Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học đối chiếu ngôn ngữ của bài báo tạp chí tài chính tiếng anh và tiếng việt từ quan điểm ngữ pháp học chức năng hệ thống

Luận án tiến sĩ phân tích đối chiếu ngôn ngữ bài báo tạp chí tài chính tiếng Anh và tiếng Việt từ góc độ ngữ pháp học chức năng hệ thống.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hòa
• Người hướng dẫn: Lâm Quang Đông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu ngôn ngữ của bài báo tạp chí tài chính tiếng Anh và tiếng Việt từ quan điểm ngữ pháp học chức năng hệ thống
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.1. Lý thuyết về diễn ngôn
• 1.1.1.2. Các nghiên cứu về phân tích diễn ngôn
• 1.1.1.3. Đường hướng phân tích diễn ngôn
• 1.1.1.4. Nghiên cứu diễn ngôn khoa học kinh tế
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.1.2.1. Lý thuyết về phân tích diễn ngôn
• 1.1.2.2. Nghiên cứu bài báo khoa học
• 1.1.2.3. Nghiên cứu dựa vào ngữ pháp chức năng hệ thống
• 1.2. Cơ sở lý thuyết
• 1.2.1. Diễn ngôn và văn bản
• 1.2.2. Phân tích diễn ngôn
• 1.2.3. Ngôn ngữ nói ngôn ngữ viết
• 1.2.4. Khái niệm và cấu trúc của bài báo khoa học
• 1.2.5. Đặc điểm của bài báo tạp chí chuyên ngành tài chính
• 1.2.6. Phong cách và phong cách khoa học
• 1.2.7. Khái niệm về thể loại
• 1.2.8. Ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday (Systemic Functional Grammar)
• 1.2.9. Cú trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.2.10. Lý thuyết ngôn ngữ so sánh đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CỦA TRƯỜNG TRONG BÀI BÁO TẠP CHÍ TÀI CHÍNH TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Các kiểu quá trình trong bài báo tạp chí tài chính tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.1. Quá trình quan hệ trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.1.1. Quá trình quan hệ trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 2.1.2. Quá trình vật chất trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.3. Quá trình hiện hữu trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.4. Quá trình tinh thần trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.5. Quá trình phát ngôn trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.6. Quá trình hành vi trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Chu cảnh trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.1. Chu cảnh thời gian trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.2. Chu cảnh không gian trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.3. Chu cảnh quan điểm trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.3.1. Chu cảnh quan điểm trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 2.2.3.2. Chu cảnh quan điểm trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 2.3. Điểm tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng Trường của bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3.1. Điểm tương đồng
• 2.3.2. Điểm khác biệt
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CỦA KHÔNG KHÍ TRONG BÀI BÁO TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH TÀI CHÍNH TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Thức trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.1.1. Thức trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 3.1.2. Thức trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 3.2. Tình thái trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.1. Tình thái trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 3.2.2. Tình thái trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 3.3. Đối chiếu đặc điểm Không khí trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3.1. Điểm tương đồng
• 3.3.2. Điểm khác biệt
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁCH THỨC TRONG TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH TÀI CHÍNH TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Đề ngữ đơn trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2. Đề văn bản trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.3. Đề liên nhân trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.3.1. Đề liên nhân trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 4.4. Đối chiếu Đề ngữ đơn trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.5. Đề ngữ đa trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 4.6. Đề ngữ đa trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 4.7. Đối chiếu Đề ngữ đa trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.8. Quy chiếu trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.8.1. Quy chiếu trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 4.8.2. Quy chiếu trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 4.8.3. Đối chiếu quy chiếu trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.9. Liên kết logic
• 4.9.1. Liên kết logic trong bài báo TCCNTC tiếng Anh
• 4.9.2. Liên kết logic trong bài báo TCCNTC tiếng Việt
• 4.9.3. Đối chiếu liên kết logic trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu diễn ngôn trên thế giới và tại Việt Nam. Đặc biệt, nó nhấn mạnh vai trò của ngữ pháp chức năng hệ thống trong việc phân tích ngôn ngữ. Theo Halliday, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện thể hiện các chức năng xã hội. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng ngôn ngữ tài chính có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh cách thức mà các nhà nghiên cứu và chuyên gia trong lĩnh vực này sử dụng ngôn ngữ để truyền tải thông tin. Việc áp dụng lý thuyết này vào phân tích diễn ngôn giúp làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ trong các bài báo tài chính, từ đó cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức mà ngôn ngữ được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau.

1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Nghiên cứu về diễn ngôn đã phát triển mạnh mẽ trong những thập kỷ qua, với nhiều công trình tập trung vào việc phân tích ngôn ngữ trong các lĩnh vực khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng ngữ pháp chức năng hệ thống là một công cụ hữu ích trong việc hiểu rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ hoạt động trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Các nghiên cứu này không chỉ giúp làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, xã hội. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa, nơi mà việc hiểu biết về ngôn ngữ và văn hóa của nhau trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về diễn ngôn vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong lĩnh vực tài chính. Mặc dù có một số công trình nghiên cứu về ngôn ngữ trong các lĩnh vực khác, nhưng chưa có nhiều nghiên cứu tập trung vào việc phân tích ngôn ngữ tài chính từ góc độ ngữ pháp chức năng hệ thống. Điều này tạo ra một khoảng trống trong nghiên cứu, đồng thời mở ra cơ hội cho các nghiên cứu viên khai thác và phát triển lĩnh vực này. Việc áp dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng vào phân tích ngôn ngữ tài chính không chỉ giúp làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ mà còn hỗ trợ các chuyên gia trong việc truyền tải thông tin một cách hiệu quả hơn.

II. Đối chiếu đặc điểm của Trường trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt

Chương này tập trung vào việc phân tích và đối chiếu các kiểu quá trình trong bài báo tạp chí tài chính tiếng Anh và tiếng Việt. Trường trong ngữ pháp chức năng hệ thống được hiểu là bối cảnh mà hành động diễn ra. Các kiểu quá trình như quá trình vật chất, quá trình tinh thần và quá trình phát ngôn được phân tích để tìm ra sự khác biệt và tương đồng giữa hai ngôn ngữ. Việc này không chỉ giúp làm rõ cách thức mà ngôn ngữ tài chính được sử dụng mà còn phản ánh cách mà các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này tiếp cận và trình bày thông tin. Kết quả cho thấy rằng mặc dù có nhiều điểm tương đồng, nhưng cũng tồn tại những khác biệt đáng kể trong cách thức sử dụng ngôn ngữ giữa hai ngôn ngữ này.

2.1. Các kiểu quá trình trong bài báo TCCNTC

Phân tích các kiểu quá trình trong bài báo tạp chí tài chính cho thấy rằng quá trình vật chất thường được sử dụng để mô tả các hành động cụ thể trong lĩnh vực tài chính. Trong khi đó, quá trình tinh thần lại thường được sử dụng để thể hiện các quan điểm và ý kiến của tác giả. Điều này cho thấy rằng ngôn ngữ không chỉ đơn thuần là công cụ truyền tải thông tin mà còn là phương tiện thể hiện quan điểm và tư duy của người viết. Sự khác biệt trong cách sử dụng các kiểu quá trình giữa tiếng Anh và tiếng Việt cũng phản ánh sự khác nhau trong văn hóa và cách tiếp cận thông tin của hai ngôn ngữ này.

2.2. Điểm tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng Trường

Khi đối chiếu các bài báo tài chính tiếng Anh và tiếng Việt, có thể nhận thấy rằng cả hai ngôn ngữ đều sử dụng Trường để tạo ra bối cảnh cho các hành động diễn ra. Tuy nhiên, cách thức mà các nhà nghiên cứu lựa chọn để thể hiện các kiểu quá trình lại có sự khác biệt. Trong tiếng Anh, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều hơn các cấu trúc phức tạp để diễn đạt ý tưởng, trong khi tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các cấu trúc đơn giản hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức truyền tải thông tin mà còn tác động đến cách mà người đọc tiếp nhận và hiểu thông điệp.

III. Đối chiếu đặc điểm của Không khí trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt

Chương này phân tích các đặc điểm của Không khí trong bài báo tạp chí tài chính, bao gồm các kiểu thức và tình thái. Không khí được hiểu là bối cảnh giao tiếp, nơi mà các hành động diễn ra. Phân tích cho thấy rằng các bài báo tài chính tiếng Anh thường sử dụng nhiều kiểu thức khác nhau để thể hiện ý kiến và quan điểm của tác giả, trong khi tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các kiểu thức đơn giản hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách mà các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính tiếp cận và trình bày thông tin.

3.1. Các kiểu thức trong bài báo TCCNTC

Phân tích các kiểu thức cho thấy rằng trong tiếng Anh, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các cấu trúc phức tạp để thể hiện ý kiến và quan điểm của mình. Điều này giúp tạo ra một bối cảnh phong phú và đa dạng cho các hành động diễn ra. Ngược lại, trong tiếng Việt, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các cấu trúc đơn giản hơn, điều này có thể làm giảm tính phong phú của thông tin được truyền tải. Tuy nhiên, điều này cũng có thể giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu thông điệp hơn.

3.2. Điểm tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng Không khí

Khi đối chiếu các bài báo tài chính tiếng Anh và tiếng Việt, có thể nhận thấy rằng cả hai ngôn ngữ đều sử dụng Không khí để tạo ra bối cảnh cho các hành động diễn ra. Tuy nhiên, cách thức mà các nhà nghiên cứu lựa chọn để thể hiện các kiểu thức lại có sự khác biệt. Trong tiếng Anh, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều hơn các cấu trúc phức tạp để diễn đạt ý tưởng, trong khi tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các cấu trúc đơn giản hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức truyền tải thông tin mà còn tác động đến cách mà người đọc tiếp nhận và hiểu thông điệp.

IV. Đối chiếu đặc điểm của Cách thức trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt

Chương này tập trung vào việc phân tích các đặc điểm của Cách thức trong bài báo tạp chí tài chính, bao gồm cấu trúc Đề-Thuyết, quy chiếu và liên kết logic. Phân tích cho thấy rằng các bài báo tài chính tiếng Anh thường sử dụng cấu trúc phức tạp hơn để thể hiện ý kiến và quan điểm của tác giả, trong khi tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng cấu trúc đơn giản hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách mà các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính tiếp cận và trình bày thông tin.

4.1. Cấu trúc Đề Thuyết trong bài báo TCCNTC

Phân tích cấu trúc Đề-Thuyết cho thấy rằng trong tiếng Anh, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các cấu trúc phức tạp để thể hiện ý kiến và quan điểm của mình. Điều này giúp tạo ra một bối cảnh phong phú và đa dạng cho các hành động diễn ra. Ngược lại, trong tiếng Việt, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các cấu trúc đơn giản hơn, điều này có thể làm giảm tính phong phú của thông tin được truyền tải. Tuy nhiên, điều này cũng có thể giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu thông điệp hơn.

4.2. Điểm tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng Cách thức

Khi đối chiếu các bài báo tài chính tiếng Anh và tiếng Việt, có thể nhận thấy rằng cả hai ngôn ngữ đều sử dụng Cách thức để tạo ra bối cảnh cho các hành động diễn ra. Tuy nhiên, cách thức mà các nhà nghiên cứu lựa chọn để thể hiện các cấu trúc Đề-Thuyết lại có sự khác biệt. Trong tiếng Anh, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều hơn các cấu trúc phức tạp để diễn đạt ý tưởng, trong khi tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các cấu trúc đơn giản hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức truyền tải thông tin mà còn tác động đến cách mà người đọc tiếp nhận và hiểu thông điệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học thuật chuyên ngành đóng vai trò nền tảng trong việc giải mã cách thức tri thức khoa học được kiến tạo, đàm phán và truyền tải xuyên văn hóa. Luận án tiến sĩ "Đối chiếu ngôn ngữ của bài báo tạp chí tài chính tiếng Anh và tiếng Việt từ quan điểm ngữ pháp học chức năng hệ thống" của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hòa (người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Lâm Quang Đông, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2022, chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu - Mã số 9.24) là công trình tiên phong tiếp cận diễn ngôn bài báo khoa học chuyên ngành tài chính (TCCNTC) qua hệ thống ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar - SFG).

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế về công bố học thuật, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào phân tích cấu trúc thể loại (genre analysis) theo mô hình động thái (move analysis) của Swales và Bhatia, hoặc khảo sát đặc điểm từ vựng - ngữ pháp thuần túy mang tính cấu trúc luận hình thức. Luận án đã nhận diện và giải quyết một khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi: sự thiếu vắng các công trình đối chiếu liên ngôn ngữ (Anh - Việt) ở cấp độ ngữ vực (register) chuyên ngành tài chính, phân tích đồng thời ba bình diện Trường (Field), Không khí (Tenor) và Cách thức (Mode) để làm sáng tỏ cách thức ngôn ngữ thực hiện ba siêu chức năng xã hội (kinh nghiệm, liên nhân và văn bản).

Luận án thiết lập và giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu tường minh:

1. Đặc điểm ngôn ngữ của bài báo tạp chí chuyên ngành tài chính tiếng Anh được hiện thực hóa như thế nào qua các biến thể ngữ vực Trường, Không khí và Cách thức?
2. Đặc điểm ngôn ngữ của bài báo tạp chí chuyên ngành tài chính tiếng Việt được hiện thực hóa như thế nào qua các biến thể ngữ vực Trường, Không khí và Cách thức?
3. Những điểm tương đồng và khác biệt bản chất về mặt chức năng - ngữ nghĩa và cấu trúc ngôn ngữ giữa bài báo tài chính tiếng Anh và tiếng Việt là gì, và những khác biệt đó bắt nguồn từ các yếu tố văn hóa - xã hội nào?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên nền tảng Ngữ pháp chức năng hệ thống khởi xướng bởi J.R. Firth (1956, 1957) và phát triển toàn diện bởi M.A.K. Halliday (1976, 1985, 1994, 2004), kết hợp với lý thuyết ngữ vực của Biber & Conrad (2009) và ngữ pháp kinh nghiệm tiếng Việt của Hoàng Văn Vân (2005). Luận án được thực hiện trên một ngữ liệu thực chứng nghiêm ngặt gồm 100 bài báo khoa học chuyên ngành tài chính (50 bài tiếng Anh và 50 bài tiếng Việt) xuất bản trong giai đoạn 2003–2020 từ các tạp chí uy tín quốc tế (Journal of Corporate Finance, Review of Finance, Journal of Banking & Finance, Journal of Economic Surveys) và các tạp chí chuyên ngành đầu ngành tại Việt Nam (Tạp chí Tài chính, Tạp chí Phát triển Kinh tế, Tạp chí Kinh tế & Phát triển, Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng).

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế cho thấy sự tiến hóa rõ rệt của các trào lưu phân tích diễn ngôn khoa học từ nửa cuối thế kỷ XX. Nền tảng của đường hướng ngữ pháp chức năng bắt nguồn từ luận điểm nổi tiếng của Firth (1957) khi khẳng định: "nghĩa được hình thành bởi tổng hòa của các chức năng mà một dạng thức biểu đạt", xác lập mối quan hệ ràng buộc hữu cơ giữa ngôn ngữ, văn hóa và bối cảnh xã hội. Halliday & Hasan (1976) tiếp tục củng cố tính liên kết ngữ nghĩa trong văn bản học thuật qua nhận định: "Cohesion, therefore, is part of the text-forming component in the linguistic system. It is the means whereby elements that are structurally unrelated to one another are linked together, through the dependence of one on the other for its interpretation". Đặc biệt, Halliday (1976) nhấn mạnh cấu trúc ba chiều của ngôn ngữ: "All languages are organized around two main kinds of meaning, the ideational or reflective, and the interpersonal or active and combined with these is a third metafunctional component, the textual, which breathes relevance into the other two".

Trong nghiên cứu ngôn ngữ khoa học, Halliday & Martin (1993) khẳng định: "The language of science demonstrates rather convincingly how language does not simply correspond to, reflect or describe human experience; rather, it interprets or, as we prefer to say, 'construes' it". Tiếp cận diễn ngôn kinh tế học, các học giả như McCloskey (1987), Dudley-Evans & Henderson (1990), Mason (1990) đã chỉ ra rằng ngôn ngữ tài chính - kinh tế không đơn thuần là công cụ trung tính phản ánh các quy luật kinh tế khách quan, mà là một hệ thống hùng biện phức tạp (rhetoric of economics) sử dụng các ẩn dụ ý niệm, cấu trúc danh hóa (nominalization) và mô hình toán học nhằm tối đa hóa khả năng thuyết phục của luận điểm khoa học.

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại một cuộc tranh luận lý thuyết kéo dài giữa hai trường phái:

1. Trường phái Phân tích thể loại (Genre Analysis) của Swales (1981, 1990) và Bhatia (1993), vốn tập trung vào cấu trúc vĩ mô (macro-structure) và các động thái giao tiếp (communicative moves) của văn bản.
2. Trường phái Ngữ pháp chức năng hệ thống (SFG) của Halliday & Matthiessen (2004) và phân tích ngữ vực của Biber & Conrad (2009), vốn đi sâu vào các vi cấu trúc ngữ pháp - từ vựng (lexicogrammar) gắn liền với các tham biến ngữ cảnh tình huống.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Diệp Quang Ban (2002, 2009), Đỗ Hữu Châu (2001), Nguyễn Hòa (2000, 2003), Hoàng Văn Vân (2001, 2005) đã đặt nền móng lý luận vững chắc cho phân tích diễn ngôn và cú chức năng tiếng Việt. Tuy nhiên, các công trình ứng dụng SFG trước đây chủ yếu dừng lại ở các thể loại như văn bản thuyết minh bảo tàng (Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, 2018), văn bản pháp luật (Lê Hùng Tiến, 1999), văn bản hợp đồng kinh tế (Trần Thị Thùy Linh, 2015; Nguyễn Nhật Linh, 2021) hoặc tiếng Anh chuyên ngành dược (Võ Thị Bê, 2019). Luận án của Nguyễn Thị Thanh Hòa định vị chính xác vị thế khoa học của mình bằng việc mở rộng đường hướng SFG vào diễn ngôn bài báo khoa học chuyên ngành tài chính, so sánh đối chiếu trực tiếp với các nghiên cứu quốc tế như Salager-Meyer (1992) về hệ thống tình thái y khoa và Gosden (1993), Lorés (2004) về cấu trúc Đề - Thuyết trong tóm tắt bài báo kinh tế học.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng tính tương thích của lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống (Halliday, 1994) và Ngữ pháp kinh nghiệm tiếng Việt (Hoàng Văn Vân, 2005) trong một loại hình diễn ngôn học thuật đặc thù có tính trừu tượng và chuyên môn hóa cao.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH NGỮ VỰC DIỄN NGÔN                          |
|                       (Register Analysis Framework - SFL)                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
     |                                   |                                   |
     v                                   v                                   v
+-----------------------+   +-----------------------+   +---------------------------+
|     TRƯỜNG (FIELD)    |   |  KHÔNG KHÍ (TENOR)    |   |     CÁCH THỨC (MODE)      |
|  (Nghĩa kinh nghiệm)  |   |   (Nghĩa liên nhân)   |   |     (Nghĩa văn bản)       |
+-----------------------+   +-----------------------+   +---------------------------+
| - 6 Kiểu quá trình    |   | - Hệ thống Thức       |   | - Cấu trúc Đề - Thuyết:   |
|   (Chuyển tác):       |   |   + Trần thuật        |   |   + Đề đơn / Đề đa        |
|   + Vật chất (VC)     |   |   + Nghi vấn          |   |   + Đề đánh dấu (ĐNĐD)    |
|   + Quan hệ (QH)      |   |   + Cầu khiến         |   |   + Đề KĐD (ĐNKĐD)        |
|   + Tinh thần (TT)    |   | - Hệ thống Tình thái  |   |   + Đề liên nhân/văn bản  |
|   + Phát ngôn (PN)    |   |   + Động từ tình thái |   | - Hệ thống quy chiếu      |
|   + Hiện hữu (HH)     |   |   + Phó từ tình thái  |   |   (ngôi, chỉ định)        |
|   + Hành vi (HV)      |   |   + Cấu trúc đánh giá |   | - Liên kết logic          |
| - Hệ thống Chu cảnh   |   |   học thuật           |   |   (bổ sung, chính phụ,    |
|   (thời gian,         |   |                       |   |    nhân quả, nối kết)     |
|    không gian,        |   |                       |   |                           |
|    quan điểm)         |   |                       |   |                           |
+-----------------------+   +-----------------------+   +---------------------------+

Về mặt lý luận, nghiên cứu chứng minh rằng quá trình kiến tạo tri thức tài chính tuân theo các nguyên lý chuyển dịch mô hình biểu hiện:

1. Mệnh đề chuyển tác chuyên ngành tài chính: Diễn ngôn tài chính không chỉ vận hành qua các quá trình hành động cụ thể mà chủ yếu được kiến tạo qua mạng lưới các Quá trình Quan hệ (Relational Processes) và Quá trình Vật chất (Material Processes), biến các hiện tượng kinh tế phức tạp thành các thực thể danh hóa trừu tượng.
2. Cơ chế tương tác liên nhân gián tiếp: Tính khách quan khoa học được thiết lập không phải thông qua việc triệt tiêu quan điểm tác giả mà thông qua sự chuyển dịch từ thức tường minh sang các biểu thức tình thái nhận thức (epistemic modality) và chu cảnh quan điểm (circumstance of angle/viewpoint).
3. Cấu trúc phát triển thông tin văn bản: Luồng thông tin khoa học vận hành dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa Đề ngữ không đánh dấu (Unmarked Themes) làm nền tảng ổn định và các Đề văn bản (Textual Themes) đóng vai trò điều hướng lập luận logic.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp thành công ba chiều kích lý thuyết:

• Lý thuyết Siêu chức năng ngôn ngữ (Halliday, 1994): Cung cấp công cụ giải mã nghĩa kinh nghiệm (hệ thống chuyển tác), nghĩa liên nhân (hệ thống thức và tình thái) và nghĩa văn bản (hệ thống Đề - Thuyết và liên kết).
• Lý thuyết Biến thể Ngữ vực (Biber & Conrad, 2009): Định vị các đặc trưng ngôn ngữ trong mối quan hệ nhân quả với mục đích giao tiếp, mức độ trang trọng và bối cảnh tình huống chuyên ngành.
• Lý thuyết So sánh Đối chiếu Ngôn ngữ (Lado, 1957; Nguyễn Hòa, 2000): Thiết lập các tiêu chí đối chiếu đồng đẳng giữa tiếng Anh (ngôn ngữ biến tố, phân tích tính) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập, phi biến tố).

Phạm vi biên giới lý thuyết (boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng cho đơn vị cú (clause) và văn bản viết học thuật của các bài báo nghiên cứu thực nghiệm và lý thuyết tài chính, loại trừ các diễn ngôn tin tức tài chính đại chúng hoặc văn bản pháp quy tài chính thuần túy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận thực tế có phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp chức năng luận xã hội (Social Semiotics). Thiết kế nghiên cứu thuộc dạng kết hợp định tính và định lượng (Mixed-methods Sequential Explanatory Design):

• Cấp độ vi mô (Định lượng): Thống kê tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố của từng loại quá trình chuyển tác, chu cảnh, loại thức, mức độ tình thái, kiểu đề ngữ, phương thức quy chiếu và liên kết logic trong 100 bài báo.
• Cấp độ vĩ mô (Định tính): Phân tích diễn ngôn sâu sắc các đoạn trích cú pháp cụ thể nhằm làm sáng tỏ dụng ý tu từ, chiến lược lập luận và ảnh hưởng của quy ước văn hóa học thuật của hai cộng đồng diễn ngôn Anh - Việt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược chọn mẫu (Corpus Construction): Thu thập đồng đều 50 bài báo TCCNTC tiếng Anh và 50 bài báo TCCNTC tiếng Việt giai đoạn 2003–2020. Tiêu chí chọn mẫu chuẩn mực: bài báo được thẩm định đồng đẳng (peer-reviewed), cấu trúc IMRAD hoàn chỉnh, thuộc các phân ngành tài chính doanh nghiệp, tài chính công, ngân hàng, thị trường chứng khoán, thuế và kế toán quốc tế.
2. Quy thức phân đoạn cú (Clause Segmentation Protocol): Toàn bộ ngữ liệu được bóc tách thành các đơn vị cú chức năng (cú độc lập, cú phụ thuộc, cú thu nhỏ).
3. Quy trình mã hóa (SFL Coding Scheme): Thiết lập ma trận mã hóa dựa trên bảng quy ước danh mục viết tắt chuẩn hóa của luận án:
   • Hệ thống Chuyển tác: Quá trình quan hệ (QT:QH - đồng nhất thể/thuộc tính), Quá trình vật chất (QT:VC - hành thể/đích thể), Quá trình tinh thần (QT:TT - cảm thể/hiện tượng), Quá trình phát ngôn (QT:PN - phát ngôn thể/tiếp thể), Quá trình hiện hữu (QT:HH - hiện hữu thể), Quá trình hành vi (QT:HV).
   • Hệ thống Chu cảnh: Chu cảnh thời gian, không gian, quan điểm.
   • Hệ thống Thức & Tình thái: Thức trần thuật, nghi vấn, cầu khiến; tác tử động từ tình thái (Tác tử ĐTTT), tác tử tình thái (Tác tử TT), tác tử hữu định (TTHĐ).
   • Cấu trúc Đề - Thuyết: Đề ngữ đơn, Đề ngữ đa, Đề ngữ đánh dấu (ĐNĐD), Đề ngữ không đánh dấu (ĐNKĐD), Đề liên nhân, Đề văn bản.
   • Hệ thống liên kết: Quy chiếu ngôi, quy chiếu chỉ định, liên kết logic (liên hợp, đối lập, nhân quả, giải thích).
4. Kiểm soát độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Độ tin cậy mã hóa liên nghiệm (inter-coder reliability) được kiểm định chéo nhằm đảm bảo tính chuẩn xác và triệt tiêu tính chủ quan của người nghiên cứu.

Data và phân tích

Ngữ liệu phân tích bao gồm hàng chục nghìn cú chức năng được trích xuất từ 100 bài báo khoa học. Dữ liệu được xử lý thống kê mô tả nhằm xác định tần số xuất hiện tuyệt đối và tần suất tương đối. Các bảng đối chiếu chéo (cross-tabulation) được thiết lập tại từng chương thực nghiệm (Chương 2, Chương 3, Chương 4) làm bằng chứng cho mọi nhận định lý thuyết.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                BẢNG TỔNG HỢP SO SÁNH ĐỐI CHIẾU NGỮ VỰC ANH - VIỆT                  |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
| Tham biến Ngữ vực    | Bài báo TCCNTC Tiếng Anh    | Bài báo TCCNTC Tiếng Việt     |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
| 1. TRƯỜNG (Field)    | - QT Quan hệ & QT Vật chất  | - QT Quan hệ & QT Vật chất    |
|    (Chuyển tác)      |   chiếm ưu thế tuyệt đối.   |   chiếm tỷ lệ cao.            |
|                      | - Tần suất danh hóa cực cao | - Xu hướng dùng động từ cụm;  |
|                      |   (Grammatical Metaphor).   |   QT Hiện hữu xuất hiện nhiều.|
|                      | - Chu cảnh quan điểm đa     | - Chu cảnh thời gian/không    |
|                      |   dạng, dẫn nguồn gián tiếp.|   gian chiếm ưu thế hơn.      |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
| 2. KHÔNG KHÍ (Tenor) | - Thức trần thuật chiếm >95%| - Thức trần thuật áp đảo.     |
|    (Thức & Tình thái)| - Tình thái tinh tế qua     | - Sử dụng nhiều trợ từ khẳng  |
|                      |   modal auxiliaries & hedges|   định, sắc thái võ đoán cao  |
|                      |   (may, suggest, indicate). |   hơn ("chắc chắn", "rõ ràng")|
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
| 3. CÁCH THỨC (Mode)  | - Đề ngữ đơn KĐD chiếm đa số| - Đề ngữ đơn KĐD phổ biến     |
|    (Đề - Thuyết &    | - Đề văn bản dày đặc        | - Tỷ lệ Đề liên nhân thấp hơn |
|     Liên kết)        | - Quy chiếu chỉ định/đại từ | - Lặp từ vựng chiếm ưu thế    |
|                      |   nội văn bản phong phú.    |   hơn quy chiếu đại từ hóa.   |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+

1. Sự phân bổ hệ thống Chuyển tác và Chu cảnh (Trường):

   • Trong cả hai ngôn ngữ, Quá trình Quan hệ (QT:QH) và Quá trình Vật chất (QT:VC) chiếm tỷ lệ vượt trội, phản ánh bản chất của nghiên cứu tài chính: định lượng hóa các mối quan hệ giữa các biến số kinh tế và mô tả các chuỗi hành động/chính sách tài chính.
   • Điểm khác biệt mang tính đột phá: Bài báo tiếng Anh sử dụng dày đặc hiện tượng ẩn dụ ngữ pháp (Grammatical Metaphor) thông qua danh hóa (ví dụ: "an increase in capital requirements leads to..." thay vì "when banks increase capital..."), biến quá trình thành thực thể. Trong khi đó, bài báo tiếng Việt có xu hướng giữ nguyên cấu trúc vị ngữ động từ và xuất hiện tần số Quá trình Hiện hữu (QT:HH) cao hơn (ví dụ: "Có sự gia tăng...", "Xuất hiện tình trạng...").
   • Về Chu cảnh: Bài báo tiếng Anh phân bổ Chu cảnh quan điểm (Circumstance of Angle) phong phú và đa dạng nhằm quy kết luận điểm cho các nghiên cứu tiền nhiệm, trong khi bài báo tiếng Việt tập trung nhiều hơn vào Chu cảnh không gian và thời gian cụ thể (ví dụ: "Tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2020").

2. Hệ thống Thức và Chiến lược Tình thái hóa (Không khí):

   • Thức trần thuật (Declarative Mood) chiếm tỷ lệ áp đảo (>95%) trong cả hai ngôn ngữ, củng cố tính khách quan và chức năng truyền tải thông tin khoa học.
   • Sự phân hóa rõ nét nằm ở Hệ thống Tình thái (Modality): Các tác giả tiếng Anh thể hiện mức độ cẩn trọng học thuật (academic hedging) tinh tế thông qua các động từ tình thái mức độ trung bình và thấp (may, might, could, suggest, indicate), mở ra không gian tranh luận cho cộng đồng khoa học. Ngược lại, bài báo tiếng Việt bộc lộ xu hướng khẳng định trực tiếp, sử dụng các tác tử tình thái mang tính tuyệt đối hóa cao hơn (khẳng định rằng, chắc chắn, tất yếu), phản ánh truyền thống giao tiếp thiên về xác quyết thẩm quyền.

3. Cấu trúc Đề - Thuyết và Mạng lưới Liên kết (Cách thức):

   • Cả hai ngôn ngữ đều ưu tiên sử dụng Đề ngữ không đánh dấu (ĐNKĐD) trong Đề ngữ đơn nhằm duy trì tiêu điểm của diễn ngôn vào đối tượng nghiên cứu tài chính.
   • Bài báo tiếng Anh sở hữu hệ thống Đề văn bản (Textual Themes) với các liên từ chỉ quan hệ logic - ngữ nghĩa chặt chẽ (however, furthermore, consequently, therefore), tạo luồng phát triển thông tin liên tục.
   • Về phương thức liên kết: Tiếng Anh tận dụng tối đa hệ thống quy chiếu chỉ định (demonstrative reference: this, these, the latter) và đại từ thay thế để tránh trùng lặp; trong khi tiếng Việt có xu hướng lặp từ vựng nguyên văn (lexical repetition) nhằm đảm bảo tính rõ ràng nhưng làm giảm mật độ kết nối ngữ nghĩa tinh gọn của văn bản.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác thực tính phổ quát của SFG trong việc giải mã diễn ngôn chuyên ngành, đồng thời bổ sung các tham số loại hình học đối chiếu giữa một ngôn ngữ tổng hợp/chuyển dạng (tiếng Anh) và ngôn ngữ đơn lập (tiếng Việt).
• Phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ mã hóa và phân tích diễn ngôn ngữ vực hoàn chỉnh, có thể chuyển giao và áp dụng cho các nghiên cứu đối chiếu diễn ngôn khoa học ở các chuyên ngành khác (kinh tế học, y dược, luật học, khoa học máy tính).
• Ứng dụng thực tiễn & Giảng dạy: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế giáo trình Tiếng Anh Chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (ESP/EAP), hỗ trợ giảng viên trang bị cho sinh viên và nhà nghiên cứu các kỹ thuật tổ chức đề ngữ, sử dụng tình thái giảm nhẹ và cấu trúc chuyển tác chuẩn mực.
• Khuyến nghị xuất bản học thuật: Hướng dẫn chi tiết cho các nhà nghiên cứu tài chính Việt Nam cách thức chuyển dịch văn phong học thuật từ thói quen diễn ngôn bản ngữ sang chuẩn mực diễn ngôn quốc tế, nâng cao tỷ lệ chấp nhận bài báo trên các tạp chí thuộc danh mục ISI/Scopus.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận các giới hạn khoa học khách quan:

1. Giới hạn dung lượng mẫu: Quy mô 100 bài báo tuy đảm bảo tính đại diện thống kê cho nghiên cứu định tính - định lượng kết hợp nhưng chưa bao quát toàn bộ các chuyên ngành hẹp sâu của tài chính (như tài chính hành vi, công nghệ tài chính - fintech).
2. Giới hạn loại hình thể loại: Mới chỉ tập trung vào bài báo tạp chí nghiên cứu khoa học, chưa khảo sát mở rộng sang các thể loại diễn ngôn tài chính khác như báo cáo thường niên, cáo bạch tài chính, hoặc bản tin phân tích chứng khoán.
3. Đặc trưng đa phương thức: Luận án chủ yếu phân tích văn bản ngôn từ (verbal text), chưa tích hợp phân tích đa phương thức (multimodal discourse analysis) đối với hệ thống bảng biểu, đồ thị toán học và công thức định lượng - vốn là thành tố cốt lõi của bài báo tài chính.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng quy mô ngữ liệu qua kỹ thuật ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) sử dụng các phần mềm chuyên dụng như AntConc, Sketch Engine để xử lý dữ liệu lớn.
• Phát triển hướng phân tích diễn ngôn đa phương thức (Multimodal SFL) giải mã tương tác giữa ký hiệu ngôn ngữ và ký hiệu phi ngôn ngữ (toán học, đồ thị) trong tài chính.
• Khảo sát sự dịch chuyển lịch đại (diachronic analysis) của diễn ngôn tài chính tiếng Việt trong quá trình tiệm cận các chuẩn mực công bố quốc tế giai đoạn 2020–2030.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình tạo cú hích quan trọng trong việc ứng dụng ngôn ngữ học chức năng hệ thống vào nghiên cứu ngôn ngữ chuyên ngành tại Việt Nam, trở thành tài liệu tham khảo mẫu mực cho các luận án tiến sĩ và đề tài khoa học về phân tích diễn ngôn đối chiếu.
• Chuyển đổi giáo dục đại học: Tác động trực tiếp đến việc đổi mới chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngôn ngữ học ứng dụng và Tiếng Anh chuyên ngành tại các trường đại học khối kinh tế hàng đầu (Đại học Ngoại thương, Đại học Kinh tế Quốc dân, Học viện Tài chính, Đại học Kinh tế TP.HCM).
• Nâng cao năng lực công bố quốc tế: Cung cấp giải pháp kỹ thuật ngôn ngữ học giúp các nhà khoa học xã hội Việt Nam vượt qua rào cản diễn ngôn để công bố thành công trên các tạp chí quốc tế uy tín.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Nắm vững khung phương pháp luận SFG và kỹ thuật phân đoạn cú, nhận diện các khoảng trống nghiên cứu liên ngành giữa ngôn ngữ học và kinh tế học.
• Nhà nghiên cứu & Giảng viên Đại học: Tiếp cận nguồn dẫn liệu phân tích đối chiếu chuyên sâu để hoàn thiện bài giảng Ngôn ngữ học đối chiếu, Phân tích diễn ngôn và Viết học thuật chuyên ngành.
• Tác giả viết bài báo khoa học quốc tế: Nhận biết sự khác biệt giữa hai hệ thống diễn ngôn để tránh các lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer) về cấu trúc chuyển tác, mức độ tình thái và liên kết văn bản khi viết bài bằng tiếng Anh.
• Biên tập viên & Dịch giả Chuyên ngành Tài chính: Có được bộ tiêu chí khoa học để thẩm định, hiệu đính và chuyển dịch chính xác các văn bản học thuật tài chính song ngữ Anh - Việt.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công mô hình Ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday và Ngữ pháp kinh nghiệm tiếng Việt của Hoàng Văn Vân sang địa hạt diễn ngôn học thuật chuyên ngành tài chính. Nghiên cứu chứng minh rằng diễn ngôn tài chính không vận hành theo cú pháp kinh nghiệm đời thường mà được tái cấu trúc thông qua mạng lưới Quá trình Quan hệ và kỹ thuật danh hóa, biến các quá trình kinh tế động thành các thực thể tĩnh trừu tượng phục vụ cho việc mô hình hóa toán học.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu trước đây vốn tách rời giữa phân tích cấu trúc thể loại vĩ mô (Bhatia, 1993; Nguyễn Thụy Phương Lan, 2021) hoặc chỉ khảo sát một khía cạnh từ vựng - cú pháp đơn lẻ (Võ Thị Bê, 2019; Trần Thị Thùy Linh, 2015), luận án này thiết lập một quy trình phân tích đối chiếu tam diện đồng bộ: Trường (chuyển tác, chu cảnh) - Không khí (thức, tình thái) - Cách thức (Đề - Thuyết, quy chiếu, liên kết logic) trên cùng một ngữ liệu đối sánh chuẩn mực 100 bài báo.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ và có ý nghĩa nhất? Phát hiện về sự đối lập trong việc sử dụng hệ thống Tình thái (Modality): Trong khi các tác giả quốc tế viết bài tiếng Anh sử dụng dày đặc các chiến lược rào đón học thuật (hedging) bằng các động từ tình thái mức độ trung bình (suggest, indicate, may) để thể hiện sự khiêm tốn khoa học và mở rộng đối thoại học thuật, thì các tác giả Việt Nam lại có xu hướng sử dụng các yếu tố khẳng định tuyệt đối (chắc chắn, rõ ràng, khẳng định rằng), phản ánh sự khác biệt sâu sắc về truyền thống văn hóa giao tiếp học thuật giữa phương Tây và Việt Nam.

4. Quy thức tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không? Quy thức nghiên cứu được chuẩn hóa chi tiết và hoàn toàn có thể tái lặp: từ tiêu chí chọn mẫu 100 bài báo phân bổ đều 50/50 theo khung thời gian 2003–2020, hệ thống 27 danh mục ký hiệu viết tắt chuẩn hóa, đến quy tắc bóc tách cú chức năng và ma trận phân loại 6 kiểu quá trình chuyển tác theo Halliday và Hoàng Văn Vân.

5. Luận án mở ra chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Nghiên cứu vạch ra lộ trình mở rộng sang ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) quy mô lớn hàng triệu từ, phát triển hướng phân tích diễn ngôn đa phương thức (Multimodal Discourse Analysis) tích hợp ký hiệu học toán học/đồ thị, và khảo sát sự hội nhập văn phong công bố quốc tế của giới học thuật tài chính Việt Nam.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thanh Hòa là một công trình nghiên cứu xuất sắc, mẫu mực trong lĩnh vực Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu tại Việt Nam, nổi bật với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập và thực thi thành công khung phân tích ngữ vực dựa trên Ngữ pháp chức năng hệ thống để giải mã toàn diện bài báo tạp chí chuyên ngành tài chính.
2. Cung cấp một bức tranh định lượng và định tính chuẩn xác về sự phân bổ của 6 kiểu quá trình chuyển tác, hệ thống thức, tình thái, cấu trúc Đề - Thuyết và mạng lưới liên kết trong hai ngôn ngữ Anh - Việt.
3. Làm sáng tỏ cơ chế ẩn dụ ngữ pháp và danh hóa trong việc kiến tạo tri thức khoa học tài chính tiếng Anh so với thói quen sử dụng cấu trúc vị ngữ động từ trong tiếng Việt.
4. Phát hiện sự khác biệt văn hóa - học thuật sâu sắc trong chiến lược tình thái hóa và rào đón học thuật giữa hai cộng đồng nghiên cứu.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành tài chính (ESP) và nâng cao năng lực viết bài báo khoa học chuẩn quốc tế cho học giả Việt Nam.

Công trình không chỉ nâng cao vị thế của trường phái ngôn ngữ học chức năng hệ thống tại Việt Nam mà còn đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu liên ngành tiếp nối giữa ngôn ngữ học, giáo dục học và kinh tế học trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, thư mục tài liệu tham khảo và phụ lục kèm theo, luận án gồm 4 chương như sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết. Trong chương này, luận án tổng quan về các vấn đề liên quan đến đề tài của luận án như tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam trên các phương diện như lý thuyết về diễn ngôn, thực tiễn vận dụng phân tích diễn ngôn và các nghiên cứu về diễn ngôn kinh tế. Ngoài ra, luận án cũng xây dựng cơ sở lý thuyết về diễn ngôn (văn bản), phân tích diễn ngôn, ngôn ngữ nói và viết, khái niệm và cấu trúc của bài báo khoa học, phong cách và phong cách khoa học, ngữ vực, ngữ pháp chức năng hệ thống (SFL) của Halliday trên các phương diện Trường, Không khí và Cách thức nhằm biểu đạt nghĩa kinh nghiệm, nghĩa liên nhân, nghĩa văn bản và phương pháp so sánh đối chiếu. Chƣơng 2: Đối chiếu đặc điểm của Trường trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt.

Cụ thể, luận án tập trung miêu tả, phân tích các kiểu quá trình và chu cảnh; đồng thời đối chiếu, so sánh để tìm ra điểm tương đồng và khác biệt về đặc điểm Trường trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt. Chƣơng 3: Đối chiếu đặc điểm của Không khí trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt. Cụ thể, luận án tập trung miêu tả, phân tích các kiểu thức và tình thái; đồng thời đối chiếu, so sánh để tìm ra điểm tương đồng và khác biệt về đặc điểm Không khí trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt. 8 Chƣơng 4: Đối chiếu đặc điểm của Cách thức trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt.

Cụ thể, luận án tập trung miêu tả, phân tích cấu trúc Đề-Thuyết, quy chiếu, liên kết logic; đồng thời đối chiếu, so sánh để tìm ra điểm tương đồng và khác biệt về đặc điểm Cách thức trong bài báo TCCNTC tiếng Anh và tiếng Việt. 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT Để có được hướng tiếp cận đề tài, chương này sẽ giải quyết một số vấn đề cơ bản sau. Thứ nhất, tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và về các lý thuyết liên quan đến diễn ngôn, phân tích diễn ngôn, các ứng dụng của phân tích diễn ngôn, phân tích diễn ngôn dựa vào ngữ pháp chức năng hệ thống. Thứ hai, trình bày các khái niệm về diễn ngôn (văn bản), phân tích diễn ngôn, ngôn ngữ nói và viết, định nghĩa và cấu trúc của bài báo khoa học, đặc điểm ngôn ngữ của các bài báo trong tạp chí chuyên ngành Tài chính, các khái niệm về phong cách và phong cách khoa học, thể loại, ngữ cảnh và ngữ vực, các siêu chức năng trong ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday (SFG), khái niệm cú trong tiếng Anh và tiếng Việt và khái niệm về ngôn ngữ so sánh, đối chiếu.Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Lý thuyết về diễn ngôn Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về các khía cạnh của diễn ngôn như liên kết văn bản, kết cấu văn bản. Khi bàn về mối quan hệ giữa liên kết văn bản và kết cấu văn bản, các tác giả đã đề cập đến đến các công cụ liên kết về mặt ngữ nghĩa như Halliday, M. Theo Halliday (1976), tính liên kết trong văn bản là một yếu tố tạo ra sự kết nối về ngữ nghĩa của chúng.

Các tác giả đã liệt kê các yếu tố tạo nên sự liên kết trong văn bản như hệ quy chiếu, tỉnh lược, phép thế, từ nối, liên kết từ vựng. Cụ thể, các tác giả cho rằng liên kết là một thành tố cấu thành văn bản trong hệ thống ngôn ngữ. Các 10 yếu tố liên kết là công cụ để các yếu tố ngôn ngữ không có mối liên hệ với nhau về mặt cấu trúc lại được liên kết với nhau thông qua sự phụ thuộc của yếu tố này vào yếu tố kia để hiểu nghĩa (“Cohesion, therefore, is part of the text-forming component in the linguistic system. It is the means whereby elements that are structurally unrelated to one another are linked together, through the dependence of one on the other for its interpretation.

Khi đề cập đến cách tiếp cận nghiên cứu của Halliday and Hasan về tính liên kết Halliday, M. (1976) [123], chúng tôi nhận thấy các chỉ tố diễn ngôn đa dạng và phong phú và có mối liên hệ giữa các chỉ tố diễn ngôn và bối cảnh. Các kết quả nghiên cứu này đã đóng góp cho việc nghiên cứu ngôn ngữ ở khía cạnh nghĩa của từ và chức năng ngôn ngữ. Một khía cạnh nghiên cứu nữa được các tác giả bàn đến đó là vấn đề ngữ vực trong phân tích diễn ngôn.

Tác giả cũng nhấn mạnh thêm rằng việc tổ chức sắp xếp ngôn ngữ phản ánh ba loại nghĩa tương ứng với ba siêu chức năng - đó là nghĩa kinh nghiệm, nghĩa liên nhân và nghĩa văn bản (“All languages are organized around two main kinds of meaning, the ideational‟ or reflective, and the interpersonal or active and combined with these is a third metafunctional component, the textual‟), which breathes relevance into the other two” [113, p. Các tác giả như Sinclair, & Coulthard (1975) [179], Halliday, M.M (1975) [179], Eggins, S &Slade, D (1997) [80], Louhiala-Salminen, L(1999) [160] khi bàn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, ý nghĩa và bối cảnh đã đưa ra các quan điểm, nhận định khác nhau về mối quan hệ giữa các chỉ tố diễn ngôn và tính liên kết. Halliday (1976) cho rằng nghĩa 11 ngoại tại cố hữu trong bản thân hiện tượng được nói về, còn nghĩa nội tại cố hữu trong quá trình giao tiếp và ý nghĩa này phụ thuộc vào sự lựa chọn vai giao tiếp, kênh giao tiếp và thái độ giao tiếp [123, p. Một khía cạnh khác trong nghiên cứu diễn ngôn được nhiều học giả quan tâm đó là mối quan hệ giữa diễn ngôn và ngữ nghĩa bao gồm các nghiên cứu về sự thay đổi của nghĩa như trong tác phẩm của Shuy (2001) [176], hay nghiên cứu về yếu tố tình huống được đề cập đến trong việc hiểu nghĩa của thông điệp giao tiếp, mối quan hệ giữa ngôn ngữ, ngữ nghĩa, văn hóa của Bloom Field (1984).

Trong tác phẩm của mình, ông cho rằng “định nghĩa về nghĩa bao gồm tình huống ở đó người nói phát ngôn và người nghe phản hồi lại phát ngôn” [52, p. Ngoài ra, mối quan hệ giữa ngôn ngữ và bối cảnh trong diễn ngôn cũng được quan tâm nghiên cứu. Nhiều tác giả đã đưa ra các nhận định khác nhau về vai trò của bối cảnh trong phân tích diễn ngôn. Trong Discourse Analysis, Harris cho rằng từ bối cảnh tình huống chúng ta có thể suy ra những gì người nói đang nói (“from the situation that they are in, how to interpret what someone says”).

Nhận định của Harris cho thấy vai trò quan trọng của bối cảnh tình huống trong giao tiếp. Tác giả cho rằng nếu không có ngữ cảnh tình huống thì những gì người phát ngôn muốn nói sẽ bị hiểu sai lệch [143]. Cùng quan điểm với Harris, Vandijk có một số quan điểm về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và bối cảnh. Tác giả cho rằng bối cảnh là yếu tố không những tạo ra tính đơn nhất của mỗi văn bản mà còn tạo ra nền tảng cơ bản giúp người tham gia giao tiếp sử dụng ngôn ngữ phù hợp với bối cảnh [201].

Năm 2009, Vandijk bổ sung thêm mối liên hệ giữa xã hội và diễn ngôn và cho rằng mối quan hệ này thường mang tính gián tiếp và phụ thuộc vào cách bản thân người sử dụng ngôn ngữ định nghĩa sự đan xen giữa thể loại diễn ngôn và sự kiện giao tiếp [203]. Nói cách khác, bối cảnh xã hội không những ảnh hưởng hoặc bị ảnh 12 hưởng bởi diễn ngôn mà còn bởi cách những người tham gia diễn ngôn xác định tình huống ở đó diễn ngôn xuất hiện. Bối cảnh không phải là yếu tố khách quan mà nó luôn được nhìn nhận qua lăng kính chủ quan trong quá trình tương tác của những nhóm người, cộng đồng người tham gia giao tiếp. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và bối cảnh cũng được đề cập đến trong Firth,J.

Trong các công trình nghiên cứu của mình, mỗi tác giả đều có những đóng góp riêng đối với lĩnh vực phân tích diễn ngôn. Chẳng hạn, Firth khi nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ học, ngữ cảnh tình huống và ngữ cảnh văn hóa, ông cho rằng để hiểu được những gì người tham gia giao tiếp đang nói và viết, chúng ta cần hiểu bối cảnh tình huống và bối cảnh văn hóa trong sự kiện giao tiếp đó [93]. Một người tham gia giao tiếp có thể lựa chọn bối cảnh văn hóa phù hợp với bối cảnh tình huống. Cả hai yếu tố này đều ảnh hưởng đến việc lựa chọn ngôn ngữ phù hợp [135].

Khía cạnh tiếp theo trong nghiên cứu diễn ngôn được các tác giả tiếp cận đó là nghiên cứu diễn ngôn trong các lĩnh vực như diễn ngôn phê phán [202] diễn ngôn chính trị, diễn ngôn luật pháp, diễn ngôn giáo dục [56]. Trong các công trình này, các tác giả đã đưa ra các kết luận nghiên cứu về việc sử dụng ngôn ngữ trong các lĩnh vực khác nhau của xã hội, qua đó giúp người nói/ người viết hiểu và sử dụng đúng các thuật ngữ, từ vựng và văn phong trong từng lĩnh vực cụ thể. Khi bàn về khái niệm phân tích diễn ngôn, Harris, Z. (1952) đã tập trung nghiên cứu ngôn ngữ ở cấp độ lớn hơn câu nhằm mục đích miêu tả cách thức ngôn ngữ được phân bổ trong văn bản và cách 13 thức các ngôn ngữ này được kết hợp lại với nhau để tạo ra phong cách văn bản đặc trưng.

[141] Bên cạnh các vấn đề về mối quan hệ giữa diễn ngôn và ngữ nghĩa thì hành động ngôn từ cũng là một khía cạnh trong nghiên cứu ngôn ngữ được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm. Lý thuyết về hành động ngôn từ lần đầu tiên được Austin đưa ra năm 1962. Trong tác phẩm How to do things with words, ông đã miêu tả các phát ngôn ngôn hành hiển ngôn giống như các cú tuyên bố có nghĩa, thực hiện một chức năng nào đó, thực hiện một hành động ngôn trung. Ông đã tập trung vào một nhóm được gọi là phát ngôn ngôn hành để đối lập với phát ngôn tường thuật.

Tác giả cho rằng qua các phát ngôn của mình, chúng ta thể hiện hành động làm một cái gì đó để đưa ra lời hứa, lời cảnh báo, lời khen hay lời thề [45]. Bên cạnh đó, một số tác giả khác cho rằng ngôn ngữ không chỉ được sử dụng để truyền đạt thông tin mà còn thể hiện hành động như trong các nghiên cứu của Halliday (1989) [125], Halliday, M.