Chương 1: Những vấn đề lý luận về khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự. Chương 2: Thực trạng pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành về khởi kiện, thụ lý vụ án dân sự và thực tiễn thực hiện. Chương 3: Yêu cầu, kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp thực hiện khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự ở Việt Nam. 8 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.
Khái quát về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Trên diễn đàn nghiên cứu khoa học trong nước đã có nhiều công trình nghiên cứu thể hiện dưới dạng đề tài khoa học, luận án, luận văn, sách chuyên khảo, giáo trình, bài đăng tạp chí chuyên ngành, kỷ yếu hội thảo liên quan đến khởi kiện và thụ lý VADS. Ngoài ra, còn một số bài viết, quan điểm của các chuyên gia nước ngoài có liên quan đến vấn đề này. Các công trình đã công bố gần đây được NCS nghiên cứu là cơ sở quan trọng để phân tích, đánh giá sự liên quan đến đề tài luận án và hệ thống các vấn đề thuộc phạm vi nghiên cứu mà luận án cần giải quyết. Đồng thời, các công trình nghiên cứu này cũng là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho NCS trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình.
Trong số các công trình đã công bố, có nhiều công trình nổi bật có nội dung nghiên cứu chuyên sâu về khởi kiện và thụ lý VADS được nêu tại Phụ lục 1. Đánh giá sự liên quan của các công trình nghiên cứu đã công bố với đề tài "Khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự - Những vấn đề lý luận và thực tiễn" 2. Sự liên quan của các công trình đã công bố với những vấn đề lý luận về khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự - Về khái niệm quyền khởi kiện và khởi kiện VADS: Đã có không ít học giả đưa ra khái niệm và đặc điểm của quyền khởi kiện và khởi kiện VADS như: PGS. Hà Thị Mai Hiên trong cuốn sách chuyên khảo "Trình tự thủ tục giải quyết các vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình" và trong Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, Đại học Huế định nghĩa: "Khởi kiện vụ án dân sự là quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết một vụ án dân sự do cá nhân, cơ quan, tổ chức hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự thực hiện nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình hay của người khác" [39, tr.
Theo Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam do PGS.TS Phan Hữu Thư và TS. Lê Thu Hà đồng chủ biên thì "Khởi kiện vụ án dân sự là quyền tố tụng của cá nhân, pháp nhân, các tổ chức xã hội hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự yêu cầu Tòa án bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của Nhà nước, tập thể hay của người khác đang bị tranh chấp hoặc vi phạm" [75, tr. 246]; tác giả Liễu Thị Hạnh đưa ra khái niệm "Quyền khởi kiện vụ án dân sự là quyền năng tố tụng cơ bản của cá nhân, cơ quan, tổ chức, theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác khi có tranh chấp về quan hệ dân 9 sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động" [37, tr. Tác giả Trần Đức Thành định nghĩa: "Quyền khởi kiện là quyền của cá nhân, cơ quan, tổ chức trong phạm vi quyền hạn của mình yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hay lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực cơ quan, tổ chức của mình phụ trách khi quyền, lợi ích đó bị xâm phạm hoặc có tranh chấp" [72, tr.
Cũng xuất phát từ góc nhìn này, tác giả Trần Thị Lượt định nghĩa: "Quyền khởi kiện vụ án dân sự là quyền tố tụng của cá nhân, pháp nhân, các tổ chức xã hội hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự yêu cầu Tòa án bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của nhà nước, của tập thể hay của người khác đang bị tranh chấp hoặc vi phạm" [51, tr. Dưới góc nhìn khởi kiện là một hoạt động tố tụng, tác giả Nguyễn Thu Hiền trong luận văn "Hoàn thiện chế định khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam" [40, tr. 9]; Giáo trình Luật TTDS Việt Nam, trường Đại học Luật Hà Nội do TS Nguyễn Công Bình chủ biên [11, tr. 238]; Giáo trình Luật TTDS Việt Nam, Khoa Luật Đại học Quốc Gia Hà Nội do ThS.
GVC Bùi Thị Thanh Hằng chủ biên [36, tr. 229] đều đưa ra khái niệm: "Khởi kiện vụ án dân sự là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự nộp đơn yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hay của người khác, bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước". Cũng tiếp cận dưới góc nhìn này nhưng tác giả Bùi Thị Quế Anh trong luận văn "Khởi kiện vụ án dân sự và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Điện Biên" lại không sử dụng cụm từ "nộp đơn" mà chỉ định nghĩa: "Khởi kiện vụ án dân sự là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hay của người khác, bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước" [2]. Có thể nhận thấy rõ, trong các công trình nêu trên, tuy cách tiếp cận vấn đề khác nhau nhưng đều nhìn nhận khởi kiện VADS là khởi phát, bắt đầu việc kiện và đã nêu được bản chất của khởi kiện là thực hiện quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp hay có vi phạm.
Ở một góc nhìn khác, trong cuốn Luật Dân sự - Tố tụng Việt Nam, xuất bản năm 1962 tại Sài Gòn, nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Đẩu đã sử dụng thuật ngữ "tố quyền" và đưa ra định nghĩa "tố quyền như một phương cách luật định cho phép mỗi người cầu viện đến công lí xin xác nhận hay che chở quyền lợi của mình" hay "tố quyền có thể được phân tách như một quyền lợi trong thể động" [29, tr. Tác giả cũng đề cập và phân tích đến những nội dung khác như điều kiện khai phát tố quyền, phân biệt tố quyền với đơn kiện và quyền lợi; phân loại tố quyền. Mặc dù 10 là cuốn sách nghiên cứu về pháp luật TTDS dưới thời Chính phủ Việt Nam Cộng hòa ở miền Nam Việt Nam nhưng công trình này rất có giá trị tham khảo cho NCS khi triển khai những nội dung có liên quan. - Về đặc điểm của khởi kiện VADS: Một số tác giả có đề cập đến đặc điểm của khởi kiện VADS như tác giả Trần Thị Lượt với các đặc điểm: khởi kiện VADS là hoạt động do các chủ thể có thẩm quyền theo quy định pháp luật nội dung và pháp luật tố tụng quy định thực hiện; được pháp luật ghi nhận là hoạt động bảo vệ quyền dân sự của chủ thể có quyền hay lợi ích bị xâm phạm; được thực hiện trước khi Tòa án thụ lý vụ án; là phương thức văn minh thay thế cho việc tự do hành xử cá nhân.
Tuy nhiên, những đặc điểm mà tác giả đã luận giải chưa thực sự phù hợp với khái niệm khởi kiện VADS mà tác giả đã xây dựng [51]. - Về ý nghĩa của của khởi kiện VADS Một số tác giả như Trần Thị Lượt [51, tr. 13-14], Nguyễn Thu Hiền [40, tr. 10], Bùi Thị Quế Anh [2, tr.
13-15], Nguyễn Công Bình [11, tr. 238-239] đều cho rằng khởi kiện VADS là phương thức hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể khi bị xâm phạm; là hành vi đầu tiên của cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác tham gia vào quan hệ pháp luật TTDS; là tiền đề cho việc tiến hành các hoạt động tố tụng tiếp theo trong quá trình giải quyết VADS. Tòa án chỉ thụ lý giải quyết VADS khi có đơn khởi kiện của các chủ thể. Nhìn chung, các công trình khoa học nêu trên đều đã nhận diện và phân tích được một số ý nghĩa cơ bản của khởi kiện VADS và NCS sẽ tiếp thu và kế thừa những nội dung nghiên cứu này.
Tuy nhiên, thông qua việc nghiên cứu, NCS nhận thấy trong phần lý luận về khởi kiện của các công trình trên mới chỉ dừng ở việc nêu ý nghĩa của khởi kiện VADS dưới góc độ là một hành vi (hoạt động) tố tụng mà chưa có sự phân tích ý nghĩa của khởi kiện dưới góc độ quyền con người, quyền tố tụng và dưới góc độ một chế định pháp luật; chưa đặt ra phân tích mối liên hệ giữa ý nghĩa của khởi kiện VADS với việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong TTDS mới được quy định rõ trong BLTTDS 2015. Mặt khác, do giới hạn phạm vi nghiên cứu là các luận văn hoặc một chương trong giáo trình luật TTDS, nên các tác giả mới chỉ nêu ý nghĩa của khởi kiện VADS theo cách liệt kê mà chưa phân thành các nhóm ý nghĩa về mặt chính trị-xã hội; pháp lý, kinh tế. - Về khái niệm thụ lý VADS: Một vài công trình đã đưa ra khái niệm thụ lý VADS như luận văn thạc sĩ luật học của Liễu Thị Hạnh [37]. Tuy nhiên, theo quan điểm của NCS thì cần thiết phải xây dựng khái niệm thụ lý VADS dưới các góc độ tiếp cận khác nhau mới toàn diện.
- Về đặc điểm của thụ lý VADS: Các công trình nghiên cứu mà NCS tiếp cận được đến nay cho thấy, chưa có công trình nào nghiên cứu về đặc điểm của thụ 11 lý VADS mà mới chỉ có tác giả Liễu Thị Hạnh đề cập đến bản chất của thụ lý VADS [37, tr. Tuy nhiên, qua nghiên cứu cho thấy, việc phân tích và và chỉ ra những đặc điểm của thụ lý VADS là cần thiết, giúp làm rõ hơn khái niệm thụ lý VADS. Theo NCS, thụ lý VADS có những đặc điểm cơ bản như là hoạt động đầu tiên của quá trình TTDS xác nhận trách nhiệm giải quyết VADS của Tòa án; là hoạt động do Tòa án có thẩm quyền thực hiện; căn cứ phát sinh thụ lý VADS dựa trên đơn khởi kiện của chủ thể có quyền khởi kiện.