MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hội nghị quốc tế của 150 quốc gia về giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp trước thêm thế kỷ XXI được tô chức tại Seoul, Hàn Quốc năm 1999 đã đưa ra hai khuyến nghị quan trọng: (1) Uy tín và dia vị cua DTN phải được tăng cường trong con mắt của cộng đồng và của các phương tiện truyền thông đại chúng; (2) Học suốt đời là cuộc hành trình với nhiều hướng đi, trong đó giáo dục nghề nghiệp là hướng đi chủ yếu [103, tr 59]. Những khuyến nghị này đã cho thấy sự thừa nhận của cộng đồng quốc tế đối với tầm quan trọng của ĐTN. Đối với một quốc gia đang trong tiễn trình CNH-HĐH như nước ta hiện nay, DTN lại càng có vi trí quan trọng đặc biệt.
Tuy nhiên, trong một thời gian dai chúng ta chưa chú ý đúng mức tới việc đào tạo đội ngũ công nhân kĩ thuật lành nghề. Điều đó đã khiến cho các cơ sở DTN không có điều kiện phát triển, cơ sở vật chất nghèo nàn, trang thiết bị học tập thiếu thốn. Chính sách đào tạo "nhiều thầy it tho" đã tao ra một tỷ lệ bất hợp lí giữa số cán bộ được đào tạo đại học, cao đăng với số kĩ thuật viên, công nhân lành nghề được đào tạo THCN và số công nhân qua trường nghề. Nghị quyết Trung ương lần thứ hai khoá VIII (tháng 12 - 1996) đã chỉ ra thiếu sót nói trên và xác định phải chú trọng phát triển giáo dục nghề nghiệp.
Đây là một chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước, góp phần khẳng định vi trí quan trọng của hoạt động DTN cho thanh niên, nâng cao chất lượng công tác phát triển nguồn nhân lực trẻ phục vụ sự nghiệp CNH - HĐH. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, hoạt động ĐTN cho thanh niên ở nước ta hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại đáng quan tâm: đào tạo chưa gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu thực tế của thị trường lao động, dẫn đến tình trạng mat cân đối trong cơ cau ngành nghề, đào tạo không có địa chỉ rõ ràng, người được đào tạo không kiếm được việc làm khi tốt nghiệp; nội dung và phương thức đào tạo còn chưa thống nhất, đồng bộ; công tác quản lý còn lỏng lẻo, thiếu những văn bản, những quy định cần thiết cho hoạt động quản lý, chất lượng đảo tạo chưa cao. Tất cả những điều đó đã tạo nên một bức tranh hỗn độn về thực trạng những hoạt động DTN cho thanh niên hiện nay. Phát biểu tại Hội nghị Đào tạo nghề, việc làm và xuất khâu lao động toàn quốc năm 2007 (10-11/5/2007), Thủ tướng Chính phủ nhận xét: Nhận thức về công tác dạy nghề, giải quyết việc làm ở các ngành, các cấp, các địa phương và trong xã hội còn bất cập và chưa được quan tâm đúng mức, đầu tư còn hạn chế, tuyên truyền về công tác dạy nghề, học nghề còn yếu.
Hệ thống dạy nghề còn mat cân đối, nhiều nơi phát triển chậm, nhất là dạy nghề dài hạn; cơ cấu ngành nghề đào tạo chưa sát với nhu cầu thị trường lao động, thiếu lao động kỹ thuật cao, chất lượng dạy nghé nhìn chung còn thấp chưa đáp ứng yêu cầu phát triển ngày càng cao của sự nghiệp CNH-HĐH và hội nhập kinh tế quốc tế [99] Đào tạo nghề là yếu tố quan trọng hang đầu trong việc xây dựng một nguồn nhân lực có kỹ năng, tay nghề cao - đòi hỏi cơ bản của quá trình tiến hành CNH - HĐH. Các nhà nghiên cứu giáo dục đã chỉ ra rang ứng với mỗi giai đoạn phát triển kinh tế — xã hội, các quốc gia trên thê giới cân có mục tiêu ưu tiên cho phát triên giáo dục và đào tạo. Đối với những nước đang phát triển như nước ta hiện nay, thiết chế cần được ưu tiên hàng đầu là DTN [103]. Trong khi đó, hệ thống DTN của chúng ta hiện nay lại chưa phù hợp, chưa dap ứng được những đòi hỏi của một nền kinh tế tri thức, kinh tế của thời đại hậu công nghiệp.
Dé có thé xây dựng được một nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng được các đòi hỏi của thị trường, một hệ thống DTN phù hợp và hiệu qua là một yêu cau tất yêu. Van đề đáng nói ở đây là mặc dù đã nhận thức được tầm quan trọng của DTN, nhưng cho đến nay, chúng ta vẫn còn nhiều lúng túng, hạn chế trong việc tìm kiếm và thực hiện những phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả DTN, thiết thực đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Thực tế này đã đặt ra những vấn đề cấp bách cần nghiên cứu nhằm tìm kiếm những giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động đào tạo nghé cho thanh niên trong thời gian tới, vì mục tiêu phát triển nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp CNH - HDH đất nước. Tổng quan tình hình nghiên cứu và những đóng góp mới của Luận án Đào tạo nghề là một lĩnh vực quan trọng của giáo dục - đảo tạo, góp phần to lớn vào sự nghiệp phát triển nguồn nhân lực quốc gia phục vụ CNH - HĐH.
Tuy nhiên, lĩnh vực ĐTN trong thời gian gần đây còn nhiều bất cập đòi hỏi phải nghiên cứu khắc phục. Đã có nhiều công trình khoa học đề cập tới vấn đề này dưới những góc độ, quy mô khác nhau như luận án "Những giải pháp phát triển DTN góp phan đáp ứng nhu cau nhân lực cho sự nghiệp CNH- HPH" của Phan Chính Thức, luận án "Đổi mới việc đào tao, bồi dưỡng và sử dụng công nhân kỹ thuật, cán bộ có trình độ trung học chuyên nghiệp để nâng cao năng suất lao động ở Việt Nam" của Lê Văn Nhã; dé tài cấp nhà nước "Phat triển lao động kỹ thuật ở Việt Nam giai đoạn 2001-2010" của Tông cục Dạy nghề, đề tài "Nghiên cứu thị trường lao động và định hướng nghề nghiệp của thanh niên Việt Nam hiện nay" của Viện Khoa học Lao động & Xã hội; sách "Giáo dục nghề nghiệp những van dé và giải phap" của Nguyễn Viết Sự, "Giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp và phát triển nguôn nhân lực" của Tran Khánh Đức.mỗi công trình có những cách nhìn, quan điểm khác nhau về DTN. Về những quan điểm mang tính định hướng đôi với hoạt động ĐTN, chúng ta có những ấn phẩm khoa học của các chuyên gia, các nhà quản lý trong lĩnh vực DTN cũng như của những nhà khoa học có quan tâm nghiên cứu lĩnh vực này. Bộ trưởng Bộ LĐTB&XH Nguyễn Thị Hang trong bài viết "Phát huy trí tuệ và tay nghệ của nguồn lực con người Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh CNH - HĐH đất nước" đăng trên đặc san Dao tạo nghề của Tổng cục Dạy nghề năm 2002 đã viết "Chưa khi nào đất nước cần nhiều lao động có trí tuệ và tay nghề, cần nhiều nhân tài như hiện nay.
Bởi vậy, ngay từ bây giờ, cần phải tập trung vào đảo tạo, tăng nhanh bộ phận lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao, nhất là những chuyên gia kỹ thuật và đội ngũ công nhân bậc cao, có thé lực và phẩm chat tốt dé đi ngay vào kinh tế tri thức; đồng thời phát triển và nhanh chóng phổ cập nghề cho số đông lao động phổ thông, nhất là ở nông thôn và cho thanh niên nhằm chuyền đổi cơ cấu sản xuất, phát triển ngành nghé, tăng cường cơ hội và khả năng lựa chọn việc làm, tự tạo việc làm đảm bảo cuộc song." Cũng trong đặc san nay, bài viết của GS.TS Vũ Đình Cự - phó chủ tịch Quốc hội - "Tiép tuc đổi mới tư duy trong đào tạo nghề" cũng đưa ra quan điểm "ở nước ta, trong những năm đầu thé kỷ XXI, chiến lược DTN phải được đặt lên hàng đầu. Thời đại đặt ra cho sự nghiệp ĐTN ở nước ta nhiều van đề mới, do đó cần phải có thêm nhiều đổi mới trong tư duy và tô chức thực hiện cho nhiệm vụ cao cả nay".VS Pham Minh Hạc - một nhà khoa hoc hàng đầu trong lĩnh vực khoa học giáo dục - qua một số các ấn phẩm của mình như "Vé phát triển toàn diện con người thời ky CNH - HDH"; "Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa thé kỷ XXI"; "Đào tạo nghề góp phan phát triển nguồn nhân lực đất nước trong thé kỷ XXI"; "Về giáo dục". lại khang định "Dé đạt được mục tiêu kinh tế - xã hội, vai trò cực kỳ to lớn, có thể nói là quyết định, thuộc về nguồn nhân lực, cu thé là đào tạo, bồi dưỡng, quản lý nguồn nhân lực. Vì vậy, trong thời gian tới, cùng với các chiến lược khác, chiến lược day và truyền nghề phải góp phần tích cực tạo ra bước chuyên biến mạnh mẽ và phát triển nguồn nhân lực dé có bước bứt phá của toàn bộ chiến lược 2001 - 2010 tiến mạnh vào CNH - HĐH, phát triển đất nước nhanh và bền vững".
Tác giả Phan Chính Thức trong luận án tiến sỹ của mình với tiêu đề "Những giải pháp phát triển đào tạo nghé góp phan đáp ứng nhu cầu nhân lực cho sự nghiệp CNH-HĐH" cũng đã nhân mạnh "Phải khăng định vai trò rất quan trọng của DTN trong việc phat triển kinh tế — xã hội, đồng thời phải thay đổi cách nhìn và quan niệm về DTN. Trong chiến lược phát triển giáo duc đào tạo, phải đặt DTN vào vi tri ưu tiên hàng đầu, đặc biệt trong bối cảnh đất nước ta bước vào giai đoạn đây mạnh CNH-HDH va hội nhập quốc tế". Qua các phân tích của mình, các nhà quản lý, nghiên cứu đều thể hiện một sự thống nhất trong quan điểm coi ĐTN là thiết chế đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn đất nước thực hiện CNH-HĐH xuất phát từ nhiệm vụ cung cấp cho đất nước một đội ngũ CNKT lành nghề. Nhiều công trình đã chỉ ra cái nhìn tổng quan về tình hình đào tao và phát triển nguồn lao động kỹ thuật cao ở Việt Nam, phải kế đến những công trình như "Giáo duc kỹ thuật nghệ nghiệp và phát triển nguôn nhân lực" của PGS.
Trần Khánh Đức; "Hệ thống giáo dục hiện đại trong những năm dau thé kỷ XXI", GS. TSKH Vũ Ngọc Hải va PGS. TS Trần Khánh Đức đồng chủ biên; "Giáo duc ngh nghiệp những vấn dé và giải pháp"' của PGS.TS Nguyễn Viết Sự; hay đề tài khoa học độc lập cấp nhà nước năm 2004 "Phat triển lao động kỹ thuật ở Việt Nam giai đoạn 2001 - 2010" do PGS.TS Đỗ Minh Cương - Tổng cục trưởng Tổng cục Dạy nghề - làm chủ nhiệm. Các công trình này đều thống nhất nhận định răng phát triển nguồn nhân lực nói chung và phát triển nguồn lao động kỹ thuật nói riêng là van đề sống còn của một nền kinh tế.