Nghiên cứu chuyên sâu về khu hệ lưỡng cư và bò sát tại vùng phía bắc đèo Cù Mông

Luận án tiến sĩ sinh học nghiên cứu khu hệ lưỡng cư và bò sát vùng phía bắc đèo Cù Mông, cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng về đa dạng sinh học khu vực.

• Tác giả: Dương Đức Lợi
• Người hướng dẫn: GS. Ngô Đắc Chứng
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Khu hệ lưỡng cư và bò sát vùng phía Bắc Đèo Cù Mông
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Khái quát tình hình nghiên cứu lưỡng cư, bò sát
• 1.6.1. Khái quát tình hình nghiên cứu lưỡng cư, bò sát ở Việt Nam
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu khu hệ lưỡng cư và bò sát tại vùng phía bắc đèo Cù Mông, thuộc tỉnh Bình Định. Mục tiêu chính là xác định sự đa dạng sinh học, phân bố, và giá trị bảo tồn của các loài lưỡng cư và bò sát trong khu vực. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên động vật tại địa phương.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học trên thế giới. Tuy nhiên, sự suy giảm đa dạng sinh học do tác động của con người và biến đổi khí hậu đang đe dọa nhiều loài động vật, bao gồm lưỡng cư và bò sát. Nghiên cứu này nhằm cung cấp dữ liệu cập nhật về hiện trạng và giá trị bảo tồn của các loài này tại vùng phía bắc đèo Cù Mông.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là xác định thành phần loài, phân bố, và đánh giá giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư và bò sát tại vùng nghiên cứu. Nghiên cứu cũng so sánh mức độ tương đồng về thành phần loài với các khu vực lân cận để xác định mối quan hệ địa lý động vật.

II. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm để thu thập và phân tích dữ liệu. Các phương pháp bao gồm điều tra, khảo sát, định loại, và đánh giá tần suất bắt gặp các loài lưỡng cư và bò sát.

2.1. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào các loài lưỡng cư và bò sát tại vùng phía bắc đèo Cù Mông, thuộc tỉnh Bình Định. Đối tượng nghiên cứu bao gồm các loài được ghi nhận trong khu vực và các mẫu vật thu thập được.

2.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Các phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm điều tra thực địa, ghi nhận tần suất bắt gặp, và phân tích trong phòng thí nghiệm. Dữ liệu được xử lý để đánh giá thành phần loài, phân bố, và giá trị bảo tồn.

III. Kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã ghi nhận 111 loài lưỡng cư và bò sát thuộc 66 giống, 27 họ, và 3 bộ tại vùng phía bắc đèo Cù Mông. Trong đó, 79 loài được ghi nhận bổ sung cho khu hệ động vật của tỉnh Bình Định.

3.1. Thành phần loài

Nghiên cứu đã lập danh sách cập nhật các loài lưỡng cư và bò sát tại vùng nghiên cứu, bao gồm 27 loài lưỡng cư, 25 loài rắn, 18 loài thằn lằn, và 9 loài rùa.

3.2. Phân bố và sinh cảnh

Các loài lưỡng cư và bò sát được phân bố theo các sinh cảnh khác nhau, bao gồm rừng, đồi núi, và vùng ven biển. Nghiên cứu cũng đánh giá tần suất bắt gặp và phân bố theo độ cao của các loài.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng

Luận án cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên động vật tại vùng phía bắc đèo Cù Mông. Nghiên cứu cũng có ý nghĩa trong công tác đào tạo và phát triển kinh tế địa phương.

4.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu cập nhật về khu hệ lưỡng cư và bò sát tại vùng nghiên cứu, góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học và xác định các loài quý hiếm.

4.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để hoạch định kế hoạch bảo tồn, đào tạo, và phát triển các loài lưỡng cư và bò sát có giá trị kinh tế tại địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu khu hệ động vật học tại dải chuyển tiếp sinh thái miền Trung Việt Nam đóng vai trò then chốt trong việc giải mã lịch sử tiến hóa và phân vùng sinh địa lý Đông Dương. Việt Nam nằm trong khu vực sinh thái Indo-Burma – một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học (biodiversity hotspots) toàn cầu với mức độ đặc hữu cao nhưng đang chịu áp lực suy thoái sinh cảnh nghiêm trọng (Conservation International, 2010). Trong bức tranh phân bố sinh học đó, khu vực phía Bắc Đèo Cù Mông (chủ yếu thuộc địa giới hành chính tỉnh Bình Định) sở hữu vị trí địa động vật học đặc biệt khi nằm ở vùng giao thoa giữa sườn Đông dãy Nam Trường Sơn, cao nguyên Kon Tum và đồng bằng ven biển nhiệt đới ẩm.

Trước khi công trình luận án tiến sĩ "Khu hệ lưỡng cư và bò sát vùng phía Bắc Đèo Cù Mông" của nghiên cứu sinh Dương Đức Lợi (2016) được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Ngô Đắc Chứng tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế, dữ liệu về khu hệ lưỡng cư và bò sát (LCBS) tại Bình Định tồn tại những "khoảng trống nghiên cứu" (research gaps) nghiêm trọng. Các công bố trước đó của Campden-Main (1984), Nguyen et al. (2009) và Hendrie et al. (2011) chỉ ghi nhận nghèo nàn với 3 loài lưỡng cư phổ biến, 16 loài rắn, 4 loài thằn lằn và 10 loài rùa. Sự thiếu hụt dữ liệu định lượng và mẫu chuẩn thực địa tại khu vực này dẫn đến những tranh luận chưa có hồi kết về ranh giới địa lý động vật học giữa khu vực Trung Trung Bộ và Nam Trung Bộ.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Thành phần loài, cấu trúc phân loại học và các ghi nhận bổ sung của khu hệ LCBS vùng phía Bắc Đèo Cù Mông có quy mô đa dạng như thế nào so với các dữ liệu lịch sử rời rạc? $\rightarrow$ H1: Khu hệ LCBS khu vực nghiên cứu có mức độ đa dạng loài cao hơn vượt bậc so với các ghi nhận trước đây và chứa đựng nhiều đơn vị phân loại chưa từng được phát hiện tại địa phương.
• RQ2: Đặc tính phân bố không gian của các quần thể LCBS biến đổi như thế nào dọc theo các đai cao, sinh cảnh rừng tự nhiên và nơi ở vi mô? $\rightarrow$ H2: Sự phân bố thành phần loài chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi độ che phủ thảm thực vật tự nhiên và gradient độ cao, trong đó sinh cảnh rừng nguyên sinh trên 300 m lưu giữ tính đa dạng và tính đặc hữu cao nhất.
• RQ3: Mức độ tương đồng về thành phần loài giữa khu hệ nghiên cứu với các phân khu địa động vật học lân cận phản ánh mối quan hệ sinh địa lý nào? $\rightarrow$ H3: Khu hệ phía Bắc Đèo Cù Mông đóng vai trò hành lang sinh thái kết nối phân khu Vùng núi Trung Trường Sơn (CAN) và Vùng đất thấp Trung - Nam Việt Nam (CSL) theo khung phân vùng của Bain et al. (2011).
• RQ4: Những áp lực nhân sinh nào đang đe dọa trực tiếp đến cấu trúc quần thể LCBS quý hiếm và giải pháp bảo tồn nào mang tính khả thi cao nhất? $\rightarrow$ H4: Săn bắt thương mại và phân mảnh sinh cảnh do chuyển đổi mục đích sử dụng đất là nguyên nhân chính làm suy giảm quần thể, đòi hỏi việc thiết lập các khu bảo tồn chuyên biệt tại An Toàn và Núi Bà.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Đảo Sinh thái học (Island Biogeography Theory) của MacArthur & Wilson, Lý thuyết Vùng đệm Sinh thái (Ecotone Concept) và Khung phân loại học phát sinh loài tích hợp (Integrative Phylogenetic Systematics). Đóng góp mang tính đột phá của luận án là việc xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 111 loài LCBS (thuộc 66 giống, 27 họ, 3 bộ), phát hiện bổ sung tới 79 loài cho tỉnh Bình Định (tăng 247% tổng số loài từng biết), mở rộng ranh giới phân bố của nhiều taxon quý hiếm toàn cầu. Phạm vi nghiên cứu bao quát 11 điểm và 27 tuyến khảo sát tại toàn bộ các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh Bình Định trong suốt 101 ngày thực địa thực tế giai đoạn 2012–2015, phân tích chi tiết hình thái của 264 mẫu vật chuẩn.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu lưỡng cư và bò sát tại Việt Nam trải qua ba giai đoạn tiến hóa học thuật lớn:

1. Giai đoạn tiền 1954: Khởi đầu từ các công bố mô tả đơn lẻ của Cantor (1847), Guenther (1864), Boulenger (1890, 1920) và Smith (1921, 1924, 1943). Tiêu biểu nhất trong giai đoạn này là các công trình kinh điển của René Bourret với các chuyên khảo đồ sộ: "Les Serpents de l’Indochine" (1936), "Les Tortues de l’Indochine" (1941) và "Les Batraciens de l’Indochine" (1942), đặt nền móng phân loại hình thái học cho toàn cõi Đông Dương.
2. Giai đoạn 1954–1975: Thời kỳ đất nước bị chia cắt, các công trình tập trung vào kiểm kê sinh học khu hệ miền Bắc của Đào Văn Tiến và cộng sự (1956, 1962, 1965) với công trình tiên phong về sinh thái học Ếch đồng (Rana rugulosa); trong khi miền Nam ghi nhận cẩm nang nhận dạng rắn của Campden-Main (1970, 1984).
3. Giai đoạn 1975 đến nay: Bùng nổ các công trình điều tra quy mô lớn với các bộ sách định loại của Đào Văn Tiến (1977–1982), Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc và cs (1996, 2005, 2009 với danh lục "Herpetofauna of Vietnam" thống kê 545 loài), cùng các chuyên khảo chuyên sâu của Hoàng Xuân Quang và cs (2012), Ziegler et al. (2004–2014).

          TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU HỆ LCBS VIỆT NAM
Giai đoạn I: Tiền 1954          Giai đoạn II: 1954-1975       Giai đoạn III: 1975-Nay
Smith (1921, 1943)              Campden-Main (1970, 1984)     Bain et al. (2011), Ziegler et al.
[Khảo sát thuộc địa Pháp]       [Nghiên cứu phân tuyến]       [Hệ thống học phân tử & Bảo tồn]

Trong bức tranh tổng quan đó, giới học thuật tồn tại cuộc tranh biện sâu sắc về việc phân chia các phân khu địa lý động vật học. Trần Kiên, Hoàng Xuân Quang và Nguyễn Văn Sáng (1985, 1992) đề xuất phân chia miền Trung Việt Nam thành 3 phân khu riêng biệt: Bắc Trung Bộ, Trung Trung Bộ và Nam Trung Bộ, lấy các đèo lớn (như Đèo Hải Vân, Đèo Cù Mông) làm rào cản địa lý (geographical barriers) tuyệt đối ngăn cách các dòng tiến hóa. Ngược lại, nghiên cứu quốc tế của Bain et al. (2011) dựa trên mô hình sinh khí hậu, địa chất kiến tạo và độ cao đã chia Đông Dương thành 19 tiểu vùng, trong đó xác định dải Trung Trường Sơn (CAN) và vùng đất thấp Trung - Nam Việt Nam (CSL) có sự giao thoa phức tạp, đặt câu hỏi liệu các đèo núi duyên hải có thực sự là ranh giới cô lập loài.

Luận án định vị chính xác vào tâm điểm của cuộc tranh luận này. Bằng cách so sánh dữ liệu thực địa Bình Định với các nghiên cứu quốc tế về phức hợp loài ẩn (cryptic species complexes) – chẳng hạn như nghiên cứu của Matsui et al. (2010) về phức hệ Limnonectes kuhlii tại Đông Nam Á và công trình tu chỉnh phân loại bộ Rắn của Pyron et al. (2013) cùng Zaher et al. (2009) – luận án chứng minh rằng khu vực Bắc Đèo Cù Mông là một "ecotone" (vùng chuyển tiếp sinh thái) đa dạng, nơi các luồng động vật di cư từ Trường Sơn và đồng bằng duyên hải gặp nhau, phá vỡ định kiến xem Đèo Cù Mông là ranh giới đóng kín hoàn toàn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Vùng chuyển tiếp Sinh thái (Ecotone Theory) và Lý thuyết Phát sinh Chủng loài Sinh địa lý (Biogeographical Phylogenetics) thông qua 4 mệnh đề lý thuyết (Propositions - P) có minh chứng thực nghiệm:

• Proposition 1: Rào cản địa hình duyên hải (như Đèo Cù Mông) không hoạt động như một bức tường ngăn cách tuyệt đối mà là một màng lọc sinh thái (ecological filter), cho phép sự thẩm thấu có chọn lọc của các loài có biên độ sinh thái rộng và hạn chế các loài chuyên hóa sinh cảnh cao.
• Proposition 2: Cấu trúc phân loại học của một khu hệ ven biển nhiệt đới chịu sự chi phối bởi cấu trúc thảm thực vật rừng tự nhiên; mức độ suy thoái tán rừng tỷ lệ thuận với sự suy giảm chỉ số đa dạng loài bậc bộ và bậc họ.
• Proposition 3: Ranh giới phân bố của các loài rùa nước ngọt quý hiếm (Testudines) có thể vượt qua rào cản Đèo Hải Vân về phía Nam khi các hệ sinh thái thủy vực đất thấp duy trì được sự kết nối thủy văn cổ xưa.
• Proposition 4: Mức độ tương đồng loài (Sørensen-Dice index) giữa các tiểu vùng phản ánh mối liên kết lịch sử tiến hóa hơn là khoảng cách địa lý tuyến tính đơn thuần.

Khung phân tích độc đáo

Luận án thiết lập khung phân tích 3 tầng tích hợp:

1. Tầng Hình thái - Đo đạc sinh học (Morphometrics): Sử dụng các khóa định loại kinh điển kết hợp tiêu chuẩn đo lường hiện đại (công thức màng bơi theo Ohler & Delorme, 2006; số đo vảy đầu, thân, đuôi theo Manthey & Grossmann, 1997).
2. Tầng Sinh thái - Phân bố không gian: Phân tích định lượng sự phân bố theo 7 dạng sinh cảnh và 3 đai cao (<300 m, 300–700 m, >700 m).
3. Tầng Thống kê Sinh địa sinh học: Sử dụng chỉ số tương đồng Sørensen-Dice phân tích trên phần mềm PAST (Hammer et al., 2001) để gom cụm và xác định mối quan hệ địa động vật học.

                  KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG CỦA LUẬN ÁN

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: Nghiên cứu tập trung hoàn toàn vào các taxon trên đất liền và thủy vực ngọt nội địa; không bao gồm các loài bò sát biển (Hydrophiinae, Cheloniidae được kế thừa tài liệu) và loại trừ các loài ngoại lai (Trachemys scripta elegans) hoặc nuôi nhốt nhân tạo (Cá sấu thương phẩm).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triết lý thực chứng (Empirical Positivism), tiếp cận định lượng thông qua khảo sát thực địa kết hợp kiểm nghiệm phòng thí nghiệm chuẩn tắc. Thiết kế nghiên cứu bao phủ toàn diện 11 đơn vị hành chính của tỉnh Bình Định (gồm TP. Quy Nhơn, TX. An Nhơn và 9 huyện: An Lão, Hoài Ân, Hoài Nhơn, Phù Cát, Phù Mỹ, Tây Sơn, Tuy Phước, Vân Canh, Vĩnh Thạnh). Hệ thống 27 tuyến khảo sát được thiết lập cắt ngang qua tất cả các dạng địa hình đặc trưng: từ đỉnh núi cao hiểm trở (>1000 m), thung lũng đồi gò, ruộng lúa nước đồng bằng đến bãi cát ven biển.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu mẫu và thực địa được vận hành nghiêm ngặt trong 20 đợt khảo sát (tổng cộng 101 ngày thực địa từ tháng 5/2012 đến tháng 5/2015):

• Khung giờ thu mẫu chuyên biệt: Lưỡng cư được thu trực tiếp bằng tay vào ban đêm từ 17:00 đến 24:00 dọc theo khe suối, vũng nước; Bò sát được thu bắt cả ban ngày (09:00–14:00) và ban đêm (18:00–24:00) bằng thòng lọng chuyên dụng (thằn lằn) và gậy kẹp/móc chữ L (rắn). Vị trí tọa độ và độ cao được ghi nhận chính xác bằng máy định vị GPS Garmin 60CX.
• Giao thức xử lý mẫu vật: Mẫu sau khi thu được gây mê nhân đạo bằng ethyl acetate, gắn thẻ định danh hiện trường. Mẫu mô gan/cơ phục vụ phân tích phân tử được tách và bảo quản riêng trong ethanol 95% (tuyệt đối không tiếp xúc formalin). Mẫu hình thái được định hình trong ethanol 80–90% từ 4–10 giờ, tiêm cồn vào ổ bụng đối với các cá thể kích thước lớn nhằm chống thối rữa mô nội tạng, sau đó lưu trữ vĩnh viễn trong dung dịch ethanol 70% tại phòng bảo quản đạt chuẩn.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp điều tra thực địa trực tiếp với phương pháp phỏng vấn cấu trúc qua phiếu hỏi và bộ ảnh mẫu chuẩn đối với thợ săn, người dân địa phương và kiểm lâm sở tại; thẩm định chéo qua các di vật (tiêu bản ngâm rượu, mai rùa khô). Đối với các loài nguy cấp, sau khi ghi hình và thu thập số đo hình thái sinh học hoàn chỉnh, cá thể sống được phóng sinh trực tiếp về môi trường tự nhiên.

                    QUY TRÌNH THỰC ĐỊA VÀ XỬ LÝ MẪU VẬT

Data và phân tích

Tổng số 264 mẫu vật lưu giữ đã được phân tích chi tiết trong phòng thí nghiệm (bao gồm 135 mẫu lưỡng cư, 52 mẫu thằn lằn, 58 mẫu rắn, 19 mẫu rùa).

• Công cụ đo đạc: Sử dụng thước kẹp điện tử kỹ thuật số C-MART D0024-06 với sai số cực tiểu 0,01 mm.
• Chỉ tiêu hình thái đo đạc:
  • Lưỡng cư: Dài đầu thân (SVL), dài đầu (HL), rộng đầu (HW), đường kính màng nhĩ (TD), dài ống chân (TIB), dài đùi (FEM), công thức màng bơi theo Ohler & Delorme (2006).
  • Thằn lằn: SVL, chiều dài đuôi (TL), số lỗ trước huyệt (PrePore), số lỗ đùi (FB), số hàng vảy quanh thân (SAB), bản mỏng dưới ngón chân (TIVS).
  • Rắn: Số vảy bụng (VENT), vảy dưới đuôi (SUBC), số hàng vảy lưng (DOR1-DOR2-DOR3), vảy môi trên chạm mắt (SPL2), tình trạng tấm hậu môn (nguyên/chia).
  • Rùa: Dài mai (CL), rộng mai (CW), cao mai (SH), dài yếm (PL), công thức tấm sừng yếm và mai.
• Mô hình xử lý thống kê: Chỉ số tương đồng thành phần loài Sørensen-Dice được tính toán qua công thức: $$d_{jk} = \frac{2M}{2M + N}$$ (trong đó $M$ là số loài chung giữa hai vùng nghiên cứu; $N$ là tổng số loài chỉ xuất hiện riêng ở một vùng). Toàn bộ ma trận dữ liệu nhị phân (1: có mặt, 0: vắng mặt) được phân tích cụm (Cluster Analysis) trên nền tảng phần mềm PAST (Paleontological Statistics Software Package).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt cho ngành Động vật học Việt Nam:

"Lập danh sách cập nhật các loài LC, BS vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ) gồm 111 loài thuộc 66 giống, 27 họ, 3 bộ." "Ghi nhận bổ sung cho khu hệ LCBS của tỉnh BĐ 79 loài, trong đó có 27 loài LC, 25 loài rắn, 18 loài thằn lằn và 9 loài rùa." "Đã phân tích 264 mẫu vật, bao gồm 135 mẫu LC, 52 mẫu thằn lằn, 58 mẫu rắn, 19 mẫu rùa."

1. Tái cấu trúc và mở rộng đột phá danh lục khu hệ: Xác định 111 loài LCBS, bổ sung 79 loài mới chưa từng được ghi nhận trước đây cho tỉnh Bình Định. Trong đó, Lớp Lưỡng cư đạt 30 loài (bổ sung 27 loài), Lớp Bò sát đạt 81 loài (thuộc 52 giống, 21 họ; bổ sung 18 loài thằn lằn, 25 loài rắn, 9 loài rùa).
2. Phát hiện loài cực kỳ nguy cấp và mở rộng vùng phân bố: Lần đầu tiên xác nhận sự hiện diện thực địa của loài Rùa hộp ba vạch (Cuora cyclornata) – một trong những loài rùa nguy cấp nhất hành tinh. Đặc biệt, nghiên cứu đã mở rộng ranh giới phân bố của loài Rùa bốn mắt (Sacalia quadriocellata) vượt qua rào cản tự nhiên Đèo Hải Vân vào sâu phía Nam tới Bình Định.
3. Bổ sung 4 loài rùa mới cho phân khu Trung Trung Bộ: Khảo sát đã ghi nhận lần đầu tiên tại phân khu Trung Trung Bộ 4 loài rùa quý hiếm gồm: Rùa hộp lưng đen (Cuora amboinensis), Rùa cổ bự (Siebenrockiella crassicollis), Rùa đất lớn (Heosemys grandis), và Rùa 3 gờ (Malayemys subtrijuga).
4. Phân hóa sinh cảnh và đai cao rõ rệt: Sinh cảnh rừng tự nhiên trên 300 m là nơi cư trú của hơn 68% tổng số loài, đóng vai trò "kho chứa" nguồn gen đặc hữu. Bộ Có vảy (Squamata) chiếm ưu thế tuyệt đối trong cấu trúc bò sát với 16 họ (76,19% số họ bò sát) và 38 giống (73,08% số giống bò sát).
5. Đặc trưng tương đồng sinh địa lý: Phân tích chỉ số Sørensen-Dice trên PAST chỉ ra rằng khu hệ Bình Định có mức độ tương đồng cao đồng thời với cả phân khu Vùng núi Trung Trường Sơn (CAN) và Vùng đất thấp Trung - Nam Việt Nam (CSL), khẳng định vai trò cầu nối sinh thái thay vì một vùng bị chia cắt biệt lập.

Nhóm Động Vật	Số Họ	Số Giống	Số Loài Tổng Số	Số Loài Ghi Nhận Mới	Tỷ Lệ Đóng Góp Mới (%)
Lưỡng cư (Anura)	6	14	30	27	90,0%
Thằn lằn (Sauria)	6	11	22	18	81,8%
Rắn (Serpentes)	10	27	40	25	62,5%
Rùa (Testudines)	5	14	19	9	47,4%
TỔNG CỘNG	27	66	111	79	71,2%

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và phương pháp: Cung cấp bộ dữ liệu hình thái học và tiêu bản chuẩn tắc (với 264 mẫu vật được lưu giữ tại ĐH Sư phạm Huế và Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật - IEBR), làm mẫu so sánh phục vụ các nghiên cứu phân loại học phát sinh loài và giải trình tự DNA trong tương lai.
• Về quản lý bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc thành lập và nâng cấp các khu bảo tồn thiên nhiên trọng điểm của tỉnh Bình Định: Khu BTTN An Toàn (huyện An Lão), Khu đề xuất BTTN Núi Bà (huyện Phù Cát) và Khu Văn hóa - Lịch sử Ghềnh Ráng (TP. Quy Nhơn).
• Về kinh tế - xã hội: Khảo sát và phân loại các loài có giá trị kinh tế (như Ptyas mucosa, Leiolepis guttata, Hoplobatrachus rugulosus) nhằm định hướng quy trình gây nuôi sinh sản nhân tạo bền vững, giúp người dân vùng đệm chuyển đổi sinh kế, giảm thiểu áp lực săn bắt trái phép từ tự nhiên.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phương pháp phân tử: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các tiêu chí hình thái học so sánh và đo đạc chỉ số sinh học; chưa tiến hành giải trình tự gen toàn diện (DNA barcoding với các gen 16S rRNA hoặc COI) cho tất cả 264 mẫu vật thu được, điều này có thể bỏ sót các loài ẩn hình thái trong các giống phức tạp như Cyrtodactylus, Limnonectes, hay Odorrana.
2. Dữ liệu một số taxon rùa cực hiếm: Đối với loài Giải (Pelochelys cantorii), tác giả chưa thu được mẫu vật sống trực tiếp tại hiện trường mà mới dựa trên dữ liệu phỏng vấn và tài liệu thứ cấp, đòi hỏi các đợt điều tra chuyên sâu bằng bẫy ảnh dưới nước.
3. Giới hạn thời gian theo mùa: Các đợt khảo sát thực địa tập trung từ tháng 1 đến tháng 9 (mùa khô và đầu mùa mưa giông); giai đoạn lũ lớn từ tháng 10 đến tháng 12 bị hạn chế do điều kiện địa hình chia cắt, có thể ảnh hưởng đến tần suất phát hiện các loài có tập tính sinh sản mùa đông.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Ứng dụng công nghệ DNA môi trường (eDNA) trong các thủy vực nước ngọt để phát hiện các quần thể rùa nguy cấp ẩn giấu.
• Nghiên cứu âm sinh học (Bioacoustics) phân tích tiếng kêu của các loài ếch cây (Rhacophoridae) để giải mã phân loại học tiến hóa.
• Thiết lập mô hình dự báo biến động sinh cảnh dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu đến năm 2050 cho các loài đặc hữu hẹp của dải Trường Sơn.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là nguồn trích dẫn nền tảng cho các ấn phẩm nghiên cứu về đa dạng sinh học miền Trung Việt Nam, đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu của Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở định lượng để Chi cục Kiểm lâm Bình Định và Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn xây dựng đề án quản lý động vật hoang dã nguy cấp theo Nghị định 160/2013/NĐ-CP và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Bảo tồn loài nguy cấp quốc tế: Dữ liệu phân bố của Cuora cyclornata, Sacalia quadriocellata, và Platysternon megacephalum cung cấp bằng chứng pháp lý quan trọng cho các tổ chức bảo tồn rùa châu Á (như Asian Turtle Program - ATP) trong các chương trình nhân nuôi bảo tồn gen ngoại vi (ex-situ conservation).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà học thuật sau tiến sĩ: Tiếp cận cơ sở dữ liệu hình thái, số đo chi tiết và tọa độ phân bố chuẩn xác của 111 loài để triển khai các đề tài chuyên sâu về sinh thái học phân tử và địa lý sinh vật học.
• Ban quản lý rừng đặc dụng & Khu bảo tồn thiên nhiên: Sở hữu danh lục đa dạng sinh học chuẩn hóa làm căn cứ pháp lý xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và thiết lập các trạm tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt.
• Cộng đồng địa phương & Doanh nghiệp gây nuôi: Nhận thức rõ các loài cấm khai thác và tiếp cận các mô hình phát triển sinh kế nhân nuôi hợp pháp đối với các loài bò sát thương phẩm thông thường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tái định nghĩa bản chất của Đèo Cù Mông trong địa động vật học: từ một "rào cản địa lý tuyệt đối" (geographical barrier) theo quan điểm phân vùng truyền thống của Trần Kiên & Hoàng Xuân Quang (1992) trở thành một "vùng đệm chuyển tiếp sinh thái thẩm thấu" (semi-permeable ecotone transition zone). Luận án mở rộng Lý thuyết Đảo Sinh thái học của MacArthur & Wilson khi chứng minh tính kết nối sinh thái liên tục giữa khối núi Trung Trường Sơn và vùng đất thấp ven biển Nam Trung Bộ thông qua các hành lang rừng tự nhiên dọc lưu vực sông Kôn và sông Lại Giang.

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì vượt trội so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu mô tả định tính trước đây của Campden-Main (1984) hay các báo cáo kiểm kê sơ lược của địa phương, luận án vượt trội ở 3 điểm:

• Chuẩn hóa hệ thống đo đạc hình thái chi tiết bằng thước kẹp điện tử kỹ thuật số sai số 0,01 mm với các chỉ tiêu định lượng phức tạp (công thức màng bơi Ohler & Delorme 2006; công thức tấm sừng mai/yếm rùa).
• Thiết kế mạng lưới khảo sát đồng bộ 27 tuyến phủ kín 11 đơn vị hành chính qua 101 ngày đêm thực địa.
• Ứng dụng mô hình hóa thống kê sinh học bằng chỉ số Sørensen-Dice trên phần mềm chuyên dụng PAST, lượng hóa chính xác mức độ tương đồng khu hệ thay vì suy đoán cảm tính.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là việc thu thập được bằng chứng thực địa xác nhận sự có mặt của loài Rùa bốn mắt (Sacalia quadriocellata) tại tỉnh Bình Định. Trước công trình này, các tài liệu chuyên khảo quốc tế và trong nước đều xác định ranh giới phân bố cực nam của loài này dừng lại ở phía Bắc Đèo Hải Vân và Đà Nẵng. Việc phát hiện loài này tại Bình Định đã mở rộng vùng phân bố lịch sử của loài thêm hơn 200 km về phía Nam.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Hoàn toàn có. Luận án cung cấp phụ lục chi tiết bao gồm: Tọa độ GPS chính xác của 27 tuyến khảo sát, thời gian thu mẫu, điều kiện sinh cảnh, bảng số đo thô của toàn bộ 264 mẫu vật, công thức tính toán chỉ số tương đồng, và mã số lưu trữ của từng mẫu vật tại bảo tàng của Trường ĐH Sư phạm Huế và Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, cho phép các nhà khoa học độc lập tái kiểm chứng và so sánh kết quả.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Giải mã toàn bộ cây phát sinh chủng loại (phylogenetic tree) của các loài lưỡng cư đặc hữu bằng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (NGS).
2. Xây dựng chương trình giám sát dài hạn quần thể Rùa hộp ba vạch (Cuora cyclornata) và Rùa bốn mắt (Sacalia quadriocellata) bằng bẫy ảnh tự động và eDNA.
3. Đánh giá khả năng thích ứng của các loài nhông cát (Leiolepis guttata, L. guentherpetersi) trước hiện tượng xói lở bờ biển và sa mạc hóa cục bộ tại duyên hải Bình Định.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Dương Đức Lợi (2016) là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc, giải quyết trọn vẹn khoảng trống dữ liệu sinh học tại vùng duyên hải miền Trung với các đóng góp cốt lõi:

1. Lập danh lục chuẩn hóa toàn diện 111 loài LCBS (thuộc 66 giống, 27 họ, 3 bộ), phát hiện bổ sung tới 79 loài cho khu hệ tỉnh Bình Định.
2. Xác nhận sự hiện diện của loài cực kỳ nguy cấp Cuora cyclornata và mở rộng vùng phân bố địa lý của loài Sacalia quadriocellata về phía Nam Đèo Hải Vân.
3. Bổ sung 4 taxon rùa nước ngọt quý hiếm (Cuora amboinensis, Siebenrockiella crassicollis, Heosemys grandis, Malayemys subtrijuga) cho phân khu địa lý động vật học Trung Trung Bộ.
4. Minh chứng bằng dữ liệu thống kê sinh học (PAST) về tính chất giao thoa sinh thái của vùng Bắc Đèo Cù Mông giữa hai tiểu vùng sinh thái CAN và CSL.
5. Cung cấp bộ mẫu chuẩn gồm 264 tiêu bản kèm dữ liệu hình thái trắc lượng học đạt chuẩn quốc tế, đóng góp di sản học thuật lâu dài cho công tác nghiên cứu và đào tạo động vật học tại Việt Nam.
6. Xây dựng cơ sở khoa học xác đáng phục vụ quy hoạch mạng lưới các khu bảo tồn thiên nhiên cấp tỉnh và chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Đóng góp của luận án. Khái quát tình hình nghiên cứu lưỡng cư, bò sát. Khái quát tình hình nghiên cứu lưỡng cư, bò sát ở Việt Nam.

Khái quát tình hình nghiên cứu lưỡng cư, bò sát ở vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ). Khái quát về điều kiện tự nhiên, xã hội của vùng nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên. Đặc điểm kinh tế xã hội.

ĐỐI TƯỢNGVÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu ngoài thiên nhiên.

Đánh giá tần suất bắt gặp ở các điểm nghiên cứu. Phân tích trong phòng thí nghiệm. Định tên khoa học các loài. Xử lý số liệu.

So sánh mức độ tương đồng đồng về thành phần loài LCBS của khu vực nghiên cứu với các phân vùng địa lý động vật .Đánh giá tình trạng bảo tồn và tính đặc hữu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Thành phần loài lưỡng cư, bò sát vùng phía Bắc Đèo Cù Mông. Danh sách thành phần loài.

Ghi nhận mới cho VNC. Đặc điểm, tính chất khu hệ lưỡng cư, bò sát ở vùng nghiên cứu. So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài LCBS của tỉnh Bình Định với các khu hệ lân cận. Mô tả đặc điểm hình thái của lưỡng cư, bò sát ghi nhận bổ sung ở vùng nghiên cứu.

Sự phân bố của lưỡng cư, bò sát vùng nghiên cứu. Tần suất bắt gặp. Phân bố theo nơi ở. Phân bố theo sinh cảnh.

Phân bố theo độ cao. Bảo tồn và phát triển bền vững các loài lưỡng cư, bò sát ở vùng nghiên cứu. Các yếu tố đe dọa đến sinh cảnh sống và quần thể của các loài lưỡng cư, bò sát ở vùng nghiên cứu. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn, phát triển bền vững tài nguyên lưỡng cư, bò sát ở VNC.

112 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 117 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 119 vi DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC Trang Phụ lục 1. Thời gian, địa điểm các tuyến điều tra khảo sát.

Số đo hình thái các loài thu được mẫu tại VNC. Phân bố theo nơi ở, sinh cảnh và độ cao của các loài LC, BS ở VNC. Phân bố các loài LC, BS theo phân vùng địa lý động vật của Bain et al., 2011 và theo tỉnh, thành phố ở miền trung Việt Nam. Phiếu hình thái các loài LC, BS.

Hình ảnh mẫu vật thu được ở VNC. Hình ảnh một số dạng sinh cảnh ở VNC. Hình ảnh khảo sát thực địa tại VNC. Phân vùng địa lý động vật LC, BS theo Trần Kiên và Hoàng Xuân Quang.

Bản đồ phân vùng địa lý động vật LC, BS của Bain and Hurley. So sánh thành phần rùa ở VNC với VQG Cúc Phương. Danh sách phỏng vấn người dân ở VNC .P63 vii DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1. Số loài LC, BS mới ở Việt Nam được công bố trong những năm gần đây.

Danh sách các loài LC, BS ghi nhận ở vùng phía Bắc Đèo Cù Mông (tỉnh BĐ). Cấu trúc thành phần loài LC, BS ở vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ). Các loài LC, BS quý hiếm ở vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ). Các loài LC, BS đặc hữu phát hiện ở VNC.

Chỉ số tương đồng (Sorensen-Dice) về thành phần loài LC, BS vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ) với các phân khu địa lý động vật theo Bain et al. Chỉ số diện tích và thành phần loài VNC với các tỉnh lân cận ở Việt Nam. Chỉ số tương đồng (Sorensen - Dice) về thành phần loài LC, BS vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ) với một số khu hệ khác. Mức độ gặp của LC, BS ở vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ).

Phân bố của lưỡng cư, bò sát ở VNC theo nơi ở. Sự phân bố của lưỡng cư, bò sát theo sinh cảnh ở VNC. Sự phân bố của lưỡng cư, bò sát theo sinh cảnh ở VNC theo hướng bảo tồn. Sự phân bố của LC, BS theo độ cao ở VNC.

Chỉ số tương đồng (Dice index) về thành phần loài LC, BS theo độ cao khác nhau ở VNC. Mục đích sử dụng lưỡng cư, bò sát quý hiếm ở VNC. 110 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1. Số lượng loài lưỡng cư, bò sát qua các thời kỳ.

Bản đồ vùng Bắc Đèo Cù Mông (tỉnh Bình Định). Bản đồ thảm thực vật rừng vùng phía Bắc Đèo Cù Mông (tỉnh Bình Định). Bản đồ điểm và tuyến khảo sát vùng phía Bắc Đèo Cù Mông (tỉnh Bình Định) 23 Hình 2. Các đặc điểm hình thái dùng trong phân loại lưỡng cư không đuôi.

Cách tính công thức màng bơi (theo Ohler & Delorme 2006). Các số đo ở thằn lằn (Manthey & Grossmann, 1997: có bổ sung). Các tấm trên đầu ở thằn lằn (Mabuya) (Manthey & Grossmann, 1997). Mặt dưới bàn chân thằn lằn (Bourret, 1943).

Vảy và đầu của rắn (Manthey & Grossmann, 1997). Cách đếm số hàng vảy thân (Manthey & Grossmann, 1997). Vảy bụng, vảy dưới đuôi và vảy hậu môn (Manthey & Grossmann, 1997). Đo các phần cơ thể của rùa (Hoàng Xuân Quang và cs, 2012).

Số lượng loài LC, BS vùng phía Bắc ĐCM (tỉnh BĐ). Đa dạng các họ, giống, loài trong taxon bậc bộ của VNC. Đa dạng giống LC theo họ của khu hệ LCBS ở VNC. Đa dạng giống BS theo họ của khu hệ LCBS ở VNC.

Đa dạng số loài LC theo họ của khu hệ LCBS ở VNC. Đa dạng số loài BS theo họ của khu hệ LCBS ở VNC. So sánh mức độ tương đồng (Sorensen-Dice) về thành phần loài LC, BS của VNC với các phân khu địa lý động vật theo Bain et al. So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài LC, BS của VNC với khu hệ các tỉnh lân cận ở Việt Nam.

Biểu đồ mức độ thường gặp của các loài. Biểu đồ phân bố của LC, BS của VNC theo nơi ở. Biểu đồ phân bố của LC, BS của VNC theo độ cao. So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài LC, BS của VNC ở độ cao khác nhau.

Các khu vực cần bảo vệ các loài LC, BS ở VNC. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam thuộc khu vực Indo-Burma, một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học của thế giới (Conservation International 2010) [133]. Tổng diện tích tự nhiên trên đất liền của Việt Nam là 329.241 km2 trong đó 75% diện tích là đồi núi và bờ biển dài khoảng 3.260 km với vùng đặc quyền kinh tế khoảng một triệu km2 gồm hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa và hàng ngàn đảo ven bờ. Về khí hậu, Việt Nam có cả khí hậu nhiệt đới gió mùa và khí hậu á nhiệt đới và ôn đới núi cao (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2011) [6].

Sự đa dạng về địa hình và sinh cảnh tự nhiên, sự khác biệt về khí hậu giữa các vùng miền tạo nên sự đa dạng các hệ sinh thái và khu hệ động thực vật. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, do tác động của con người và khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên cùng với biến đổi khí hậu đã làm suy giảm đa dạng sinh học. Nhiều loài động, thực vật Việt Nam đang đứng trước nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng (Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam) [5]. Theo Nguyen et al.

(2009) đã ghi nhận ở Việt Nam có 545 loài LCBS, chưa kể có rất nhiều loài mới đã được phát hiện trong những năm gần đây. LCBS là nhóm động vật có giá trị kinh tế cao. Chúng được dùng làm thực phẩm, thuốc chữa bệnh, kỹ nghệ thuộc da, nuôi làm cảnh. Ngoài ra, trong tự nhiên, các loài LC, BS còn là thiên địch của rất nhiều loài côn trùng phá hoại mùa màng, kể cả một số loài gặm nhấm gây hại cho con người.

Ngoài ra, LCBS là mắt xích quan trọng của chuỗi và lưới thức ăn trong tự nhiên nên có giá trị to lớn đối với đời sống con người và sản xuất nông nghiệp. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, chặt phá rừng, khai thác quá mức và nhiều nguyên nhân khác đã dẫn đến thực tế nguy hiểm là tài nguyên LC, BS đang bị giảm mạnh, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn, khôi phục LC, BS là rất cấp bách. Để làm được điều đó, công tác nghiên cứu khu hệ động vật ở từng địa phương là cần thiết.

Bởi qua điều tra, định loại LC và BS ở địa phương, chúng ta có thể phát hiện và nhận biết được tình trạng các loài có ích, loài quý hiếm hoặc loài có nguy cơ tuyệt chủng để có giải pháp bảo tồn, khôi phục phù hợp. Phần lớn địa bànvùng phía Bắc ĐCM thuộc tỉnh BĐ. Đây là tỉnh thuộc miền duyên hải miền Trung của Việt Nam. Địa hình của tỉnh thấp dần từ Tây sang Đông.

Phía Tây của tỉnh là các dải núi thấp thuộc dãy Trường Sơn Nam, kế tiếp là vùng trung du và vùng ven biển. Địa hình phổ biến của tỉnh BĐ là các dãy núi cao trung bình, đồi thấp xen lẫn thung lũng hẹp có độ cao trên dưới 100 mét, chạy theo hướng 2 vuông góc với dãy Trường Sơn; các đồng bằng lòng chảo, các đồng bằng duyên hải bị chia nhỏ do các nhánh núi đâm ra biển. Ngoài cùng, phía Đông là cồn cát ven biển có độ dốc không đối xứng giữa hai hướng sườn Đông và Tây. Bình Định có bốn con sông lớn là các sông: Kôn, Lại Giang, La Tinh, Hà Thanh và các sông nhỏ bắt nguồn từ những vùng núi cao của sườn phía Đông dãy Trường Sơn [66].

Với điều kiện khí hậu và địa hình đặc thù của Việt Nam nói chung và của khu vực miền Trung Việt Nam nói riêng, các hệ sinh thái ở BĐ thích hợp cho sự cư ngụ và phát triển của nhóm động vật ưa nhiệt, ưa ẩm, trong đó có LC, BS. Kết quả nghiên cứu LCBS ở tỉnh BĐ chỉ xác nhận có 3 loài LC phổ biến,16 loài rắn, 4 loài thằn lằn, 10 loài rùa. Cho đến nay, các nghiên cứu về khu hệ LC, BS ở vùng phía Bắc Đèo Cù Mông (ĐCM) đang còn rất hạn chế. Việc xác định phân vùng địa lý động vật LC, BS và ranh giới phân bố địa lý LC, BS đang còn rất nhiều ý kiến khác nhau.