảo sát hệ thống ngữ liệu mang hàm nghĩa văn hoá trong Ngôn ngữ nghệ thuật truyện Nôm nói chung, Truyện Kiều nói riêng là một vấn đề hấp dẫn và cần có sự đầu tư thỏa đáng. Điều đó cho thấy, đề tài Ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều từ góc nhìn văn hoá mà chúng tôi đang thực hiện tuy không phải hướng tiếp cận mới lạ, song nó vẫn còn là mảnh đất khá màu mỡ cho những ai tâm huyết với các tác phẩm văn học dân tộc.
Hướng tiếp cận này góp phần minh chứng khả năng liên hội của từ ngữ văn hoá tạo nên đặc trưng tư duy mang tính biểu tượng, ý nghĩa liên hội của các chúng trong ngôn ngữ Truyện Kiều, làm cho trường liên tưởng của tác phẩm này càng được mở rộng mà mỗi độc giả tuỳ theo bề dày văn hoá của mình có thể thẩm thấu được. Tóm lại, từ những hướng nghiên cứu đã tổng thuật và nhìn lại một chặng đường lịch sử khảo sát Truyện Kiều, chúng tôi nhận thấy tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hoá là vấn đề lớn, cần có sự đầu tư, tìm hiểu của nhiều thế hệ học giả và bạn đọc. Từ định hướng này, nhiều nhà nghiên cứu đã đi vào tìm hiểu, khám phá thế giới nghệ thuật, bức tranh ngôn ngữ về đời sống xã hội, khẳng định những 14 cách tân, đóng góp của Thanh Hiên tiên sinh trong quá trình chiếm lĩnh hiện thực cùng với những trải nghiệm của một nhà nghệ sỹ trước những dâu bể, biến thiên, tang thương của cuộc đời. Do vậy, khảo sát hệ thống ngôn ngữ tác phẩm văn học trung đại nói chung và Ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều nói riêng từ góc độ văn hoá là một công việc khá phức tạp và có giá trị khoa học, thực tiễn đối với công tác nghiên cứu, giảng dạy tác phẩm này trong nhà trường.
Thông qua hệ thống ngữ liệu văn hóa, một số nhà nghiên cứu bước đầu đã khám phá nội dung, tư tưởng, những sáng tạo, đặc trưng phong cách văn hoá của đại thi hào Nguyễn Du. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu đề tài Ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều từ góc nhìn văn hoá, chúng tôi nhận thấy cần phải có những cách thức tiếp cận liên ngành, khảo cứu, giảng giải ngữ liệu văn hoá một cách khoa học và chuẩn xác. Vì thế, khi thực hiện luận án, chúng tôi cũng đã gặp không ít những khó khăn nhất định. Tuy nhiên, việc xác định rõ đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài đã giúp tác giả luận án từng bước tháo gỡ được những vướng mắc học thuật cần giải quyết.
Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của luận án chúng tôi là hệ thống ngữ liệu văn hoá trong Ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều, cụ thể ở đây là ngữ liệu văn hoá bác học và ngữ liệu văn hoá bình dân. Xét về hình thức ngôn ngữ, nguồn gốc và xuất xứ, đây là hệ thống từ ngữ Hán Việt, có yếu tố Hán Việt, thuần Việt, từ ngữ nguyên dạng hay chuyển dịch được dẫn dụng trong văn chương bác học có nguồn gốc từ các tác phẩm kinh điển trong triết học và văn chương cổ điển Trung Hoa như Tứ thư 四書, Ngũ kinh 五經, Lão Tử Đạo Đức kinh 老子道德經, Trang Tử Nam Hoa kinh 莊子南華經, Sở Từ 楚辭, Nhạc phủ 樂府, Đường thi 唐詩, Tống từ 宋詞, Minh Thanh cổ điển tiểu thuyết 明清古典小說. hay những bộ kinh tạng của Phật giáo nói chung. Về ngữ nghĩa và phạm vi sử dụng, đó là các từ ngữ thể hiện những quan niệm, biểu tượng về màu sắc, phương vị, từ ngữ thuộc các lĩnh vực chính trị, quân sự, sinh hoạt văn hoá cộng đồng, quan niệm đạo đức, thẩm mỹ của thi ca cổ điển phương Đông.
Cụ thể có thể khái quát thành những thành phần sau: địa danh, 15 nhân danh Hán Việt, các từ ngữ, khái niệm xã hội, thành ngữ, tục ngữ Hán Việt, hệ thống từ ngữ, thi văn liệu tiếp thu từ văn hoá, văn học cổ điển Trung Hoa. Bên cạnh những ngữ liệu có nguồn gốc từ văn hoá, văn chương bác học, đề tài còn hướng đến những từ ngữ có nguồn gốc từ trong văn học dân gian, văn học bình dân, trong lối nói sinh hoạt khẩu ngữ đời thường của cuộc sống. Cụ thể là các thành phần ngôn ngữ như: từ ngữ có phong cách khẩu ngữ, bình dân (chủ yếu nghiên cứu qua lớp hư tư tiếng Việt, từ cổ Việt ngữ, từ địa phương xứ Nghệ), từ láy, những từ ngữ ảnh hưởng từ ca dao, thành ngữ, tục ngữ và khẩu ngữ trong tiếng Việt. Đặc biệt, luận án còn hướng đến một lớp từ ngữ chịu ảnh hưởng từ Truyện Kiều trong văn chương và đời sống tinh thần của các thế hệ văn nghệ sĩ sau Nguyễn Du mà chúng tôi tạm gọi là Từ ngữ văn hoá hậu Truyện Kiều.
Do vậy, thông qua kết quả thống kê, phân loại ngữ liệu, chúng tôi sẽ bước đầu đi vào tìm hiểu, phân tích hàm nghĩa văn hoá, chức năng, giá trị sử dụng nó trong ngôn ngữ Truyện Kiều. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của đề tài chúng tôi là mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá, những ảnh hưởng của văn hoá bác học, bình dân đối với ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều. Từ những kết luận có được, thông qua quá trình khảo sát, thống kê, phân loại các tiểu hệ thống ngôn ngữ với những nét nghĩa văn hoá đặc thù, chúng tôi bước đầu tìm hiểu phong cách, giá trị cũng như những hiệu quả thẩm mỹ của các hệ thống ngữ liệu văn hoá, những biểu hiện cụ thể của nó trong Truyện Kiều. Để tạo tính thống nhất trong quá trình khảo sát ngữ liệu, trong luận án này, chúng tôi không đi sâu khảo sát những hiện tượng cú pháp câu trong ngôn ngữ nghệ thuật của Truyện Kiều.
Ngoài ra, trên một hệ quy chiếu mới, chúng tôi bước đầu so sánh những đặc trưng văn hoá trong ngôn ngữ nghệ thuật của thiên truyện này với một số truyện thơ Nôm bác học khác trước và sau nó. Văn bản khảo sát, đối chiếu và thống kê Văn bản Truyện Kiều được khảo sát trong luận văn của chúng tôi là bản Truyện Thuý Kiều (1925, tái bản 1960) do Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim hiệu khảo 16 [30]. Đây là một trong những bản phiên quốc ngữ chất lượng, có giá trị khoa học.