CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Dẫn nhập Để xác định khoảng trống nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết cho nghiên cứu, đầu tiên chúng tôi tiến hành tổng quan về lịch sử phát triển của nghiên cứu thuật ngữ và thuật ngữ QTCL. Chúng tôi tổng hợp và hệ thống hoá các giáo trình, chuyên khảo, luận án, luận văn, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung phần tổng quan được sắp xếp theo trình tự thời gian và các hướng nghiên cứu từ đó có thể làm nổi bật sự thay đổi khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ.
Chúng tôi phân tích các nghiên cứu này từ khái quát đến cụ thể, bắt đầu từ việc tổng quan các công trình nghiên cứu về thuật ngữ nói chung ở nước ngoài và trong nước, từ đó tìm hiểu các nghiên cứu về thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt. Từ đây, chúng tôi tìm ra các khoảng trống cho vấn đề nghiên cứu. Tiếp theo, để tạo nền tảng cho nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi đã tìm hiểu và trình bày các vấn đề về lý luận có liên quan đến thuật ngữ quản trị chiến lược, định danh thuật ngữ, ẩn dụ ý niệm, và ngôn ngữ học đối chiếu. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.
Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ Trên thế giới, các nghiên cứu về thuật ngữ được manh nha từ thế kỉ 18. Nghiên cứu về thuật ngữ ở thời kỳ này chú trọng vào những nội dung như tạo lập thuật ngữ, xác định các nguyên tắc trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ riêng của từng ngành khoa học. Thời kỳ này cũng đánh dấu sự nỗ lực xây dựng hệ thuật ngữ của các ngành khoa học khác như hệ thuật ngữ hóa học, thuật ngữ vật lý, thuật ngữ công nghệ, v. Tuy nhiên, việc nghiên cứu thuật ngữ có định hướng khoa học phải đến đầu thế kỉ 20 mới hình thành và phát triển.
Năm 1930 đánh dấu mốc của nhiều thành tựu nổi bật trong nghiên cứu thuật ngữ. Cũng từ đây xuất hiện ba trường phái nghiên cứu thuật ngữ tiêu biểu và lớn nhất 9 n trên thế giới, đó là trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo (gắn liền với tên tuổi của Wuster); trường phái nghiên cứu thuật ngữ Praha - Tiệp Khắc (đại diện tiêu biểu là Drodz), trường phái nghiên cứu thuật ngữ Nga - Xô Viết (các công trình nghiên cứu của Lotte, Drezen, Caplygil). Đây được coi là cái nôi cho sự khởi đầu của ngành thuật ngữ học trên thế giới. Ba trường phái này có chung quan điểm là nghiên cứu thuật ngữ dựa trên ngôn ngữ học.
Thuật ngữ được các nhà khoa học xem như là phương tiện để diễn đạt và giao tiếp trong lĩnh vực chuyên môn. Từ việc hình thành cơ sở lý thuyết về thuật ngữ cũng như các nguyên lý xây dựng thuật ngữ, cả ba trường phái đều mang tính phương pháp chi phối những ứng dụng của thuật ngữ. Những thành tựu nghiên cứu thuật ngữ của các trường phái này là một trong những nền tảng quan trọng cho việc phát triển những hướng mới nghiên cứu thuật ngữ sau này. Với 23 tập sách đã xuất bản trong khoảng thời gian từ năm 1999 đến năm 2022, bộ sách “Thuật ngữ và Từ điển học_ Nghiên cứu và thực tiễn” (Terminology and Lexicography _ Research and Practice) được biên soạn bởi nhiều tác giả như Faber, L'Homme, Sager, Antia, Kageura, v.v… có thể được xem như bộ cẩm nang quan trọng cho bất cứ ai quan tâm đến nghiên cứu về từ vựng nói chung và thuật ngữ nói riêng.
Bộ sách bao gồm các chuyên khảo, tài liệu tham khảo, và giáo trình cung cấp những thông tin nền tảng, cũng như trình bày các nghiên cứu chuyên sâu liên quan đến từ vựng, thuật ngữ như lý thuyết về thuật ngữ, mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các thuật ngữ, thuật ngữ và kế hoạch hóa ngôn ngữ, biến thể thuật ngữ, từ vựng học, v. Các tác giả hướng nghiên cứu theo nhiều cách tiếp cận khác nhau như ngôn ngữ, triết học, lịch sử, lý thuyết, và tri nhận. Một số tập sách tập trung vào nghiên cứu tương đương dịch thuật, biên soạn từ điển, v. Cuốn sách được xuất bản gần nhất bởi Faber & L'Homme [75] tóm lược các cách tiếp cận trong nghiên cứu lý thuyết về thuật ngữ, bắt đầu từ công trình của Wuster và các công trình nghiên cứu đầu những năm 1990.
Một số nội dung được khai thác trong nghiên cứu này như biến thể thuật ngữ, tính đa chiều của thuật ngữ, các mối quan hệ ý niệm và tương đương dịch thuật ngữ. 10 n Các khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ nổi bật trong những thập kỷ gần đây Những thập kỷ gần đây đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ trong nghiên cứu thuật ngữ với những khảo cứu đầy đủ về các nguyên tắc, cơ sở và phương pháp nghiên cứu thuật ngữ theo nhiều hướng nghiên cứu khác nhau. Khuynh hướng nghiên cứu về quản trị thuật ngữ Cuốn “Sổ tay quản trị thuật ngữ” (Handbook of Terminology Management) của Wright & Budin [135] là một tác phẩm độc đáo được thiết kế nhằm đáp ứng nhu cầu nghiên cứu thuật ngữ học ứng dụng của các nhà thuật ngữ học, dịch giả, nhà từ điển học, chuyên gia như kỹ sư, chuyên gia y tế, các nhà chuẩn hóa thuật ngữ và những người phải giải quyết các vấn đề về thuật ngữ trong công việc hàng ngày của họ. Với độ dày hơn 900 trang, cuốn sách giới thiệu rất nhiều chủ đề được tích hợp từ quan điểm quốc tế và làm rõ các vấn đề cơ bản như: các phương pháp quản trị thuật ngữ; hướng dẫn sử dụng các công cụ thuật ngữ (như cơ sở dữ liệu thuật ngữ, từ điển trực tuyến, v.); và ứng dụng thuật ngữ.
Bài báo “Hướng tới một mô hình các bước quản trị thuật ngữ”(Towards a procedure model in terminology management) viết bởi Kremer và cộng sự [96] đã thực hiện ba nghiên cứu hành động. Mẫu nghiên cứu đầu tiên là bảng từ (glossary) dùng ở một công ty bảo hiểm Thụy Sĩ. Mẫu nghiên cứu thứ hai là danh mục công ty (corporate taxonomy) sử dụng tại một công ty dịch vụ chuyên nghiệp quốc tế. Mẫu thứ ba kết hợp bảng từ và danh mục được dùng trong phân loại và truy xuất tài liệu.
Kết quả của nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng bảng từ và danh mục có thể giúp hạn chế lỗi trong sử dụng thuật ngữ. Quá trình sử dụng và điều chỉnh đóng vai trò trung tâm trong việc quản lý thuật ngữ và, do đó, cần được xác định rõ ràng. Nghiên cứu cũng đã đề xuất một mô hình các bước vận dụng bảng từ và danh mục thuật ngữ doanh nghiệp. Tuy nhiên, liệu hiệu quả của công tác quản lý thuật ngữ ở các công ty nhất định trong một số ngành nhất định có tương đương với những công ty khác hay không, vẫn còn là một dấu hỏi lớn mà nghiên cứu chưa chỉ ra được.
Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu về quản trị thuật ngữ theo định hướng ứng dụng [134], theo định hướng quá trình [73], hay đánh giá của người sử dụng đối với các 11 n công cụ quản trị thuật ngữ [68]. Những nghiên cứu quản trị thuật ngữ đã tìm hiểu và đánh giá tính hiệu quả các công cụ quản trị thuật ngữ trong một số ngành khoa học cụ thể, từ đó đã nêu ra một số giải pháp về quản trị thuật ngữ bao gồm các quy trình thủ tục cần thiết để lưu trữ, hiệu chỉnh và trình bày các thuật ngữ khoa học. Nghiên cứu thuật ngữ theo hướng kế hoạch hoá ngôn ngữ Một nghiên cứu nổi bật về thuật ngữ theo hướng kế hoạch ngôn ngữ được thực hiện bởi Antia [60], “Thuật ngữ và kế hoạch hóa ngôn ngữ: mô hình thực tiễn và diễn ngôn” (Terminology and language planning: an alternative framework of practice and discourse). Cuốn sách này phác thảo ra một mô hình mới, đó là quản trị thuật ngữ theo định hướng kế hoạch ngôn ngữ.
Trọng tâm của mô hình này là diễn ngôn và thực tiễn sử dụng thuật ngữ trong bối cảnh kế hoạch hóa ngôn ngữ. Với công cụ nghiên cứu là ngôn ngữ học xã hội ở châu Phi, cuốn sách đã chỉ ra rằng: (1) khoảng cách giữa các mục tiêu kế hoạch thuật ngữ và kết quả đạt được khá lớn; (2) khung lý thuyết áp dụng trong đánh giá các mục tiêu và thách thức của việc kế hoạch hóa thuật ngữ cũng như trong đánh giá kết quả thực hiện là chưa phù hợp; (3) đánh giá chưa đúng mức về: (a) bản chất của ngôn ngữ chuyên ngành (đặc biệt là từ các quan điểm lý thuyết khoa học, các khía cạnh ngữ đoạn, v.), (b) sứ mệnh của ngôn ngữ chuyên ngành, và (c) vai trò của thuật ngữ trong chương trình giáo dục. Một số nghiên cứu khác có thể kể đến các như nghiên cứu về kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ trong tiếng Pháp [85], tiếng Tiệp Khắc [71], tiếng Ả Rập [57] đã trình bày nhiều nội dung về kế hoạch hóa ngôn ngữ như kế hoạch hóa bản thể ngôn ngữ, kế hoạch hóa địa vị ngôn ngữ, v.v… Các nghiên cứu thuật ngữ theo hướng kế hoạch hóa kể trên đã góp phần làm phong phú thêm cơ sở lý thuyết và ứng dụng trong thực hiện kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ. Khuynh hướng nghiên cứu dịch thuật thuật ngữ Bài báo “Thuật ngữ kinh tế trong tiếng Serbia và tiếng Croatia: So sánh đối 12 n chiếu cách sử dụng đặc ngữ Anh” (Economic Terminology In Serbian And Croatian A Comparative Analysis Of Anglicisms) của Silaški [124] đã đối chiếu thực trạng sử dụng đặc ngữ Anh trong thuật ngữ kinh tế tiếng Serbia và Croatia, tập trung vào những điểm tương đồng và khác biệt trong thích ứng và điều chỉnh các đặc ngữ Anh trong hai ngôn ngữ này.
Kết quả khảo sát khối ngữ liệu lớn – với gần 7.000 thuật ngữ kinh tế trong mỗi ngôn ngữ - cho thấy, hệ thuật ngữ kinh tế trong tiếng Croatia sử dụng nhiều đặc ngữ Anh hơn hẳn so với hệ thuật ngữ trong tiếng Serbia. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, nhiều thuật ngữ quốc tế và thuật ngữ ở Croatia tồn tại song song với nhau. Luận văn “Chiến lược dịch báo kinh tế từ tiếng Thái sang tiếng Anh” (Strategies Applied in Translation of Business Articles from Thai into English) của Prayongsap [118], đã áp dụng khung lý thuyết dịch của Baker’s (1992) để phân tích chiến lược dịch 5 bài báo trong tạp chí kinh tế từ tiếng Thái sang tiếng Anh.