Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính từ thực tiễn tỉnh Hà Nam" do nghiên cứu sinh Trương Văn Trường thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính (mã số: 9380102), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Thái Vĩnh Thắng, hoàn thành năm 2021.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả luận giải rằng khiếu nại là quyền chính trị - pháp lý cơ bản của công dân được hiến định từ bản Hiến pháp năm 1946 đến Điều 30 Hiến pháp năm 2013. Khi phát sinh khiếu nại hành chính, quan hệ này đồng nghĩa với việc xuất hiện một tranh chấp hành chính cần được xem xét, giải quyết dựa trên sự thật khách quan. Hoạt động giải quyết phụ thuộc vào việc các bên chứng minh tính hợp pháp và hợp lý của quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính bị khiếu nại. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật khiếu nại Việt Nam hiện hành mới chỉ có các quy phạm tản mát, chưa đồng bộ và thiếu tính hệ thống về trách nhiệm chứng minh; các quy định mới chỉ gắn gián tiếp với quyền và nghĩa vụ của các chủ thể. Về mặt lý luận, nghiên cứu về chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính chủ yếu dừng ở việc vận dụng lý thuyết của các ngành luật tố tụng khác (hình sự, dân sự, tố tụng hành chính), chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt và toàn diện ở cấp độ luận án tiến sĩ về trách nhiệm chứng minh trong thủ tục giải quyết khiếu nại tại cơ quan hành chính. Tại tỉnh Hà Nam, thực tiễn áp dụng đã có chuyển biến về tính công khai, dân chủ nhưng vẫn bộc lộ tình trạng tùy tiện do thiếu khung lý luận và quy chế pháp lý cụ thể.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm rõ một cách có hệ thống cơ sở lý luận về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính; đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Hà Nam giai đoạn 2012–2021; chỉ ra những hạn chế, nguyên nhân và đề xuất các giải pháp bảo đảm thực hiện trách nhiệm chứng minh đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền hành chính phục vụ.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm ba nội dung:

  1. Nghiên cứu các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan; xây dựng hệ thống lý luận về khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, cơ sở, nội dung và các yếu tố bảo đảm thực hiện trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính.
  2. Phân tích thực trạng quy định pháp luật hiện hành và khảo sát thực tiễn thực hiện trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính tại tỉnh Hà Nam từ năm 2012 đến hết năm 2021.
  3. Xác định quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp bảo đảm thực hiện trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được luận án thiết kế theo hai cặp vấn đề:

  • Câu hỏi nghiên cứu thứ nhất: Trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính là gì? Pháp luật giải quyết khiếu nại hành chính quy định như thế nào về trách nhiệm chứng minh?
    • Giả thuyết nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính ở nước ta đã hoàn thiện, tạo điều kiện tối đa cho người dân thực hiện quyền khiếu nại của mình.
  • Câu hỏi nghiên cứu thứ hai: Từ năm 2011 đến tháng 6 năm 2020, trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính ở tỉnh Hà Nam diễn ra như thế nào? Làm thế nào bảo đảm thực hiện tốt trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính?
    • Giả thuyết nghiên cứu: Trong giải quyết khiếu nại hành chính ở tỉnh Hà Nam thì trách nhiệm chứng minh được thực hiện có hiệu quả nhất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính; thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính tại tỉnh Hà Nam.
  • Phạm vi nội dung: Hoạt động thực hiện trách nhiệm chứng minh trong các giai đoạn giải quyết khiếu nại hành chính, từ khâu tiếp nhận, xử lý đơn thư đến khâu ban hành quyết định giải quyết.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính tỉnh Hà Nam.
  • Phạm vi thời gian: Khảo sát, thu thập dữ liệu trong giai đoạn từ năm 2012 đến hết năm 2021 (gắn liền với giai đoạn thi hành Luật Khiếu nại năm 2011, đồng thời có phần dữ liệu khảo sát giai đoạn 2011 đến tháng 6 năm 2020 theo câu hỏi nghiên cứu).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và phân tích tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung cụ thể:

Nhóm nghiên cứu trong nước về lý luận khiếu nại và trách nhiệm pháp lý:

  • Lê Tiến Hào và Nguyễn Quốc Hiệp (2012), Khiếu nại, tố cáo và giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính ở Việt Nam hiện nay, NXB Chính trị - Hành chính, hệ thống hóa các vấn đề cơ bản về giải quyết khiếu nại và các yếu tố bảo đảm thực hiện pháp luật.
  • Nguyễn Tuấn Khanh (2011), Trách nhiệm pháp lý của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp trong công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng chống tham nhũng, đề tài cấp bộ tại Viện Khoa học Thanh tra, phân tích cơ sở lý luận và thực trạng thực hiện thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp.
  • Trần Hậu Kiêm (2005), Nghiệp vụ công tác thanh tra, NXB Thống kê, đề cập đến việc sử dụng chứng cứ trong hoạt động thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo nhưng chưa đi sâu vào bản chất trách nhiệm chứng minh.
  • Lê Vương Long (2008), Trách nhiệm pháp lý - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở nước ta hiện nay, NXB Công an nhân dân, phân tích mối tương quan giữa trách nhiệm chứng minh với chứng cứ và nghĩa vụ cung cấp chứng cứ.
  • Đặng Xuân Thao (2002), Hoạt động thu thập, thẩm tra, xác minh chứng cứ trong giải quyết khiếu nại, đề tài của Viện Khoa học Thanh tra, kiến nghị mô hình giải quyết khiếu nại độc lập và chuẩn hóa hoạt động thu thập, xác minh chứng cứ.
  • Bùi Thị Ngọc Mai (2015), luận án tiến sĩ về Trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước, làm rõ phạm vi trách nhiệm của chủ thể giải quyết.
  • Nguyễn Sỹ Giao (2011), Vai trò của Luật sư trong quá trình giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay, phân tích tư cách của luật sư trong việc hỗ trợ người khiếu nại thực hiện nghĩa vụ chứng minh.
  • Nguyễn Huy Hoàng (2011), Cơ sở khoa học của việc hoàn thiện các quy định nghiệp vụ giải quyết khiếu nại, tố cáo, làm rõ các quy định nghiệp vụ trong hệ thống cơ quan thanh tra.

Nhóm nghiên cứu liên quan đến tố tụng, quản lý và bảo vệ quyền:

  • Phạm Hồng Thái và Bùi Tiến Đạt (đồng chủ biên, 2018), Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, dành riêng chương phân tích chứng cứ và chứng minh trong tố tụng hành chính.
  • Nguyễn Mạnh Hùng (2013), luận án tiến sĩ về Phân định thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính và thẩm quyền xét xử hành chính ở Việt Nam, Đại học Luật Hà Nội.
  • Hoàng Ngọc Dũng (2011), luận án tiến sĩ về Giải quyết khiếu nại hành chính trong công cuộc cải cách hành chính, Học viện Hành chính Quốc gia.
  • Nguyễn Quốc Tuấn (2016) và Nguyễn Hữu Phúc (2010), các luận án tiến sĩ tại Học viện Khoa học Xã hội về trách nhiệm hành chính và trách nhiệm kỷ luật.
  • Võ Khánh Vinh (2011), Cơ chế đảm bảo và bảo vệ quyền con người, NXB Khoa học xã hội, phân tích các thiết chế bảo đảm quyền công dân.
  • Phạm Vũ Quyết Thắng (2006), Nguyễn Văn Quang (2012), Bùi Nguyên Khánh (2010), Nguyễn Thị Thủy (2008), Ngô Mạnh Toan (2007), Đào Văn Thanh (2014), Nguyễn Công Bách, Lê Thúy (2012), Vũ Công Giao (2009), Nguyễn Phương Thảo (2012), Thái Sinh (2012), Thái Thị Tuyết Dung (2014).

Nhóm nghiên cứu quốc tế:

  • Poonsup Piya Anant nghiên cứu về Văn phòng Thanh tra viên Thái Lan (Thailand's Ombudsman Office: Dynamic Process and Procedures in Complaints Redressal System), phân tích quy trình xử lý khiếu nại và vai trò điều tra độc lập.
  • Ji Hong Bo phân tích cải cách giải quyết tranh chấp hành chính tại Trung Quốc (Reforming Administrative Dispute Resolution in China), đánh giá mô hình thí điểm Ủy ban giải quyết khiếu nại hành chính.
  • Stark nghiên cứu về Thanh tra bang Kerala, Ấn Độ (Kerala Ombudsman), nhấn mạnh thẩm quyền điều tra độc lập và trách nhiệm giải trình.
  • Salvatore Schiavo-Campo và Pachampet Sundaram nghiên cứu về nền hành chính công thế kỷ XXI, gợi mở cơ chế tiếp nhận phản hồi từ công chúng.
  • M.S. Xtrôgôvich (1991) với Lý luận chứng cứ; R.S. Benkin (1966) với Thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ; Mike Redmayne (2004) với Chứng cứ chuyên gia và tư pháp hình sự; Alice Tai với nghiên cứu về việc thực hiện kết luận thanh tra; Montesquieu (2004) với Bàn về tinh thần pháp luật; cùng các tài liệu về cơ quan tài phán hành chính tại Anh, Australia, Canada, New Zealand.
Nhóm công trình Đại diện tiêu biểu Nội dung và giá trị kế thừa Giới hạn chưa giải quyết
Lý luận khiếu nại và nghiệp vụ thanh tra trong nước Lê Tiến Hào, Nguyễn Quốc Hiệp, Đặng Xuân Thao, Nguyễn Tuấn Khanh, Trần Hậu Kiêm Làm rõ khái niệm khiếu nại, quy trình xác minh chứng cứ, trách nhiệm của cán bộ thanh tra và người đứng đầu. Chưa tiếp cận chứng minh như một chế định độc lập trong thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính.
Khoa học tố tụng và phân định quyền tài phán Phạm Hồng Thái, Bùi Tiến Đạt, Nguyễn Mạnh Hùng, Hoàng Ngọc Dũng Cung cấp khung lý thuyết về chứng cứ, phân biệt khiếu nại hành chính với khởi kiện hành chính tại Tòa án. Chủ yếu giải quyết chứng minh trong tư pháp (tố tụng), chưa bao quát tính đặc thù của cơ quan hành chính.
Nghiên cứu quốc tế về thiết chế giải quyết tranh chấp Poonsup Piya Anant, Ji Hong Bo, Stark, M.S. Xtrôgôvich, R.S. Benkin Cung cấp kinh nghiệm so sánh về thiết chế Ombudsman, ủy ban giải quyết khiếu nại và lý luận nhận thức chứng cứ. Khác biệt về hệ thống chính trị - pháp lý; chưa gắn với thực tiễn cụ thể của địa phương tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, toàn diện ở cấp độ chuyên sâu về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính tại Việt Nam. Các nghiên cứu trước chỉ đề cập chứng cứ như một khâu nghiệp vụ kỹ thuật của thanh tra hoặc trong phạm vi tố tụng tư pháp. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng việc xây dựng khung lý luận độc lập cho trách nhiệm chứng minh trong thủ tục hành chính và đánh giá thực tiễn áp dụng tại tỉnh Hà Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án được xây dựng từ:

  • Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, về công lý và bảo vệ quyền con người.
  • Quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách hành chính và cải cách tư pháp.
  • Lý luận của Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Việt Nam về quyền khiếu nại, kiểm soát quyền lực nhà nước; trong đó luận án áp dụng lý thuyết "tiếp cận dựa trên quyền" (HRBA - Human Rights-Based Approach) để định hình nghĩa vụ của cơ quan nhà nước đối với quyền của người dân.
  • Tiếp thu có chọn lọc các lý thuyết chứng minh từ khoa học luật tố tụng hình sự, tố tụng dân sự và tố tụng hành chính; lý thuyết về trách nhiệm công vụ và nghiệp vụ công tác thanh tra.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp luận: Luận án sử dụng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin làm phương pháp luận chủ đạo, xuyên suốt. Hoạt động chứng minh được xem xét trong mối quan hệ biện chứng giữa các chủ thể (người khiếu nại, người bị khiếu nại, người giải quyết) và gắn liền với bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội. Luận án kết hợp cách tiếp cận liên ngành luật học: tiếp cận thực chứng pháp lý (xã hội học pháp luật - Sociology of Law và kinh tế học pháp luật - Law and Economics), tiếp cận luật học so sánh và tiếp cận lịch sử pháp lý.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
    • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng để phân tích các quy phạm pháp luật, văn bản chỉ đạo, các quan điểm lý luận và tổng hợp thành các luận điểm khoa học.
    • Phương pháp so sánh pháp luật: So sánh quy định chứng minh giữa pháp luật khiếu nại với pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam và đối chiếu kinh nghiệm giải quyết tranh chấp hành chính của một số quốc gia.
    • Phương pháp tổng kết thực tiễn: Đánh giá quá trình áp dụng pháp luật khiếu nại và hoạt động thực hiện trách nhiệm chứng minh của cơ quan hành chính các cấp trên địa bàn tỉnh Hà Nam.
    • Phương pháp điều tra qua phỏng vấn sâu chuyên gia: Tác giả tiến hành phỏng vấn trực tiếp một số chuyên gia, thủ trưởng các cơ quan hành chính nhà nước, tập trung vào đội ngũ cán bộ thanh tra và người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại tại tỉnh Hà Nam để thu thập dữ liệu thực tế về các vụ việc điển hình.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

  • Văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 2013, Luật Khiếu nại năm 2011, Luật Tố cáo năm 2018, Luật Thanh tra, Luật Tố tụng hành chính năm 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
  • Báo cáo định kỳ và báo cáo chuyên đề về công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam, Thanh tra tỉnh Hà Nam và các sở, ngành, Ủy ban nhân dân cấp huyện thuộc tỉnh Hà Nam giai đoạn 2012–2021.
  • Hồ sơ, tài liệu lưu trữ của các vụ việc khiếu nại hành chính cụ thể phát sinh trong thực tế tại tỉnh Hà Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 thực hiện việc khảo cứu hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài. Luận án chia thành hai nhóm công trình chính: nhóm các công trình trong nước nghiên cứu về lý luận khiếu nại, trách nhiệm pháp lý của cán bộ công chức, kỹ năng thu thập xác minh chứng cứ thanh tra; và nhóm các công trình nước ngoài nghiên cứu về mô hình thiết chế giải quyết tranh chấp hành chính (Ombudsman, Tòa án hành chính, hội đồng chuyên trách) cùng lý luận chứng cứ.

Chương này rút ra các kết luận:

  • Các nghiên cứu đi trước đã xác lập được những cơ sở ban đầu về bản chất của khiếu nại hành chính là sự phản ứng của đối tượng quản lý đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính; đồng thời khẳng định giải quyết khiếu nại là trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính nhằm bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân.
  • Hoạt động chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính chưa được khảo sát như một thể thống nhất mang tính độc lập mà chủ yếu bị đồng nhất với hoạt động xác minh đơn thuần của cán bộ thanh tra hoặc mượn các nguyên lý của luật tố tụng.
  • Luận án xác định rõ 3 nội dung cần tiếp tục làm sáng tỏ: xây dựng cơ sở lý luận chuyên sâu về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính; đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn tại Hà Nam giai đoạn 2012–2021; xây dựng quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện trách nhiệm chứng minh.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, cơ sở khoa học và nội dung của trách nhiệm chứng minh:

  • Khái niệm: Xuất phát từ quy định tại Điều 2 Luật Khiếu nại năm 2011, tác giả định nghĩa chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính là một quá trình các chủ thể trên cơ sở quy định pháp luật tiến hành phát hiện, thu thập, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ để xác định sự thật khách quan về nội dung vụ việc cần giải quyết. Từ đó, luận án xác định: Trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính là bổn phận của người khiếu nại, người bị khiếu nại, người giải quyết khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan phải làm rõ các tình tiết, sự kiện để xác định sự thật khách quan của vụ việc. Tác giả nhấn mạnh hoạt động chứng minh không chỉ hướng đến tính hợp pháp mà bắt buộc phải làm rõ cả tính hợp lý của quyết định, hành vi hành chính.
  • Đặc trưng của chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính:
    1. Không thể tiến hành thí nghiệm lặp lại hành vi vi phạm hành chính đã xảy ra trong quá khứ.
    2. Là hoạt động liên tục gắn liền với thẩm quyền, chức năng, quyền và nghĩa vụ của từng chủ thể.
    3. Là hoạt động tư duy kết hợp giữa tính chính xác của khoa học tự nhiên và tính nhân văn của khoa học xã hội.
  • Đặc điểm của trách nhiệm chứng minh: do pháp luật khiếu nại quy định; diễn ra theo quy trình chặt chẽ gồm 3 giai đoạn (định hướng tổng thể; phát hiện, thu thập, kiểm tra chứng cứ; đánh giá và sử dụng chứng cứ); và hướng tới bảo vệ đồng thời cả lợi ích tư lẫn lợi ích công.
  • Ý nghĩa: Bảo đảm nguyên tắc dân chủ; bảo đảm nguyên tắc suy đoán không có vi phạm hành chính; và là cơ sở cốt lõi để đánh giá tính hợp pháp, hợp lý của đối tượng bị khiếu nại.
  • Cơ sở của trách nhiệm chứng minh:
    • Cơ sở khoa học: Dựa trên sự phản ánh thông tin của vi phạm pháp luật hành chính (phản ánh vật chất và phản ánh tinh thần theo định lý phản ánh của Lênin); quy luật hình thành, lặp lại, tồn tại và biến mất của thông tin vi phạm.
    • Cơ sở phương pháp luận: Dựa trên 4 nguyên tắc nhận thức của triết học Mác - Lênin gồm nguyên tắc về khả năng nhận thức chân lý; nguyên tắc khách quan, toàn diện; nguyên tắc vận động, phát triển; và nguyên tắc lịch sử cụ thể.
    • Cơ sở pháp lý: Hệ thống các quy phạm pháp luật khiếu nại điều chỉnh hành vi, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể.
  • Đối tượng và nội dung chứng minh:
    • Đối tượng chứng minh là tổng hợp các tình tiết, sự kiện thực tế phản ánh tính hợp pháp và hợp lý của quyết định, hành vi hành chính bị khiếu nại. Gồm 3 nhóm: nhóm làm rõ tư cách khiếu nại; nhóm làm rõ tính hợp pháp; và nhóm làm rõ tính hợp lý.
    • Nội dung chứng minh bao gồm việc chứng minh điều kiện thụ lý (tư cách chủ thể, năng lực hành vi - từ đủ 18 tuổi trở lên hoặc có đại diện hợp pháp, sự tác động trực tiếp) và chứng minh căn cứ ban hành quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính.

Chương 3: Thực trạng quy định của pháp luật và thực hiện trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính từ thực tiễn tỉnh Hà Nam

Chương 3 kết hợp phân tích pháp lý và khảo sát thực tiễn tại địa phương theo 4 tiểu mục:

  • Thực trạng quy định pháp luật: Luật Khiếu nại năm 2011 và các văn bản liên quan đã có những điều khoản quy định về quyền, nghĩa vụ cung cấp thông tin, tài liệu của người khiếu nại, người bị khiếu nại và thẩm quyền xác minh của người giải quyết. Tuy nhiên, các quy định này còn mang tính chất nguyên tắc, nằm tản mát, chưa định danh rõ khái niệm "trách nhiệm chứng minh", chưa quy định rõ hậu quả pháp lý khi một bên không thực hiện nghĩa vụ chứng minh, cũng như chưa có cơ chế giải quyết xung đột chứng cứ rõ ràng.
  • Tình hình khiếu nại và giải quyết khiếu nại tại Hà Nam: Phân tích số liệu và các dạng vụ việc phát sinh chủ yếu trong các lĩnh vực quản lý nhà nước tại địa phương giai đoạn 2012–2021, trọng tâm là các tranh chấp liên quan đến đất đai, bồi thường giải phóng mặt bằng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xử phạt vi phạm hành chính.
  • Thực trạng thực hiện trách nhiệm chứng minh tại Hà Nam: Đánh giá cách thức tiến hành thu thập, xác minh chứng cứ của các cơ quan thanh tra; việc giải trình và cung cấp tài liệu của người bị khiếu nại (chủ yếu là Ủy ban nhân dân cấp xã, huyện hoặc các sở chuyên ngành); khả năng tiếp cận hồ sơ và chứng minh của công dân; hoạt động đối thoại trong giải quyết khiếu nại.
  • Đánh giá chung: Nêu rõ những mặt tích cực như việc tăng cường tính công khai, bảo đảm quy trình xác minh theo luật định; đồng thời chỉ ra các hạn chế lớn: tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào kết luận của cơ quan thanh tra, thiếu sự tham gia chủ động của người khiếu nại, việc kiểm tra tính hợp pháp nặng về hình thức, chưa chú trọng chứng minh tính hợp lý của quyết định, hành vi hành chính.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính

Chương 4 đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể:

  • Quan điểm: Việc hoàn thiện trách nhiệm chứng minh phải xuất phát từ mục tiêu bảo vệ quyền con người, quyền công dân; bảo đảm nguyên tắc pháp chế và tính công khai, minh bạch; gắn liền với cải cách hành chính và xây dựng nền hành chính phục vụ nhân dân; đồng thời phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam.
  • Các nhóm giải pháp:
    • Giải pháp hoàn thiện pháp luật: Bổ sung và pháp điển hóa khái niệm, nội dung trách nhiệm chứng minh vào Luật Khiếu nại; quy định rõ nghĩa vụ chứng minh thuộc về cơ quan, người có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính; xác định hậu quả pháp lý khi cơ quan nhà nước không chứng minh được tính hợp pháp và hợp lý; mở rộng quyền tiếp cận hồ sơ, tài liệu của người khiếu nại và luật sư.
    • Giải pháp về tổ chức thực hiện: Đổi mới quy trình xác minh và đối thoại; nâng cao năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và đạo đức công vụ của cán bộ thanh tra, công chức trực tiếp tham mưu giải quyết; bảo đảm cơ sở vật chất, kỹ thuật cho hoạt động lưu trữ, giám định, thu thập tài liệu chứng cứ tại các cấp chính quyền địa phương.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

  • Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ tiến sĩ luật học tiếp cận toàn diện vấn đề trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính tại Việt Nam.
  • Bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận của Luật Hiến pháp và Luật Hành chính về chứng minh ngoài tố tụng: xây dựng khái niệm, làm rõ 3 đặc trưng, 3 đặc điểm, 3 nhóm ý nghĩa và các cơ sở khoa học, phương pháp luận (dựa trên 4 nguyên tắc nhận thức Mác-xít) của trách nhiệm chứng minh.
  • Phân định rõ đối tượng chứng minh thành 3 nhóm (tư cách khiếu nại, tính hợp pháp, tính hợp lý), nhấn mạnh yêu cầu phải chứng minh tính hợp lý để giải quyết triệt để tranh chấp hành chính.

Về mặt thực tiễn:

  • Phân tích và chỉ ra các khoảng trống, điểm bất cập trong Luật Khiếu nại năm 2011 về phân bổ nghĩa vụ chứng minh và giá trị pháp lý của chứng cứ.
  • Đánh giá thực trạng thực hiện trách nhiệm chứng minh tại tỉnh Hà Nam giai đoạn 2012–2021, chỉ ra nguyên nhân của tình trạng giải quyết khiếu nại còn tùy tiện, kéo dài.
  • Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Luật Khiếu nại và các văn bản hướng dẫn thi hành; kiến nghị các giải pháp nghiệp vụ nhằm nâng cao chất lượng giải quyết khiếu nại cho các cấp chính quyền tỉnh Hà Nam và nhân rộng toàn quốc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

  • Phạm vi nghiên cứu thực tiễn chỉ giới hạn trên địa bàn một địa phương cụ thể là tỉnh Hà Nam, do đó một số phát hiện mang tính đặc thù của địa phương, chưa phản ánh đầy đủ bức tranh tại các đô thị lớn hoặc khu vực miền núi, vùng sâu vùng xa.
  • Khung thời gian khảo sát thực tiễn tập trung chủ yếu từ năm 2012 đến hết năm 2021 (với dữ liệu khảo sát chuyên sâu từ 2011 đến tháng 6 năm 2020), chưa cập nhật các biến động pháp lý và thực tiễn phát sinh sau năm 2021.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu thực tiễn ra nhiều địa phương thuộc các vùng kinh tế - xã hội khác nhau để có sự so sánh toàn diện.
  • Nghiên cứu sâu về cơ chế giải quyết xung đột chứng cứ điện tử, dữ liệu số trong bối cảnh chuyển đổi số hoạt động quản trị công và xây dựng chính phủ điện tử.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

  • Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính: Luận án cung cấp khung lý thuyết về chứng minh trong thủ tục hành chính, làm tài liệu tham khảo cho các học phần Luật Hành chính, Khiếu nại và Giải quyết khiếu nại hành chính, Tố tụng hành chính.
  • Đối với người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, thủ trưởng cơ quan hành chính nhà nước và cán bộ thanh tra: Chương 2 và Chương 4 cung cấp quy trình nhận thức, phương pháp xác minh, các tiêu chí đánh giá chứng cứ và giải pháp khắc phục tính chủ quan, cảm tính trong xử lý vụ việc.
  • Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Nội dung rà soát thực trạng quy định pháp luật tại Chương 3 là cơ sở tham khảo cho việc sửa đổi Luật Khiếu nại.
  • Đối với luật sư, trợ giúp viên pháp lý và công dân: Giúp nắm vững quyền và nghĩa vụ cung cấp tài liệu, chứng cứ khi tham gia thủ tục khiếu nại.

Câu hỏi thường gặp

1. Trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính được luận án định nghĩa như thế nào? Theo luận án, trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính là bổn phận của người khiếu nại, người bị khiếu nại, người giải quyết khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan phải làm rõ các tình tiết, sự kiện để xác định sự thật khách quan của vụ việc cần giải quyết.

2. Quá trình thực hiện trách nhiệm chứng minh gồm những giai đoạn nào? Quá trình này diễn ra qua 3 giai đoạn logic:

  • Giai đoạn 1: Định hướng tổng thể quá trình chứng minh (xác định đối tượng, phạm vi chứng minh).
  • Giai đoạn 2: Phát hiện, thu thập và kiểm tra chứng cứ (bảo đảm tính khách quan, hợp pháp).
  • Giai đoạn 3: Đánh giá và sử dụng chứng cứ (xác định giá trị chứng minh để làm căn cứ ra quyết định giải quyết).

3. Tại sao luận án yêu cầu phải chứng minh cả tính hợp lý của quyết định, hành vi hành chính? Mặc dù pháp luật thực định chưa quy định trực tiếp việc khiếu nại tính hợp lý, nhưng theo tác giả, việc chứng minh tính hợp lý (tính đúng đắn, phù hợp thực tế) là yếu tố quyết định để người khiếu nại và các bên liên quan thực sự đồng thuận, chấp hành quyết định giải quyết, tránh khiếu kiện kéo dài.

4. Đối tượng chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính gồm những nhóm nào? Luận án phân loại đối tượng chứng minh thành 3 nhóm: nhóm làm rõ tư cách khiếu nại; nhóm làm rõ tính hợp pháp của quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính bị khiếu nại; và nhóm làm rõ tính đúng đắn, hợp lý của quyết định hoặc hành vi hành chính đó.

5. Cơ sở phương pháp luận của hoạt động chứng minh dựa trên những nguyên tắc nào? Dựa trên lý luận nhận thức của triết học Mác - Lênin, hoạt động chứng minh tuân theo 4 nguyên tắc: nguyên tắc về khả năng nhận thức chân lý; nguyên tắc khách quan, toàn diện; nguyên tắc vận động, phát triển; và nguyên tắc lịch sử cụ thể.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trương Văn Trường đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận nền tảng về trách nhiệm chứng minh trong giải quyết khiếu nại hành chính, khẳng định đây là yếu tố then chốt bảo đảm công lý hành chính và quyền con người. Thông qua việc phân tích thực trạng pháp luật và đánh giá thực tiễn áp dụng tại tỉnh Hà Nam giai đoạn 2012–2021, công trình đã chỉ rõ những bất cập về thể chế và quy trình thực hiện. Các quan điểm và hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào việc hoàn thiện pháp luật khiếu nại và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay.