Luận Án Tiến Sĩ Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Hát Trống Quân

Luận án tiến sĩ hát trống quân khám phá sâu về nguồn gốc, đặc điểm và giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này.

• Tác giả: Phạm Minh Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thụy Loan
• Trường học: Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Âm nhạc học
• Đề tài: Hát Trống Quân: Nghiên Cứu Chuyên Sâu Và Ứng Dụng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HÁT TRỐNG QUÂN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về Hát Trống quân
• 1.2. Khái quát về các tài liệu liên quan đến Hát Trống quân được tìm hiểu trong luận án
• 1.3. Phân kỳ các giai đoạn nghiên cứu
• 1.4. Những vấn đề đã được đề cập tới trong các tài liệu
• 1.5. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.6. Một số vấn đề liên quan đến luận án. Về những vấn đề sẽ được giải quyết trong luận án
• 1.7. Về nguồn tư liệu được sử dụng
• 1.8. Về cơ sở lý thuyết và các thuật ngữ được sử dụng
• 1.9. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: DIỆN MẠO CỦA HÁT TRỐNG QUÂN
• 2.1. Diện mạo của các sinh hoạt Hát Trống quân xét từ góc độ mục đích diễn xướng
• 2.2. Các sinh hoạt Hát Trống quân mang mục đích giao duyên, vui chơi giải trí, thi tài
• 2.3. Các sinh hoạt Hát Trống quân mang mục đích tín ngưỡng
• 2.4. Diện mạo của Hát Trống quân xét từ góc độ âm nhạc
• 2.5. Thang âm và âm vực
• 2.6. Cấu trúc - hình thức
• 2.7. Nhạc cụ đi kèm
• 2.8. Mối quan hệ giữa âm nhạc và lời ca
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG ÂM NHẠC CHUNG VÀ ĐẶC TRƯNG ÂM NHẠC MANG TÍNH ĐỊA PHƯƠNG CỦA HÁT TRỐNG QUÂN
• 3.1. Đặc trưng âm nhạc chung của Hát Trống quân
• 3.2. Đặc trưng âm nhạc của Hát Trống quân vùng Đất Tổ
• 3.3. Đặc trưng âm nhạc chung của Hát Trống quân vùng Đất Tổ
• 3.4. Đặc trưng âm nhạc mang tính địa phương của Hát Trống quân trong vùng Đất Tổ
• 3.5. Đặc trưng âm nhạc của Hát Trống quân vùng đồng bằng Bắc bộ
• 3.6. Đặc trưng âm nhạc chung của Hát Trống quân vùng đồng bằng Bắc bộ
• 3.7. Đặc trưng âm nhạc riêng của Hát Trống quân tiểu vùng 1
• 3.8. Đặc trưng âm nhạc riêng của Hát Trống quân tiểu vùng 2
• 3.9. Các bảng nhận diện làn điệu Hát Trống quân ở các vùng/tiểu vùng/địa phương
• 3.10. Tiểu kết
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Luận án tiến sĩ về Hát Trống Quân

Luận án tiến sĩ của Phạm Minh Hương về Hát Trống Quân là một nghiên cứu chuyên sâu nhằm phác thảo diện mạo tổng quát của loại hình nghệ thuật dân gian này. Luận án tập trung vào việc tìm hiểu đặc trưng âm nhạc chung và các đặc trưng mang tính địa phương của Hát Trống Quân, từ đó phân biệt nó với các thể loại dân ca khác. Nghiên cứu này không chỉ góp phần vào việc bảo tồn văn hóa mà còn là cơ sở để nhận diện các phong cách địa phương khác nhau của Hát Trống Quân.

1.1. Mục tiêu và mục đích nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là phác thảo diện mạo tổng quát của Hát Trống Quân và tìm ra các đặc trưng âm nhạc chung cũng như mang tính địa phương. Mục đích nghiên cứu nhằm giải quyết các khoảng trống trong tài liệu trước đây, góp phần vào việc nhận diện đầy đủ hơn về Hát Trống Quân và hỗ trợ công tác bảo tồn văn hóa.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là Hát Trống Quân của người Việt ở Bắc Bộ, tập trung vào các lối hát hiện diện như một sinh hoạt văn hóa độc lập. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các địa phương như Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hưng Yên, và một số tỉnh khác. Luận án chú trọng vào khía cạnh âm nhạc học của Hát Trống Quân.

II. Nghiên cứu chuyên sâu về Hát Trống Quân

Luận án tiến sĩ của Phạm Minh Hương đã thực hiện một nghiên cứu chuyên sâu về Hát Trống Quân, tập trung vào các khía cạnh như thang âm, cấu trúc âm nhạc, và mối quan hệ giữa âm nhạc và lời ca. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ các đặc trưng âm nhạc chung mà còn phân tích sâu các đặc trưng mang tính địa phương, giúp nhận diện rõ hơn các phong cách khác nhau của Hát Trống Quân.

2.1. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp như khai thác tư liệu thành văn, điền dã, phỏng vấn, và phân tích âm nhạc. Các phương pháp này giúp thu thập và hệ thống hóa thông tin về Hát Trống Quân, từ đó đưa ra các nhận định khoa học về đặc trưng âm nhạc của loại hình này.

2.2. Đóng góp của nghiên cứu

Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện về Hát Trống Quân, đặc biệt là từ góc độ âm nhạc học. Nghiên cứu này đã đề xuất việc phân vùng/tiểu vùng Hát Trống Quân dựa trên các đặc trưng âm nhạc, góp phần vào việc bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật này.

III. Ứng dụng Hát Trống Quân trong bảo tồn và giáo dục

Luận án không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu mà còn đề xuất các ứng dụng của Hát Trống Quân trong công tác bảo tồn văn hóa và giáo dục âm nhạc. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy âm nhạc truyền thống trong các trường học, đồng thời hỗ trợ các dự án khôi phục và phát triển Hát Trống Quân ở các địa phương.

3.1. Bảo tồn văn hóa

Luận án đã đưa ra các khuyến nghị cụ thể về việc bảo tồn Hát Trống Quân, bao gồm việc ghi chép, lưu trữ, và phục dựng các làn điệu truyền thống. Điều này giúp duy trì và phát huy giá trị của di sản văn hóa này trong bối cảnh hiện đại.

3.2. Giáo dục âm nhạc

Các kết quả nghiên cứu của luận án có thể được tích hợp vào chương trình giáo dục âm nhạc, giúp học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về âm nhạc truyền thống Việt Nam. Điều này góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của Hát Trống Quân trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 “Âm nhạc của các bài hát đối”). Như thế, nội dung liên quan trực tiếp đến thể loại Hát Trống quân trong “một số trang ít ỏi” của tài liệu kể trên chỉ đề cập tới khía cạnh nhạc cụ dưới dạng mô tả các loại trống đất khác nhau. Mặc dù vậy, nội dung này mang một ý nghĩa không nhỏ. Đây là những nghiên cứu tìm hiểu về một thể loại âm nhạc cổ truyền Việt Nam qua lăng kính của một người Việt Nam thuộc nền văn hóa Việt Nam.

Do đó, cách nhìn và nhận định của tác giả với tư cách là người “trong cuộc”, ngấm sâu văn hóa, phong tục tập quán Việt Nam hẳn là sẽ có những điểm ít nhiều khác biệt với cách nhìn của người nước ngoài. Đồng thời, đoạn nội dung này cũng cho thấy phạm vi vấn đề và mức độ tìm hiểu về Hát Trống quân giai đoạn này. 4/5 tài liệu của các tác giả Việt Nam còn lại có tiêu đề cho thấy đối tượng tìm hiểu của bài viết chính là Hát Trống quân, đó là: - Vũ Hy Tố (1927): Chống quân đối ca - Sự tích Hát Trống quân (đăng trên Trung Bắc chủ nhật số 29, 1940) - Anh Ngẫn (báo Tri Tân, số 19, 1941): Trống quân giữa trai Xuân Cầu và gái Khúc Lộng - Vì cái tội sính chữ của mấy ông đồ Hà Thành mất hẳn bài Hát Trống quân (đăng trên Trung Bắc chủ nhật số 164, 1943) Cho đến nay chúng tôi chưa có điều kiện được đọc các văn bản tài liệu này nên chưa thể có những bình luận về chúng. Riêng về tài liệu Chống quân đối ca của Vũ Hy Tố, tác giả Nguyễn Văn Huyên có viết đây là một trong những cuốn sách của các tác giả Việt Nam lượm lặt những tục ngữ, ngạn ngữ và khúc hát [4, tr.

Như vậy, các bình luận chúng tôi có thể đưa ra về việc nghiên cứu Hát Trống quân giai đoạn này chủ yếu mang tính phán đoán. Tuy thế, dựa trên những thông tin có được, chúng tôi vẫn mạnh dạn đưa ra một số nhận xét về tình hình nghiên cứu Hát Trống quân ở giai đoạn này như sau: - Phần lớn các tài liệu được tiếp cận từ góc độ của những người nước ngoài theo cách nhìn của những người bên ngoài nền văn hóa Việt Nam trong thời điểm lịch sử Việt Nam đang nằm trong sự đô hộ của nhà nước thực dân phương Tây. - Đã có những tìm hiểu nghiên cứu của người Việt Nam về thể loại Hát Trống quân cho dù số lượng còn khiêm tốn. 12 - Đa số các tài liệu mang tính tổng hợp, trong đó có một phần đề cập đến thể loại Hát Trống quân; nhưng cũng đã có một số ít tài liệu chuyên khảo về Hát Trống quân.

- Các khía cạnh tìm hiểu liên quan tới thể loại Hát Trống quân được thấy bao gồm: nguồn gốc, tổ chức sinh hoạt, hình thức trình diễn, nhạc cụ, lời ca. Song phạm vi và mức độ tìm hiểu trong các tài liệu ở giai đoạn này mới dừng lại ở việc tìm hiểu sinh hoạt Hát Trống quân tại một vài địa phương cụ thể dưới dạng mô tả sơ lược. Có thể thấy, dù số lượng không nhiều, chất lượng chưa chuyên sâu, nhưng các tài liệu nghiên cứu liên quan đến thể loại Hát Trống quân trong giai đoạn này là những bước khởi đầu nền tảng cho việc tìm hiểu thể loại âm nhạc này về sau. Giai đoạn từ 1950 - trước năm 1980 Nếu như ở giai đoạn trước, các tài liệu liên quan đến Hát Trống quân chủ yếu của các tác giả nước ngoài, thì từ năm 1950 trở đi, đã có nhiều tác giả Việt Nam quan tâm đến thể loại này hơn với 10 tài liệu (so với 5 tài liệu ở giai đoạn trước).

Tuy nhiên, ở thời kỳ này số lượng tài liệu nghiên cứu về Hát Trống quân vẫn còn khá ít ỏi (10/45 tài liệu), do điều kiện đất nước lúc bấy giờ đang trong hoàn cảnh chiến tranh và sau đó là hậu chiến đầy khó khăn, gian khổ, không phải là môi trường thuận lợi để nuôi dưỡng và đẩy mạnh những tìm tòi nghiên cứu. Song điểm khác biệt so với giai đoạn trước ở chỗ: hầu như toàn bộ các tài liệu ra đời ở giai đoạn này đều của các tác giả Việt Nam với góc nhìn của người Việt Nam về văn hóa Việt Nam và đặc biệt là phạm vi nội dung cũng như mức độ nghiên cứu của các tài liệu đã được mở rộng và chuyên sâu hơn. Ngoại trừ tài liệu của Lê Văn Hảo (1963) và Tuyển tập văn học Việt Nam (1972) được nhắc tới ở tiểu mục 1., các tài liệu liên quan đến Hát Trống quân còn lại ra đời trong thời gian này bao gồm: - Phạm Duy (1952): Hát Trống quân - Tư Nguyên (1957): Hát Trống quân - Vũ Ngọc Phan (1957): Hát Trống quân (in trong Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam, tập 1) [29] - Trần Văn Khê (1958): Hát hội [8] - Nguyễn Lộc (1974): Hát Xoan Vĩnh Phú [15] - Tú Ngọc (1975): Những bài hát lễ nghi phong tục [20] - Vũ Ngọc Phan - Tạ Phong Châu - Phạm Ngọc Hy (1977): Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (phần Văn học dân gian, tập 1) [30] 13 - Thân Đức Thu (1977): Sơ bộ tìm hiểu sinh hoạt hát đối đáp nam nữ cổ truyền ở Hà Bắc [35] Ngoài khía cạnh nguồn gốc, hình thức diễn xướng, lời ca, nhạc cụ đã được đề cập tới trong các tài liệu ở giai đoạn trước, một số vấn đề khác liên quan đến Hát Trống quân như các cách tổ chức sinh hoạt, tính chất, sắc thái âm nhạc bắt đầu được chú ý tìm hiểu trong một số tài liệu thuộc giai đoạn này. Địa giới nghiên cứu về thể loại Hát Trống quân trong các tài liệu cũng không chỉ giới hạn trong một vài địa phương cụ thể mà được mở rộng ra cả một khu vực (như trường hợp bài Sơ khảo về Hát Trống quân dân ca Bắc Việt [5]).

Bên cạnh sự mở rộng về phạm vi nội dung cũng như địa giới nghiên cứu, các tài liệu ở giai đoạn này có sự tìm hiểu sâu hơn một bước về các khía cạnh liên quan đến thể loại Hát Trống quân đã được đề cập tới trong các tài liệu thuộc giai đoạn trước. Có thể nhận thấy rõ điều này qua Bảng 1. - so sánh mức độ nghiên cứu của các tài liệu ở hai giai đoạn về các khía cạnh nguồn gốc, lời ca: Bảng 1. SO SÁNH MỨC ĐỘ NGHIÊN CỨU VỀ KHÍA CẠNH NGUỒN GỐC VÀ LỜI CA CỦA HÁT TRỐNG QUÂN Ở HAI GIAI ĐOẠN TRƯỚC NĂM 1980 Khía cạnh Giai đoạn trước năm Giai đoạn từ 1950-trước năm 1980 1950 Nguồn gốc Đưa ra một giả thiết về - Mở rộng thêm nhiều truyền thuyết và giả thiết về nguồn gốc của Hát Trống nguồn gốc của Hát Trống quân.

- Có những phân tích, bình luận, nhận xét và đưa ra những quan điểm riêng của các tác giả về nguồn gốc của Hát Trống quân từ góc độ xã hội học và dân tộc học. Lời ca Mô tả sơ lược về nội dung - Nội dung văn học và nội dung các lời ca cụ thể. văn học và liệt kê nội dung - Đề cập tới các từ phụ được sử dụng. một số lời ca được dùng - Bắt đầu quan tâm tới các đặc điểm liên quan tới cấu trong Hát Trống quân.

trúc lời ca Hát Trống quân của một số địa phương. Đặc biệt, thời kỳ này có bài viết Sơ khảo về Hát Trống quân dân ca Bắc Việt của Lê Văn Hảo [5] đã bước đầu phác thảo một cách đầy đủ hơn diện mạo của thể loại Hát Trống quân với các khía cạnh từ mục đích diễn xướng; thời điểm, địa điểm diễn xướng; các dạng sinh hoạt Hát Trống quân đến lời ca; tính chất âm nhạc; nhạc 14 cụ đệm. Đáng chú ý hơn là tác giả đã bắt đầu đi sâu vào phân tích, lý giải đưa ra những giả thiết về nguồn gốc địa lý cũng như lịch sử của thể loại Hát Trống quân từ góc độ dân tộc học. Như vậy, các tài liệu liên quan tới Hát Trống quân giai đoạn này đã tiến thêm một bước về mặt chất lượng.

Giai đoạn từ 1980 đến nay Đây là thời kỳ nở rộ các bài viết, công trình khoa học, ấn phẩm sách về thể loại Hát Trống quân. Trong tổng số 45 tài liệu mà chúng tôi biết đến, có tới 23 tài liệu (chiếm 51%) được ra đời vào quãng thời gian này. Có thể đưa ra con số thống kê về các tài liệu tìm hiểu, nghiên cứu liên quan đến Hát Trống quân giai đoạn này như sau: - Các bài viết, công trình, sách xuất bản nghiên cứu tổng hợp về văn hóa, văn học, âm nhạc cổ truyền, trong đó có phần viết về thể loại Hát Trống quân: Có 12 tài liệu, trong đó có 2 tài liệu đã được đề cập đến ở tiểu mục 1. Các tài liệu còn lại bao gồm: + Nguyễn Hữu Thu (1981): Âm nhạc và phong tục lễ nghi tôn giáo, hội hè [37] + Tú Ngọc (1983): Những bài hát giao duyên [21] + Phạm Khương (1984): Ca nhạc dân gian Vĩnh Phú [10] + Phạm Khương (1986): Âm nhạc/văn hóa dân gian vùng Đất Tổ [11] + Nguyễn Hữu Thu (1989): Thơ sáu tám và dân ca đối đáp tỏ tình [41] + Tú Ngọc (1994): Dân ca người Việt [22] + Tú Ngọc (1997): Hát Xoan, dân ca nghi lễ phong tục [23] + Lê Tuyên (1997): Thế nào là Hát Trống quân, Quan họ [46] + Nguyễn Thụy Loan (1998): Tín ngưỡng tôn giáo và ca nhạc cổ truyền [14] + Phạm Phúc Minh (1999): Cây đàn bầu những âm thanh kỳ diệu (1999) [16] - Các tài liệu chuyên khảo về Hát Trống quân: Ngoài 2 tài liệu kể ra trong tiểu mục 1., còn có 9 tài liệu khác.