Khám Phá Hiện Tượng Song Ngữ Trong Văn Học Trung Đại Việt Nam

Khám phá hiện tượng song ngữ trong văn học Trung đại Việt Nam qua luận án tiến sĩ Ngữ văn, phân tích sâu về ngôn ngữ và văn hóa thời kỳ này.

• Tác giả: Nông Văn Ngoan
• Người hướng dẫn: GS. Lã Nhâm Thìn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Hiện Tượng Song Ngữ Trong Văn Học Trung Đại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI
• 1.3. CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.3.1. Lí thuyết liên ngành ngôn ngữ và văn học
• 1.3.2. Lí thuyết liên ngành văn hoá và văn học
• 1.3.3. Lí thuyết so sánh văn học
• 1.3.4. Lý thuyết loại hình học
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 2.1. CƠ SỞ LỊCH SỬ - XÃ HỘI, TƯ TƯỞNG - VĂN HOÁ - VĂN HỌC CỦA HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ
• 2.1.1. Tiền đề lịch sử - xã hội
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 2.2.1. Tính chất đa thành phần của hiện tượng song ngữ
• 2.2.2. Tính chất bất bình đẳng của hiện tượng song ngữ
• 2.3. CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 2.3.1. Giai đoạn văn học từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV
• 2.3.2. Giai đoạn văn học từ thế kỉ XV đến hết thế kỉ XVII
• 2.3.3. Giai đoạn văn học từ thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX
• 2.4. HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ CỦA VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH VĂN HỌC KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ
• 2.4.1. Hiện tượng song ngữ trong văn học Nhật Bản
• 2.4.2. Hiện tượng song ngữ trong văn học Triều Tiên/Hàn Quốc. Đặc điểm chung và riêng của hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại các nước khu vực văn hóa chữ Hán
• 3. CHƯƠNG 3: LOẠI HÌNH TÁC GIẢ SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 3.1. GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ TÁC GIẢ VÀ LOẠI HÌNH TÁC GIẢ VĂN HỌC
• 3.1.1. Khái niệm loại hình và loại hình tác giả văn học
• 3.1.2. Các kiểu loại tác giả trong văn học trung đại Việt Nam
• 3.2. NGHIÊN CỨU MỘT SỐ TÁC GIẢ SONG NGỮ TIÊU BIỂU TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 3.2.1. Nguyễn Bỉnh Khiêm
• 3.3. ĐẶC ĐIỂM CỦA LOẠI HÌNH TÁC GIẢ SONG NGỮ
• 3.3.1. SỰ ĐA DẠNG VÀ THỐNG NHẤT TRONG NHẬN THỨC VỀ TÌNH TRẠNG SONG NGỮ CỦA KIỂU TÁC GIẢ SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 3.3.1.1. Sự đa dạng trong nhận thức về tình trạng song ngữ của kiểu tác giả song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam
• 3.3.1.2. Sự thống nhất trong nhận thức về tình trạng song ngữ của kiểu tác giả song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỂ LOẠI VÀ NGÔN NGỮ DƯỚI GÓC NHÌN CỦA HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 4.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỂ LOẠI DƯỚI GÓC NHÌN TỪ HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ
• 4.1.1. Sự phát triển thể loại nhìn từ hiện tượng song ngữ
• 4.1.2. Hiện tượng song ngữ ở các thể loại văn học tiếp thu từ văn học Trung Quốc
• 4.1.3. Hiện tượng song ngữ ở các thể loại văn học dân tộc hóa
• 4.1.4. Hiện tượng song ngữ ở các thể loại văn học nội sinh
• 4.2. HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ VỚI NGÔN NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 4.2.1. Quá trình phát triển của hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam từ phương diện ngôn ngữ
• 4.2.2. Vấn đề xử lí các yếu tố ngoại nhập và nội sinh trên phương diện ngôn ngữ ở hiện tượng song ngữ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC ẢNG SƠ ĐỒ
• DANH SÁCH PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam

Hiện tượng song ngữ là một hiện tượng phổ biến trong văn học Trung Đại Việt Nam, thể hiện qua việc sử dụng song song hai ngôn ngữ: chữ Hán và chữ Nôm. Hiện tượng này không chỉ phản ánh sự giao thoa văn hóa mà còn là kết quả của quá trình lịch sử, xã hội và văn hóa lâu dài. Luận án tiến sĩ Ngữ văn này tập trung phân tích sâu sắc về hiện tượng song ngữ, từ đó làm rõ bản chất và quy luật phát triển của văn học Việt Nam thời kỳ này.

1.1. Khái niệm và cơ sở lý thuyết

Hiện tượng song ngữ được định nghĩa là việc sử dụng hai ngôn ngữ trong cùng một nền văn học. Trong văn học Trung Đại Việt Nam, điều này thể hiện qua sự tồn tại song song của văn học chữ Hán và chữ Nôm. Các nhà nghiên cứu như Trần Đình Sử đã chỉ ra rằng, hiện tượng song ngữ không chỉ là sự phân biệt giữa hai ngôn ngữ mà còn là sự pha trộn, xâm nhập lẫn nhau giữa chúng. Điều này tạo nên đặc trưng riêng biệt của văn học Việt Nam thời kỳ này.

1.2. Tiền đề lịch sử và văn hóa

Hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam bắt nguồn từ những tiền đề lịch sử và văn hóa đặc thù. Sự đô hộ của các triều đại phong kiến Trung Quốc đã đưa chữ Hán vào Việt Nam, trở thành ngôn ngữ chính thức trong văn học và hành chính. Tuy nhiên, ý thức dân tộc đã thúc đẩy sự ra đời của chữ Nôm, tạo nên sự song hành giữa hai ngôn ngữ. Điều này không chỉ phản ánh sự giao thoa văn hóa mà còn là biểu hiện của tinh thần độc lập dân tộc.

II. Đặc điểm và quá trình phát triển của hiện tượng song ngữ

Hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh qua các giai đoạn phát triển khác nhau. Từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX, hiện tượng song ngữ đã trải qua nhiều biến đổi, từ sự thống trị của chữ Hán đến sự phát triển mạnh mẽ của chữ Nôm. Điều này không chỉ thể hiện sự phát triển của ngôn ngữ mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư tưởng và văn hóa của dân tộc.

2.1. Giai đoạn từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV

Trong giai đoạn này, hiện tượng song ngữ chủ yếu thể hiện qua sự thống trị của chữ Hán. Chữ Nôm tuy đã xuất hiện nhưng chưa phát triển mạnh mẽ. Các tác phẩm văn học chủ yếu được viết bằng chữ Hán, phản ánh sự ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Trung Quốc. Tuy nhiên, đây cũng là giai đoạn khởi đầu cho sự hình thành của hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam.

2.2. Giai đoạn từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX

Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của chữ Nôm, đánh dấu sự trưởng thành của văn học Trung Đại Việt Nam. Các tác phẩm văn học bằng chữ Nôm ngày càng nhiều, phản ánh sự độc lập và sáng tạo của dân tộc. Hiện tượng song ngữ trong giai đoạn này không chỉ là sự song hành giữa hai ngôn ngữ mà còn là sự pha trộn, giao thoa giữa chúng, tạo nên những tác phẩm văn học độc đáo.

III. Loại hình tác giả song ngữ

Hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam đã tạo nên một loại hình tác giả đặc biệt: tác giả song ngữ. Những tác giả này không chỉ sáng tác bằng chữ Hán mà còn bằng chữ Nôm, thể hiện sự linh hoạt và sáng tạo trong ngôn ngữ. Các tác giả tiêu biểu như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã để lại những tác phẩm văn học có giá trị, phản ánh sự đa dạng và phong phú của hiện tượng song ngữ.

3.1. Đặc điểm của tác giả song ngữ

Tác giả song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt. Họ không chỉ thành thạo cả chữ Hán và chữ Nôm mà còn có khả năng sử dụng hai ngôn ngữ này một cách linh hoạt trong sáng tác. Điều này không chỉ thể hiện tài năng ngôn ngữ mà còn phản ánh sự hiểu biết sâu sắc về văn hóa và tư tưởng của dân tộc.

3.2. Sự đa dạng và thống nhất trong nhận thức

Tác giả song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam có sự đa dạng trong nhận thức về hiện tượng song ngữ. Mỗi tác giả có cách tiếp cận và sử dụng hai ngôn ngữ khác nhau, tạo nên sự phong phú trong các tác phẩm văn học. Tuy nhiên, họ cũng có sự thống nhất trong việc phản ánh tinh thần dân tộc và ý thức độc lập qua ngôn ngữ.

IV. Thể loại và ngôn ngữ dưới góc nhìn song ngữ

Hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam không chỉ ảnh hưởng đến tác giả mà còn tác động mạnh mẽ đến thể loại và ngôn ngữ văn học. Sự phát triển của các thể loại văn học và ngôn ngữ trong thời kỳ này đã phản ánh rõ nét hiện tượng song ngữ, từ đó làm phong phú thêm nền văn học dân tộc.

4.1. Sự phát triển thể loại

Hiện tượng song ngữ đã thúc đẩy sự phát triển của các thể loại văn học trong văn học Trung Đại Việt Nam. Các thể loại như thơ, văn xuôi, kịch đều chịu ảnh hưởng của hiện tượng song ngữ, tạo nên sự đa dạng và phong phú trong các tác phẩm văn học. Đặc biệt, các thể loại văn học dân tộc hóa như truyện thơ, ngâm khúc đã phát triển mạnh mẽ nhờ sự sử dụng linh hoạt của chữ Nôm.

4.2. Ngôn ngữ và văn hóa

Hiện tượng song ngữ trong văn học Trung Đại Việt Nam cũng phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ và văn hóa. Sự pha trộn giữa chữ Hán và chữ Nôm không chỉ là sự giao thoa ngôn ngữ mà còn là sự kết hợp giữa hai nền văn hóa, tạo nên những giá trị văn học độc đáo. Điều này đã góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam (thế kỷ X – hết thế kỷ XIX) trong tương quan khu vực và loại hình học lịch sử đặt ra yêu cầu tất yếu phải giải mã cấu trúc song hành của hai thành phần văn tự: văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm. Luận án tiến sĩ "Hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nông Văn Ngoan (người hướng dẫn khoa học: GS. Lã Nhâm Thìn, TS. Nguyễn Minh Hoạt; cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2019) là công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu đầu tiên khảo sát toàn diện hiện tượng song ngữ như một quy luật vận động nội tại và bản chất thẩm mỹ xuyên suốt mười thế kỷ văn học viết dân tộc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ việc các công trình trước đây của Dương Quảng Hàm (1943), Đinh Gia Khánh (1978), Bùi Duy Tân (1995), Trần Đình Hượu (1995), Trần Đình Sử (1999) và Trần Nho Thìn (2012) chủ yếu tiếp cận văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm ở các phân hệ tác giả, thể loại hoặc giá trị tư tưởng đơn lẻ, chưa giải quyết thấu đáo cơ chế tương tác cấu trúc, quy luật vận động loại hình và bản chất của "tình trạng song ngữ bất bình đẳng" trong tiến trình lịch sử.

Để lấp đầy khoảng trống này, luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Những tiền đề lịch sử - xã hội, văn hóa tư tưởng và đặc trưng ngôn ngữ nào quy định sự hình thành và tồn tại của hiện tượng song ngữ? (Giả thuyết H1: Hiện tượng song ngữ là hệ quả tất yếu của sự tiếp xúc ngôn ngữ - văn hóa Hán - Việt, vận hành trên nền tảng loại hình ngôn ngữ đơn lập không biến hình).
2. RQ2: Hiện tượng song ngữ vận động qua các giai đoạn lịch sử như thế nào và mang những đặc trưng cốt lõi gì? (Giả thuyết H2: Tiến trình phát triển diễn ra qua ba chặng lớn với thuộc tính đa thành phần và tính chất bất bình đẳng về vị thế văn hóa - thể loại).
3. RQ3: Loại hình tác giả song ngữ định hình diện mạo và phong cách như thế nào qua các thời kỳ? (Giả thuyết H3: Tác giả song ngữ là một kiểu loại hình sáng tạo đặc thù, thể hiện sự phân hóa chức năng biểu đạt và thống nhất trong nhận thức thẩm mỹ).
4. RQ4: Sự tương tác Hán - Nôm đã thúc đẩy sự chuyển hóa thể loại và phát triển ngôn ngữ văn học dân tộc ra sao? (Giả thuyết H4: Quá trình tiếp biến Hán - Nôm đã tạo ra hệ thống thể loại nội sinh và quá trình dân tộc hóa thể loại tiếp thu với mật độ khẩu ngữ hóa ngày càng gia tăng).

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa ngành: Xã hội - ngôn ngữ học (Sociolinguistics - Diệp Quang Ban, Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang), Thi pháp học lịch sử (Trần Đình Sử, Phan Ngọc), Lý thuyết loại hình học văn học (V.M. Zhirmunsky, A. Gurievich) và Văn học so sánh (Comparative Literature). Phạm vi khảo sát trải dài 10 thế kỷ (thế kỷ X – XIX), tập trung định lượng và định tính trên kho tàng tác phẩm của 5 tác gia tiêu biểu: Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến cùng hệ thống 14 phụ lục dữ liệu chuyên khảo.

Literature Review và Positioning

Khảo sát lịch sử nghiên cứu cho thấy hiện tượng song hành Hán - Nôm luôn thu hút sự quan tâm của giới học giả với nhiều luồng quan điểm:

Luồng nghiên cứu văn học sử và đặc trưng tiến trình: Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu (1943) phân định rạch ròi: văn học chữ Hán phong phú về vận văn, biền văn nhưng "kém phần tư tưởng", trong khi văn học chữ Nôm "tuy về phương diện văn chương không được xuất sắc nhưng lại tả rõ tính tình phong tục người dân nước ta". Đinh Gia Khánh (1978/2002) chỉ ra sự tương đồng và khác biệt trong phản ánh hiện thực, nhấn mạnh văn học Nôm phản ánh đời sống thường nhật linh hoạt và đậm màu sắc dân tộc hơn. Bùi Duy Tân (1995) trên Tạp chí Văn học xác lập luận điểm so sánh: văn học chữ Hán mang tính quy phạm, giáo huấn, phi ngã với yếu tố trội là chủ nghĩa yêu nước; văn học chữ Nôm gắn liền với đời sống thực, giàu tinh thần nhân ái với yếu tố trội là chủ nghĩa nhân đạo.

Luồng nghiên cứu thi pháp học và ngôn ngữ nghệ thuật: Trần Đình Sử trong Thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1999) khẳng định tính chất song ngữ tạo nên diện mạo riêng cho văn học trung đại và nhấn mạnh: "Tính chất song ngữ không chỉ thể hiện ở hai dòng văn học Hán và Nôm tách biệt, mà còn thể hiện ở sự xâm nhập pha trộn của văn Hán và Nôm. Có tác phẩm lời văn vừa Hán vừa Nôm. Có tác phẩm Nôm xen câu đối Hán, có tác phẩm nhan đề là Hán mà tác phẩm lại là Nôm". Lã Nhâm Thìn trong Thơ Nôm Đường luật (1998) và Phân tích tác phẩm văn học trung đại dưới góc nhìn thể loại (2008) chỉ ra quy luật dân tộc hóa thể loại tiếp thu và công bố những thống kê định lượng mang tính bước ngoặt về mật độ khẩu ngữ hóa.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại ở quan niệm về địa vị và bản chất của hai thành phần: Một luồng quan điểm chịu ảnh hưởng ý thức hệ phong kiến chính thống (như ghi chép của Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút) coi văn học chữ Hán là văn chương đích thực, chính thống để "tải đạo, ngôn chí", còn văn học chữ Nôm chỉ là thứ "nôm na mách qué", mang tính mua vui, giải trí. Ngược lại, các nhà nghiên cứu hiện đại khẳng định văn học chữ Nôm là đỉnh cao nghệ thuật, đại diện cho ý thức tự cường dân tộc và giải phóng mỹ cảm cá nhân.

Vị trí của luận án trong bối cảnh quốc tế: Luận án định vị hiện tượng song ngữ Việt Nam trong tương quan so sánh với 2 trường hợp kinh điển thuộc Vùng văn hóa chữ Hán (Sinosphere):

• Nhật Bản: Giai đoạn từ thế kỷ VII đến Duy tân Minh Trị (1868), văn học Nhật Bản tồn tại song hành giữa Hán văn (Kanbun) và quốc ngữ (Wabun/Kana). Tác phẩm Kojiki (Cổ sự ký, 712) và Manyoshu (Vạn diệp tập) kết hợp linh hoạt chữ Hán thuần túy, mượn âm và mượn nghĩa (Man'yogana), hình thành lối văn pha trộn Hòa Hán hỗn hào (Wakan konkobun), tương đồng với lối văn Việt Hán hỗn hào trong Cư trần lạc đạo phú của Trần Nhân Tông (Đoàn Lê Giang, Nguyễn Nam Trân, Shuichi Kato).
• Triều Tiên/Hàn Quốc: Trải qua quá trình mượn chữ Hán (Hanja), sáng tạo chữ Y-Du (Idu) để ghi âm, và đạt bước ngoặt lịch sử khi vua Thế Tông (Sejong) ban hành Huấn dân chính âm (Hunminjeongeum, 1446) sáng tạo chữ Hangul. Tình trạng song ngữ ở Triều Tiên cũng mang tính bất bình đẳng sâu sắc giữa văn học chữ Hán của tầng lớp quý tộc (Yangban) và văn học Hangul của tầng lớp bình dân, phụ nữ (Ko Mi Sook, Phan Thị Thu Hiền).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc các lý thuyết nền tảng:

• Mở rộng lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ (Language Contact) và Xã hội - ngôn ngữ học: Chứng minh hiện tượng song ngữ trong văn học không thuần túy là việc sử dụng cơ học hai hệ thống văn tự mà là quá trình tương tác, chuyển hóa văn hóa - thẩm mỹ sâu sắc giữa ngôn ngữ tiếp thu (tiếng Hán văn ngôn) và ngôn ngữ bản địa (tiếng Việt/chữ Nôm).
• Xác lập phạm trù "Song ngữ bất bình đẳng" (Diglossic Inequality): Luận giải cơ chế chi phối của hệ tư tưởng Nho giáo và thiết chế nhà nước phong kiến, quy định chữ Hán giữ địa vị tối thượng trong hành chính, thi cử và văn chương quan phương, trong khi chữ Nôm bị đẩy xuống vị trí thứ yếu nhưng lại phát triển mãnh liệt trong không gian nghệ thuật phi chính thống.
• Phát triển lý thuyết loại hình học tác giả văn học trung đại: Phân loại và mô hình hóa kiểu "nhà thơ kép Hán - Nôm", giải mã trạng thái tâm lý sáng tạo lưỡng hợp: phân đôi chức năng biểu đạt (Hán: trang nghiêm, lý tưởng; Nôm: đời thường, nhân bản) nhưng thống nhất trong thế giới quan và cảm thức dân tộc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết kế theo cấu trúc ba tầng tích hợp:

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ                   |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [TẦNG 1: NGÔN NGỮ - LOẠI HÌNH]                                         |
| Tiếng Hán văn ngôn  <==== Giao thoa ngôn ngữ đơn lập ====> Tiếng Việt/Nôm|
| (Đơn âm - Tính tuyến tính - Thanh điệu - Không biến hình)               |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
| [TẦNG 2: THỂ LOẠI - CHỨC NĂNG]                                         |
| - Thể loại tiếp thu: Chiếu, biểu, hịch, cáo, truyền kỳ, thơ Đường luật  |
| - Thể loại dân tộc hóa: Thơ Nôm Đường luật xen lục ngôn, phú Nôm       |
| - Thể loại nội sinh: Truyện thơ Nôm (Lục bát), Ngâm khúc (STLB), Hát nói |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
| [TẦNG 3: LOẠI HÌNH TÁC GIẢ & Ý THỨC THẨM MỸ]                           |
| - Tác giả chức năng / quan phương <======> Tác giả tài tử / đời thường  |
| - Mô hình sáng tác song hành / tự dịch Hán - Nôm (Nguyễn Khuyến,...)    |
+-------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng chuyên biệt cho văn học viết Việt Nam từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ XIX trong không gian văn hóa Nho giáo Đông Á, lấy văn bản Hán văn ngôn và chữ Nôm làm đối tượng ngữ liệu chuẩn tắc.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Kết hợp giữa thuyết thông diễn học (Interpretivism) trong tiếp cận nghĩa văn bản và chủ nghĩa cấu trúc - loại hình (Structural Typology) trong phân loại hiện tượng văn học.
• Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design): Nghiên cứu tích hợp 3 cấp độ: Cấp độ toàn cảnh nền văn học (văn học sử); Cấp độ phân hệ thể loại và ngôn ngữ; Cấp độ vi mô qua từng tác gia và tác phẩm cụ thể.
• Tiêu chí chọn mẫu khảo sát: Lựa chọn các tác gia đỉnh cao có trước tác song ngữ đồ sộ đại diện cho các khúc quanh lịch sử: Nguyễn Trãi (thế kỷ XV), Nguyễn Bỉnh Khiêm (thế kỷ XVI), Nguyễn Du (thế kỷ XVIII - đầu XIX), Cao Bá Quát và Nguyễn Khuyến (thế kỷ XIX).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Thu thập và xử lý văn bản: Khảo sát các văn bản Hán văn đã dịch thuật đối chiếu và văn bản Nôm đã phiên âm khoa học từ các bản khắc Hán Nôm đáng tin cậy.
2. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản học (Textual criticism), lịch sử văn học (Literary history) và ngôn ngữ học lịch sử (Historical linguistics).
3. Quy trình thống kê và phân loại: Phân lập đơn vị từ vựng Hán - Việt, thi liệu điển cố Hán học, thành ngữ, tục ngữ, ca dao và các yếu tố khẩu ngữ dân gian trong từng tập thơ, truyện thơ.

Data và phân tích

Hệ thống dữ liệu được kiểm chứng qua 14 phụ lục chuyên sâu với các tham số thống kê điển hình:

• Khảo sát cấu trúc thơ Nôm Đường luật Nguyễn Trãi: Thống kê vị trí và số lượng câu lục ngôn (6 chữ) trong 125 bài thơ Nôm bát cú xen lục ngôn thuộc Quốc âm thi tập (Phụ lục 12).
• Tần suất thi liệu Hán học và văn hóa dân gian: Thống kê điển cố Hán học (Phụ lục 13) và ảnh hưởng qua lại giữa ca dao và Truyện Kiều của Nguyễn Du (Phụ lục 14).
• Tỷ lệ tác phẩm Hán - Nôm ở tác gia Nguyễn Khuyến: Tổng số 353 tác phẩm được khảo sát gồm 86 bài thơ chữ Nôm, 267 bài thơ chữ Hán, cùng hàng trăm câu đối Hán - Nôm và các bài thơ song hành tự dịch (Bảng 3 và tư liệu văn bản).
• Chỉ số khẩu ngữ hóa qua các thời kỳ (theo dữ liệu Lã Nhâm Thìn kế thừa trong luận án):
  • Quốc âm thi tập (Nguyễn Trãi): 1 câu khẩu ngữ / 203,3 câu thơ.
  • Bạch Vân quốc ngữ thi tập (Nguyễn Bỉnh Khiêm): 1 câu khẩu ngữ / 116 câu thơ.
  • Thơ Bà Huyện Thanh Quan: 1 câu khẩu ngữ / 48 câu thơ.
  • Thơ Nguyễn Khuyến: 1 câu khẩu ngữ / 16,5 câu thơ.
  • Thơ Hồ Xuân Hương: 1 câu khẩu ngữ / 12,7 câu thơ.
  • Thơ Tú Xương: 1 câu khẩu ngữ / 12,1 câu thơ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật vận động qua ba giai đoạn lịch sử:

   • Giai đoạn X – XIV (Khởi thủy): Văn học chữ Hán độc tôn ở các thể loại hành chính và Phật giáo; chữ Nôm xuất hiện từ thời Trần (Hàn Thuyên, Nguyễn Sĩ Cố, Hồ Quý Ly) với các thể loại tiếp thu được Việt hóa mở đầu như Cư trần lạc đạo phú của Trần Nhân Tông, Hoa Yên tự phú của Huyền Quang.
   • Giai đoạn XV – XVII (Nở rộ và định hình): Văn học chữ Nôm khẳng định bước tiến vượt bậc với Quốc âm thi tập, Hồng Đức quốc âm thi tập, Bạch Vân quốc ngữ thi tập, định hình thể thơ Nôm Đường luật xen câu lục ngôn độc đáo.
   • Giai đoạn XVIII – XIX (Đỉnh cao toàn thịnh): Văn học Nôm phát triển rực rỡ, chiếm lĩnh vị trí trung tâm về giá trị thẩm mỹ với truyện thơ Nôm (Truyện Kiều), ngâm khúc (Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc), hát nói (Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát) và thơ Nôm trào phúng, trữ tình (Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương).

2. Giải mã bản chất tương tác ngôn ngữ trên nền tảng loại hình: Tiếng Hán và tiếng Việt cùng thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, đơn âm, không biến hình, có tính tuyến tính và hệ thống thanh điệu phong phú. Sự tương đồng loại hình này là điều kiện tiền đề quyết định giúp các nhà thơ Việt Nam có thể dung hợp nhuần nhuyễn thi liệu, từ vựng Hán vào khuôn khổ thi luật dân tộc, tạo ra cách đọc Hán - Việt độc lập và khả năng Việt hóa hoàn hảo.

3. Hiện tượng "tác giả kép" và cơ chế tự dịch Hán - Nôm: Phát hiện cơ chế tư duy ngôn ngữ đặc biệt ở các tác gia lớn, tiêu biểu là Nguyễn Khuyến với việc sáng tác song hành một tứ thơ bằng cả hai văn tự (làm bằng chữ Hán rồi tự dịch sang Nôm hoặc ngược lại) nhằm mở rộng tối đa biên độ tiếp nhận và giãi bày tâm sự uẩn khúc trước thời cuộc.

4. Sự phân hóa chức năng thể loại mang tính quy luật:

   • Văn học chữ Hán chiếm ưu thế tuyệt đối ở văn học chức năng hành chính (chiếu, biểu, hịch, cáo, sớ, tấu) và văn xuôi tự sự (truyền kỳ, tiểu thuyết chương hồi, ký sự).
   • Văn học chữ Nôm chiếm lĩnh và sáng tạo độc quyền các thể loại văn học nội sinh mang đậm tính dân tộc (truyện thơ lục bát, song thất lục bát ngâm khúc, hát nói ca trù).

Implications đa chiều

• Về lý luận văn học: Xác lập mô hình tiếp biến văn hóa trong các nền văn học thuộc khu vực đồng văn, chứng minh sức sống bền bỉ của ngôn ngữ bản địa trước áp lực đồng hóa văn hóa ngoại bang.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình nghiên cứu liên ngành Ngữ văn - Ngôn ngữ - Lịch sử - Xã hội học văn hóa, mở ra hướng tiếp cận định lượng kết hợp định tính trong nghiên cứu văn bản cổ trung đại.
• Về thực tiễn giáo dục và bảo tồn di sản: Đổi mới căn bản phương pháp giảng dạy tác gia văn học trung đại trong trường phổ thông và đại học; định hướng công tác biên dịch, bảo tồn, số hóa di sản Hán Nôm quốc gia.

Limitations và Future Research

• Giới hạn tư liệu: Do biến thiên lịch sử và chiến tranh tàn phá, nhiều trước tác chữ Nôm giai đoạn Lý - Trần bị thất lạc, dẫn đến dữ liệu khảo sát giai đoạn thế kỷ X - XIV chủ yếu dựa vào thư tịch chữ Hán còn lưu lại.
• Giới hạn công cụ đo lường: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các văn bản phiên âm Nôm đã công bố; chưa áp dụng triệt để các công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) hay trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích tự động ngữ liệu Hán Nôm quy mô lớn.
• Hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Mở rộng ứng dụng Digital Humanities (Nhân văn số) để lập biểu đồ tần suất từ vựng Hán - Nôm trên toàn bộ kho tàng văn khắc văn bia và địa chí trung đại.
  2. Triển khai nghiên cứu so sánh đối chiếu đa phương diện (Cross-national comparative analysis) giữa hiện tượng song ngữ Việt Nam với hiện tượng song ngữ tại các quốc gia ngoài khu vực Đông Á (như tình trạng tiếng Latinh và ngôn ngữ bản địa tại châu Âu thời Trung cổ).
  3. Đi sâu phân tích sự chuyển tiếp từ hiện tượng song ngữ trung đại (Hán - Nôm) sang hiện tượng đa ngữ đầu thời hiện đại (Hán - Nôm - Pháp - Quốc ngữ Latinh hóa).

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Hán Nôm học; mở ra cách tiếp cận cấu trúc thể loại từ góc nhìn ngôn ngữ.
• Tác động giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ việc biên soạn giáo trình Văn học trung đại Việt Nam tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn trên cả nước.
• Ý nghĩa xã hội và văn hóa: Khẳng định ý chí độc lập, tự chủ văn hóa của dân tộc Việt Nam qua lịch sử mười thế kỷ sáng tạo chữ Nôm và văn học Nôm, củng cố niềm tự hào về tiếng mẹ đẻ và bản sắc dân tộc trong thời kỳ hội nhập quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phương pháp luận liên ngành và hệ thống 14 phụ lục dữ liệu mẫu để triển khai các đề tài chuyên sâu về tác gia, thể loại văn học cổ.
• Giảng viên, giáo viên Ngữ văn: Nắm vững bản chất song ngữ để giải thích cặn kẽ các hiện tượng nghệ thuật phức tạp (câu lục ngôn trong thơ Nôm Nguyễn Trãi, từ ngữ Hán - Việt trong Truyện Kiều, thơ tự dịch của Nguyễn Khuyến).
• Các nhà nghiên cứu Hán Nôm và dịch thuật: Sở hữu hệ thống tiêu chí đối chiếu từ vựng, ngữ pháp và thi pháp học lịch sử phục vụ công tác phiên âm, chú giải văn bản cổ.
• Cơ quan quản lý văn hóa và bảo tồn: Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc thẩm định, quy hoạch và bảo tồn kho tàng thư tịch cổ quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết Xã hội - ngôn ngữ học và Loại hình học văn học bằng việc xác lập và luận giải thấu đáo phạm trù "Tính chất bất bình đẳng của hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại". Luận án chứng minh sự bất bình đẳng này không làm triệt tiêu văn học tiếng mẹ đẻ mà ngược lại, tạo ra cơ chế phân hóa chức năng độc đáo: văn học chữ Hán gánh vác sứ mệnh quan phương, bác học quy phạm, trong khi văn học chữ Nôm giải phóng cảm xúc cá nhân, đời thường và dân chủ hóa văn học.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?
Trả lời: So với các công trình nghiên cứu văn học sử thuần túy của Dương Quảng Hàm (1943) hay Đinh Gia Khánh (1978), luận án tạo đột phá bằng phương pháp liên ngành tích hợp định tính và định lượng văn bản học. Nghiên cứu khảo cứu toàn diện hệ thống 14 phụ lục thống kê chi tiết từng thể loại, đo lường mật độ biến đổi từ ngữ khẩu ngữ và cấu trúc câu (như 125 bài thơ bát cú xen lục ngôn của Nguyễn Trãi) thay vì chỉ đưa ra những nhận định cảm tính.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất về mặt dữ liệu thực chứng trong luận án là gì?
Trả lời: Đó là phát hiện về mức độ gia tăng theo hàm mũ của mật độ câu khẩu ngữ trong thơ Nôm Đường luật từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX (từ 1 câu khẩu ngữ / 203,3 câu thơ ở Nguyễn Trãi lên tới đỉnh cao 1 câu khẩu ngữ / 12,1 câu thơ ở Tú Xương và 1/12,7 ở Hồ Xuân Hương). Điều này chứng minh thơ Nôm Đường luật đã trải qua một cuộc cách mạng nội tại triệt để nhằm phá vỡ tính quy phạm của thi pháp ngoại nhập để dung nạp hơi thở đời sống bình dân.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Trả lời: Có. Toàn bộ quy trình chọn mẫu, phân loại tác phẩm chức năng - nghệ thuật, bảng mã hóa thống kê thi liệu Hán học, thành ngữ, ca dao và danh mục 14 phụ lục đều được minh bạch hóa với tiêu chí văn bản học rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và áp dụng trên các tệp tác gia khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Trả lời: Luận án đề xuất chương trình 10 năm tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ liệu số (Corpus Linguistics) đối chiếu Hán - Nôm; (2) Nghiên cứu so sánh loại hình song ngữ văn học toàn diện khu vực Đông Á (Việt Nam - Trung Quốc - Nhật Bản - Hàn Quốc); (3) Nghiên cứu sự chuyển dịch cấu trúc song ngữ Hán - Nôm sang đa ngữ thời cận hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nông Văn Ngoan đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp khoa học cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận vững chắc và toàn diện về hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn liên ngành Văn học – Ngôn ngữ – Văn hóa học.
2. Làm sáng tỏ bản chất của tình trạng song ngữ bất bình đẳng và quy luật phân hóa - tương tác giữa dòng văn học chữ Hán và dòng văn học chữ Nôm suốt 10 thế kỷ.
3. Khái quát quy luật vận động 3 giai đoạn lịch sử của hiện tượng song ngữ, gắn liền với sự trưởng thành vượt bậc của ý thức tự tôn dân tộc.
4. Xây dựng hoàn chỉnh mô hình loại hình học tác giả song ngữ, giải mã cơ chế sáng tạo lưỡng hợp và hiện tượng thơ song hành tự dịch độc đáo của các tác gia lớn.
5. Chứng minh quy luật phát triển thể loại và ngôn ngữ: từ tiếp thu thể loại ngoại nhập đến dân tộc hóa và sáng tạo các thể loại nội sinh đỉnh cao.

Công trình không chỉ nâng tầm nhận thức học thuật về văn học cổ trung đại Việt Nam trong không gian văn hóa Đông Á mà còn để lại di sản nghiên cứu mẫu mực, đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho các thế hệ nghiên cứu tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cuốn Văn học Việt Nam (thế kỉ X – Nửa đầu thế kỉ XVIII) (Nxb Giáo dục, tái bản năm 2002), xuất bản lần đầu tiên năm 1978 do NXB Đại học và trung học chuyên nghiệp ấn hành, cho rằng: ―văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm có nhiều phần giống nhau trong nội dung phản ánh hiện thực và có những điểm giống nhau trong cách phản ánh hiện thực‖ [85, tr. Nhà nghiên cứu cũng khẳng định hai thành phần này có nhiều chỗ khác nhau, đặc biệt là ―so với văn học chữ Hán thì văn học chữ Nôm có thể phản ánh hiện thực cuộc sống bình thƣờng của nhân dân một cách linh hoạt và cụ thể hơn, có thể xây dựng những hình tƣợng văn học đậm màu sắc dân tộc hơn và do đó dễ thấm sâu hơn vào cảm quan của công chúng‖ [85, tr. Nhƣ vậy, với luận điểm này, Đinh Gia Khánh cũng đã chỉ ra hai thành phần văn học song song tồn tại trong văn học trung đại Việt Nam tức là hiện tƣợng song ngữ. Bài viết của Bùi Duy Tân trên Tạp chí Văn học số 2/1995 với nhan đề “Văn học chữ Hán trong mối tương quan với văn học chữ Nôm ở Việt Nam” tạo sự chú ý đối với ngƣời đọc.

Mặc dù không nhắc đến khái niệm ―song ngữ‖ nhƣng tác giả đã đƣa ra một cái nhìn tổng quan về ―vấn đề khoa học lớn, quan trọng và thú vị này‖. Bên cạnh việc nêu lên những đặc điểm chính của văn học chữ Hán và chữ Nôm trong văn học trung đại Việt Nam, Bùi Duy Tân không 10 quên nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa hai thành phần và đặt chúng trong tƣơng quan so sánh: ―Đều ít hoặc nhiều chịu ảnh hƣởng của ý thức hệ phong kiến, và đều tiếp nhận đƣợc từ nhân dân, từ văn hóa dân gian những tƣ tƣởng nghệ thuật tiến bộ, lành mạnh‖ [135, tr. Tác giả đã nêu lên những tƣơng đồng giữa hai thành phần văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm: ―Giữa hai thành phần của dòng văn học viết đã có sự thống nhất trên những yếu tố căn bản về thế giới quan, về quan niệm thẩm mỹ, quan niệm về phƣơng pháp sáng tác, cấu trúc thi pháp,. và cả thể loại văn học‖ [135, tr.

Nhà nghiên cứu cũng đƣa ra cái nhìn tổng quan về những điểm khác nhau của hai thành phần này. Theo đó, ngoài sự khác biệt về văn tự, văn học chữ Hán có những tính chất: giáo huấn và phi ngã, tính bác học cao quý, tính chất quy phạm. Văn học chữ Nôm ít gắn với ―chở đạo‖, gần với đời sống thực, phong phú về tinh thần yêu nƣớc và tinh thần nhân ái. ―Yếu tố trội của văn học Nôm là chủ nghĩa nhân đạo, còn ở văn học chữ Hán thì yếu tố trội là chủ nghĩa yêu nƣớc‖ [135, tr.

Dù ông không có những luận giải cụ thể nhƣng đó cũng là những gợi ý quý báu để ngƣời viết triển khai đề tài của mình. Lê Trí Viễn trong Đặc trưng văn học trung đại Việt Nam, nhận định ―từ thế kỷ X – XV là thời kỳ văn học trung đại thƣợng kỳ, còn từ thế kỷ XVI – XIX là văn học trung đại hạ kỳ‖ [156, tr. Theo Trần Đình Sử, ―cách chia này làm mờ cái mốc thế kỷ XVIII, thời điểm đổi thay quan niệm con ngƣời trong văn học và là thời điểm chín muồi toàn thịnh của các thể loại văn học Nôm‖ [132, tr. Trần Đình Sử trong cuốn Thi pháp văn học trung đại Việt Nam lại khẳng định, ―Nội dung văn học giai đoạn X – XIV là sự hình thành khá hoàn bị các thể loại văn thơ chữ Hán.

Và giai đoạn từ thế kỷ XV – đánh dấu sự hình thành và phát triển các thể loại văn học Nôm‖ [132, tr. Theo ông thì ―tiếng Hán làm công cụ chính trị, tƣ tƣởng, bên cạnh tiếng Việt – tiếng mẹ đẻ vẫn đƣợc sử dụng trong đời sống hàng ngày. Tình hình đó tạo thành hiện tƣợng song ngữ, văn học song ngữ của thời trung đại Việt Nam, nhƣ của nhiều dân tộc khác‖ [132, tr. Đây là một nhận định rất đáng lƣu ý khi Trần Đình Sử ngoài việc khẳng định sự tồn tại hiện tƣợng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam còn liên hệ với hiện tƣợng này trong văn học trung đại của các dân tộc khác tức là tính khu vực và tính quốc tế của hiện tƣợng song ngữ.

Cũng theo Trần Đình Sử thì Phạm Đình Toái đồng tác giả với Lê 11 Ngô Cát, sáng tạo ra Đại Nam quốc sử diễn ca đã nói một ý kiến quan trọng: ―Nƣớc ta ở chếch về phƣơng Nam, tiếng nói khác với Trung Quốc, học sinh, nho giả, dù học tập văn từ của Trung Hoa, mà vẫn nói năng, ca vịnh không rời với tiếng nói của nƣớc mình, đâu lại có thể cứ cho chữ Hán là thanh tao mà trở lại chê quốc âm mình là thô bỉ đƣợc‖ (dẫn theo Trần Đình Sử) [132, tr. Trần Đình Sử trong cuốn Thi pháp văn học trung đại Việt Nam cũng chỉ ra những đặc điểm của văn học trung đại Việt Nam với hai thành phần văn học. Một thành phần văn học viết bằng chữ Hán – một ngôn ngữ vay mƣợn của nƣớc ngoài và thành phần sáng tác bằng tiếng bản địa – tiếng Việt. Ông viết: ―Hai thứ tiếng và hai thành phần văn học đáp ứng hai nhu cầu của đời sống xã hội: Khi bàn đến chính sự, lý tƣởng, lịch sử, luân lý, thơ phú ngƣời ta biểu đạt bằng chữ Hán; khi biểu đạt những cảm xúc hàng ngày, các hiện tƣợng đời sống, ngƣời ta dùng tiếng Nôm, chữ Nôm‖ [132, tr.

Ông nhận xét: ―tiếng Hán đƣợc tiếp thu chủ yếu qua thƣ tịch, kinh sử, văn chƣơng cũng không đủ để diễn đạt các trạng thái đời sống hàng ngày. Do đó việc phát triển tiếng Việt, chữ Nôm, văn học Nôm là một điều tất yếu [132, tr. Trần Đình Sử lí giải rằng: ―Đó là lí do khiến cho hai thành phần văn học tồn tại song song, không thành phần nào thôn tính đƣợc thành phần nào, mặt khác chúng lại thâm nhập vào nhau. Tất nhiên, chủ yếu là văn học Nôm tiếp thu tiếng Hán, Việt hóa nó để làm phong phú bản thân mình‖ [132, tr.

Từ đó, ông khẳng định: ―Tính chất song ngữ không chỉ thể hiện ở hai dòng văn học Hán và Nôm tách biệt, mà còn thể hiện ở sự xâm nhập pha trộn của văn Hán và Nôm. Có tác phẩm lời văn vừa Hán vừa Nôm. Có tác phẩm Nôm xen câu đối Hán, có tác phẩm nhan đề là Hán mà tác phẩm lại là Nôm‖ [132, tr. Chúng tôi nhận thấy ý kiến của Trần Đình Sử đã đề cập tới tính chất bất bình đẳng của hiện tƣợng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam.

Trần Đình Hƣợu cho rằng, ―Bên cạnh xu hƣớng đuổi kịp để có mặt bình đẳng về văn hiến trong văn chƣơng chữ Hán, là một xu hƣớng phát triển chậm hơn; làm văn chƣơng quốc âm. Sử đã chép Hàn Thuyên, Nguyễn Sĩ Cố giỏi làm thơ quốc âm‖ [83, tr. Ở đây, Trần Đình Hƣợu cũng đã gián tiếp khẳng định sự tồn tại song song hai thành phần văn học chữ Hán và văn học viết bằng chữ Nôm. Trong đó, văn học chữ Hán đi trƣớc và phát triển nhanh hơn, còn văn học viết bằng ngôn ngữ dân tộc phát triển chậm hơn.

Ông cũng khẳng định lại việc Hàn Thuyên và Nguyễn Sĩ Cố giỏi làm thơ Nôm đã đƣợc sử chép lại. Nguyễn Lộc trong cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX cho rằng: ―Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX vẫn gồm hai thành phần văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm. Cả hai đều phát triển hơn trƣớc rất nhiều, đặc biệt là văn học chữ Nôm‖ [103, tr. Ông đặc biệt đề cao văn học viết bằng chữ Nôm: ―Ngày nay nói đến thành tựu của Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX, chủ yếu là nói đến thành phần văn học chữ Nôm, mặc dù văn học chữ Hán không phải không có những thành tựu đáng kể‖ [103, tr.

Cũng trong cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX Nguyễn Lộc đặt lại vấn đề: ―Văn học chữ Nôm ít ra đã có từ thời Hàn Thuyên, đời Trần. Đến thời Lê, với sáng tác của Nguyễn Trãi, của Lê Thánh Tông và Hội Tao Đàn, của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Thiên Nam ngữ lục,. văn học chữ Nôm đã khẳng định đƣợc địa vị của nó trong đời sống văn học dân tộc, và đến thế kỷ XVIII thì nó phát triển rực rỡ‖ [103, tr. Trong cuốn Văn học trung đại Việt Nam tập 1, Nguyễn Đăng Na khi bàn về hệ thống văn tự và ngôn ngữ văn học đã cho rằng: ―Sau thế kỷ X, đất nƣớc độc lập nhƣng Hán học vẫn giữ địa vị quan trọng, Chữ Hán đƣợc dùng làm văn tự chính thức của nhà nƣớc.

Văn học chữ Hán đƣợc coi là chính thống, là thành phần chủ yếu‖ [113, tr. Ông khẳng định: ―Chữ Hán có sự cách biệt nhiều với ngôn ngữ đời sống hàng ngày của nhân dân. Hàng nghìn năm Bắc thuộc, ngôn ngữ dân tộc không mất đi. Trƣớc nhu cầu của đời sống xã hội, chữ Nôm ra đời để ghi âm tiếng nói dân tộc‖ [113, tr.

Ông nhận định: ―Đây là cuộc cách mạng văn tự, là cái mốc lớn trên con đường tiến lên của lịch sử, thể hiện ý chí tự cƣờng của nƣớc Đại Việt. Từ thời Trần đã khởi phát một phong trào dùng chữ Nôm sáng tác văn học‖ [113, tr. Ở cuốn “Văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX” (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2012) của Trần Nho Thìn, chúng tôi nhận thấy sự gặp gỡ trong quan niệm về nội dung hai thành phần văn học của ông với Bùi Duy Tân (trong bài viết Văn học chữ Hán trong mối tương quan với văn học chữ Nôm ở Việt Nam nói trên). Trần Nho Thìn phân biệt về mặt nội dung hai thành phần văn học chữ Hán và chữ Nôm: ―Trong khi văn học chữ Hán có xu hƣớng thiên về tính quan phƣơng chính thống, thiên về giáo huấn, nói chí tải đạo thì văn học chữ Nôm lại có xu hƣớng thiên về tính dân chủ, thông tục, chứa đựng tinh thần cách tân, chú trọng tính thẩm mĩ‖ [148, tr.