PHƯƠNG THỨC DỊCH THÀNH NGỮ ĐÁNH GIÁ CON NGƯỜI TRÊN TƯ LIỆU CỦA BA NGÔN NGỮ ANH- NGA- VIỆT

Luận án ngữ văn: Nghiên cứu phương thức dịch thành ngữ đánh giá con người trong tiếng Anh, Nga, Việt. Tài liệu chuyên sâu cho ngành ngôn ngữ.

• Đề tài: Phương Thức Dịch Thành Ngữ Đánh Giá Con Người Anh-Nga-Việt

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU DỊCH THUẬT VÀ DỊCH THÀNH NGỮ
• 1.1. Dịch thuật và lí thuyết dịch
• 1.2. Khái niệm về thuật ngữ dịch thuật
• 1.3. Về thuật ngữ lí thuyết dịch
• 1.4. Lối tiếp cận dịch và phương pháp dịch
• 1.5. Phương pháp dịch
• 1.6. Quan điểm về dịch giả. Dịch thành ngữ
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THÀNH NGỮ NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CON NGƯỜI TRONG TIẾNG ANH, TIẾNG NGA VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái niệm cơ bản về thành ngữ
• 2.2. Vắn tắt vài nét về tình hình nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Việt
• 2.3. Xác định TNDGN và tiêu chí phân loại TNDGN
• 2.4. Phân loại TNDGN
• 2.5. Những nhận xét cơ bản về TNDGN trong ba ngôn ngữ Anh, Nga, Việt
• 2.6. Những nhận xét về sự phân bố của TNDGN
• 2.7. Những nhận xét về cấu trúc của TNDGN
• 2.8. Những nhận xét về ngữ nghĩa của TNDGN
• 2.9. Mối liên hệ giữa ngữ nghĩa và hình ảnh của các TNDGN trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Việt. Thái độ tích cực hay không tích cực trong nhận xét đánh giá con người
• 2.10. Dùng thành ngữ trực tiếp hay gián tiếp trong nhận xét đánh giá về con người. Điều tra trường hợp: phương thức thể hiện và tần suất sử dụng các TNDGN
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC DỊCH THÀNH NGỮ TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG NGA VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Quy trình dịch thành ngữ
• 3.2. Nguyên tắc dịch
• 3.3. Nhận dạng thành ngữ
• 3.4. Giải nghĩa thành ngữ
• 3.5. Phương thức dịch
• 3.6. Khái niệm tương đương / không tương đương trong dịch thành ngữ
• 3.7. Xác định khái niệm dịch được và không thể dịch được trong dịch thành ngữ
• 3.8. Các phương thức chủ yếu trong dịch thành ngữ
• 3.9. Ứng dụng trong khi chuyển dịch thành ngữ từ tiếng Việt sang tiếng Anh và tiếng Nga
• 3.10. Ứng dụng thực tế trong dịch thành ngữ Anh Nga Việt
• 3.11. Ứng dụng trong giảng dạy
• 3.12. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Án Về Dịch Thành Ngữ Đánh Giá Con Người

Luận án này tập trung vào việc nghiên cứu và phân tích các thành ngữ được sử dụng để đánh giá con người trong ba ngôn ngữ: Anh, Nga và Việt. Mục tiêu là xác định các phương thức dịch tối ưu giữa các ngôn ngữ này, từ đó cung cấp những chỉ dẫn thực tế cho dịch giả và người học ngoại ngữ. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh giao lưu văn hóa và kinh tế ngày càng mở rộng, đặc biệt là với các quốc gia sử dụng tiếng Anh và tiếng Nga. Việc hiểu rõ và dịch chính xác các thành ngữ không chỉ giúp truyền tải thông tin mà còn góp phần vào việc hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và tư duy của mỗi dân tộc.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Dịch Thuật Thành Ngữ Anh Nga Việt

Nghiên cứu này trở nên cấp thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi giao tiếp quốc tế ngày càng trở nên quan trọng. Theo tài liệu, tiếng Anh chiếm 51.3% và tiếng Nga chiếm 1.8% tổng số ngôn ngữ được sử dụng trên internet, với số lượng người dùng lần lượt là 1 tỷ và 320 triệu người. Do đó, việc chuyển dịch các ngôn ngữ này sang tiếng Việt và ngược lại là vô cùng cần thiết. Nghiên cứu này góp phần giải quyết vấn đề thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về dịch thuật thành ngữ, đặc biệt là thành ngữ đánh giá con người.

1.2. Mục Tiêu và Nhiệm Vụ Của Luận Án Dịch Thành Ngữ

Mục tiêu chính của luận án là tìm ra các phương thức chuyển dịch tối ưu các thành ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt. Nhiệm vụ bao gồm khảo sát, đối chiếu thành ngữ đánh giá con người trong ngữ cảnh, đưa ra tiêu chí phân loại và nhận xét khách quan về cách dùng. Bên cạnh đó, luận án cũng đề xuất các nguyên tắc dịch thuật, chỉ dẫn trong quy trình dịch, đặc biệt ở giai đoạn nhận dạng và luận giải nghĩa thành ngữ, cũng như cách thức chuyển dịch giữa các ngôn ngữ.

II. Thách Thức Dịch Thành Ngữ Đánh Giá Khác Biệt Văn Hóa

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc dịch thành ngữ đánh giá con người là sự khác biệt về văn hóa giữa các quốc gia. Mỗi nền văn hóa có những cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau về nhân cách và phẩm chất con người, điều này được phản ánh rõ nét qua thành ngữ. Ví dụ, một thành ngữ có thể mang ý nghĩa tích cực trong một nền văn hóa nhưng lại mang ý nghĩa tiêu cực trong một nền văn hóa khác. Vì vậy, dịch giả cần có kiến thức sâu rộng về văn hóa của cả ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích để đảm bảo bản dịch chính xác và phù hợp.

2.1. Khó Khăn Trong Dịch Thuật Do Sự Khác Biệt Văn Hóa

Sự khác biệt về văn hóa có thể dẫn đến những sai sót nghiêm trọng trong dịch thuật. Một bản dịch sát nghĩa có thể trở nên vô nghĩa hoặc thậm chí gây hiểu lầm nếu không được đặt trong bối cảnh văn hóa phù hợp. Dịch giả cần phải cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố văn hóa để đảm bảo rằng bản dịch không chỉ chính xác về mặt ngôn ngữ mà còn truyền tải đúng ý nghĩa và sắc thái văn hóa của thành ngữ.

2.2. Lỗi Thường Gặp Khi Dịch Thành Ngữ Đánh Giá Con Người

Một số lỗi thường gặp khi dịch thành ngữ đánh giá con người bao gồm dịch sát nghĩa, bỏ qua sắc thái văn hóa, và không tìm được tương đương thành ngữ phù hợp trong ngôn ngữ đích. Những lỗi này có thể làm giảm chất lượng bản dịch và gây khó khăn cho người đọc trong việc hiểu đúng ý nghĩa của thành ngữ. Việc sử dụng ngôn ngữ học đối chiếu và ngữ nghĩa học thành ngữ là vô cùng quan trọng để tránh các lỗi này.

III. Phương Pháp Dịch Tối Ưu Thành Ngữ Đánh Giá Con Người Anh Nga Việt

Luận án đề xuất một số phương pháp dịch tối ưu cho thành ngữ đánh giá con người, bao gồm sử dụng tương đương thành ngữ, dịch phỏng dịch, dịch mô tả và vay mượn. Việc lựa chọn phương pháp dịch phù hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm đặc điểm ngôn ngữ, văn hóa, và ngữ cảnh sử dụng. Dịch giả cần linh hoạt áp dụng các phương pháp dịch khác nhau để đảm bảo bản dịch chính xác, tự nhiên và phù hợp với người đọc.

3.1. Dịch Tương Đương Thành Ngữ Bí Quyết Dịch Chuẩn Xác

Sử dụng tương đương thành ngữ là phương pháp lý tưởng khi tồn tại một thành ngữ tương tự về ý nghĩa và sắc thái trong ngôn ngữ đích. Tuy nhiên, việc tìm kiếm tương đương thành ngữ không phải lúc nào cũng dễ dàng, đòi hỏi dịch giả phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ và văn hóa.

3.2. Dịch Mô Tả và Phỏng Dịch Giải Pháp Khi Không Có Tương Đương

Khi không có tương đương thành ngữ phù hợp, dịch giả có thể sử dụng dịch mô tả hoặc dịch phỏng dịch. Dịch mô tả là phương pháp diễn giải ý nghĩa của thành ngữ bằng cách sử dụng các từ ngữ thông thường. Dịch phỏng dịch là phương pháp tạo ra một thành ngữ mới trong ngôn ngữ đích có ý nghĩa tương tự với thành ngữ gốc, nhưng vẫn giữ được sự tự nhiên và phù hợp với văn hóa.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Dịch Thành Ngữ Đánh Giá Trong Văn Học

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là dịch thuật văn học. Việc dịch chính xác các thành ngữ đánh giá con người trong các tác phẩm văn học giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về nhân vật, tình huống và văn hóa của câu chuyện. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng trong giảng dạy dịch thuật và biên soạn từ điển thành ngữ.

4.1. Tầm Quan Trọng Của Dịch Thành Ngữ Trong Dịch Văn Học

Trong dịch văn học, việc dịch thành ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự sống động và chân thực cho tác phẩm. Các thành ngữ thường mang những sắc thái văn hóa và cảm xúc đặc biệt, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về thế giới quan của nhân vật và tác giả.

4.2. Phân Tích Các Ví Dụ Cụ Thể Về Dịch Thành Ngữ Đánh Giá

Việc phân tích các ví dụ cụ thể về dịch thành ngữ đánh giá con người trong các tác phẩm văn học giúp làm rõ hơn các phương pháp dịch và những khó khăn thường gặp. Các ví dụ này cũng cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho dịch giả và người học dịch thuật.

V. So Sánh Đối Chiếu Thành Ngữ Anh Nga Việt Điểm Chung Riêng

Luận án tập trung vào so sánh và đối chiếu thành ngữ giữa ba ngôn ngữ, tìm ra điểm chung và riêng trong cách sử dụng thành ngữ đánh giá con người. Điều này giúp hiểu rõ hơn về đặc trưng văn hóa và tư duy của từng dân tộc, đồng thời cung cấp cơ sở để đưa ra các phương pháp dịch phù hợp.

5.1. Điểm Tương Đồng Trong Cách Sử Dụng Thành Ngữ

Mặc dù có những khác biệt về văn hóa, vẫn có những điểm tương đồng trong cách sử dụng thành ngữ giữa ba ngôn ngữ. Ví dụ, một số thành ngữ có thể có nguồn gốc từ các câu chuyện cổ tích hoặc truyền thuyết tương tự nhau.

5.2. Sự Khác Biệt Về Sắc Thái và Ý Nghĩa Văn Hóa

Tuy nhiên, sự khác biệt về sắc thái và ý nghĩa văn hóa vẫn là yếu tố quan trọng cần được xem xét khi dịch thành ngữ. Dịch giả cần phải nhạy bén với những khác biệt này để tránh gây ra những hiểu lầm không đáng có.

VI. Kết Luận Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Dịch Thành Ngữ Đánh Giá

Luận án này đã đưa ra những đóng góp quan trọng vào lĩnh vực dịch thuật thành ngữ, đặc biệt là thành ngữ đánh giá con người. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm cơ sở cho việc phát triển các phương pháp dịch hiệu quả hơn, cải thiện chất lượng đào tạo dịch thuật và nâng cao sự hiểu biết giữa các nền văn hóa. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu rộng hơn về lĩnh vực này để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội.

6.1. Đóng Góp Của Nghiên Cứu Vào Lý Luận Dịch Thuật

Nghiên cứu này đóng góp vào lý luận dịch thuật bằng cách cung cấp một quy trình và hệ thống phương pháp dịch thành ngữ có thể áp dụng được. Điều này giúp nâng cao tính khoa học và hệ thống trong quá trình dịch thuật.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về dịch thành ngữ trong các lĩnh vực khác nhau, như kinh tế, chính trị, và khoa học công nghệ. Ngoài ra, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật cũng là một hướng nghiên cứu tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Phương thức dịch thành ngữ đánh giá con người trên tư liệu của ba ngôn ngữ Anh - Nga - Việt" được nghiên cứu sinh Trần Thị Lan thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Thiện Giáp và PGS.TS. Trần Khuyên, bảo vệ năm 2002 thuộc chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (mã số 5.04.08).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ nhu cầu thực tiễn trong bối cảnh mở rộng giao lưu văn hóa, kinh tế, xã hội của Việt Nam với quốc tế, đặc biệt là với các quốc gia sử dụng tiếng Anh và tiếng Nga. Tiếng Anh và tiếng Nga là hai ngôn ngữ quốc tế quan trọng, chiếm dung lượng thông tin lớn về khoa học kỹ thuật, văn hóa, xã hội (cụ thể văn bản nêu 51,3% tài liệu trên internet bằng tiếng Anh và 1,8% bằng tiếng Nga trong tổng số 12 ngôn ngữ phổ biến nhất thế giới, với lượng người dùng bản địa tương ứng là 1 tỷ người và 320 triệu người). Dịch thuật nói chung và việc chuyển dịch hai ngôn ngữ này sang tiếng Việt nói riêng là yêu cầu cấp thiết phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Thành ngữ là một bộ phận giàu bản sắc văn hóa dân tộc, mang tính biểu trưng cao và phức tạp về ngữ nghĩa. Mặc dù đã có các công trình so sánh đối chiếu thành ngữ, nhưng các nghiên cứu có hệ thống về phương thức dịch thành ngữ, đặc biệt là nhóm thành ngữ nhận xét đánh giá con người (TNĐGCN) trên ngữ liệu đối chiếu ba ngôn ngữ Anh - Nga - Việt, vẫn còn là khoảng trống chưa được giải quyết đầy đủ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là miêu tả sự tương đồng và dị biệt của TNĐGCN trong ba thứ tiếng Anh, Nga, Việt trên các bình diện ngữ nghĩa, cấu trúc, phong cách; từ đó xác lập các nguyên tắc, quy trình và phương thức chuyển dịch tối ưu từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt, đồng thời rút ra các chỉ dẫn ứng dụng thực tế cho công tác biên dịch và đào tạo chuyên ngữ.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định năm nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát và đối chiếu TNĐGCN trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Việt trong ngữ cảnh sử dụng thực tế.
2. Xác lập các tiêu chí phân loại và đưa ra những nhận xét khách quan về cách dùng TNĐGCN trong ba thứ tiếng, nhằm làm rõ đặc trưng tư duy dân tộc của người Anh, người Nga và người Việt trong phạm vi đánh giá con người.
3. Xác định các nguyên tắc dịch thuật và chỉ dẫn quy trình dịch, đặc biệt ở các giai đoạn nhận dạng thành ngữ, luận giải nghĩa thành ngữ và áp dụng các phương thức chuyển dịch cụ thể giữa các ngôn ngữ.
4. Đưa ra các chỉ dẫn thực tế trong việc tiếp nhận và sử dụng thành ngữ của ba thứ tiếng.
5. Đề xuất các định hướng ứng dụng cho việc thiết kế chương trình đào tạo biên phiên dịch tại các trường chuyên ngữ ở Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các đơn vị TNĐGCN trong tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Việt và các cách thức chuyển dịch nhóm thành ngữ này từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt. Phạm vi khảo sát tập trung vào các thành ngữ thông dụng trong đời sống thường nhật (dựa trên ngữ liệu Cobuild Corpus và khảo sát người bản ngữ), sách học tiếng Anh cho người nước ngoài, từ điển thành ngữ và các tác phẩm văn học của ba ngôn ngữ; loại trừ các đơn vị thành ngữ cổ hoặc hiếm gặp.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan, tác giả điểm lại các khuynh hướng nghiên cứu lý thuyết dịch thuật và dịch thành ngữ trên thế giới và tại Việt Nam:

Về lý thuyết dịch thuật thế giới, văn bản tổng kết các giai đoạn phát triển của khái niệm tương đương qua phân loại của Yrbanjek với khoảng sáu mươi khái niệm tương đương. Giai đoạn ngôn ngữ học gắn liền với các học giả như Phedorov, Revzin, Retsker (tập trung so sánh yếu tố hình thức cấu trúc ngôn ngữ ở từng cấp độ). Giai đoạn giao tiếp với các đại diện như Eugene Nida, J. Albrecht, G. Jäger, O. Kade, V.N. Komissarov, Katharina Reiss (nhấn mạnh tương đương chức năng giao tiếp và phản ứng của người tiếp nhận). Giai đoạn tiếp theo áp dụng tâm lý học nhận thức và tiếp cận văn hóa. Tác giả cũng phân tích quan điểm của Wolfram Wilss về khoa học dịch thuật, quan điểm của Christiane Nord về dịch chức năng định hướng mục đích văn bản, quan điểm của Peter Newmark về bối cảnh văn hóa và vai trò của dịch giả, nghiên cứu của Mona Baker về các chiến thuật xử lý từ vựng và thành ngữ không có yếu tố tương đương, quan điểm của Seljaev về tính biểu cảm lời nói theo đặc thưng văn hóa dân tộc, và các nghiên cứu của Kochetkov, Scarpitti, Chukovsky, Semko, Rjabov về tính không xác định, tính mơ hồ trong nguyên bản.

Về nghiên cứu dịch thành ngữ quốc tế, tác giả phân tích hệ thống sáu phương thức dịch thành ngữ Anh - Nga của A.V. Kunin (dịch tương đương, dịch loại suy, dịch miêu tả, dịch nghịch nghĩa, dịch sao phỏng/vay mượn, dịch tổng hợp) cùng các thủ pháp bổ trợ (dịch tương đương cá biệt, dịch bổ sung, dịch bù trừ).

Về tình hình nghiên cứu trong nước, tác giả điểm lại các công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu thành ngữ của Trương Đông San (khảo sát thành ngữ tiếng Nga dưới góc nhìn người Việt và đề xuất các phương thức chuyển dịch sang tiếng Việt dựa trên cấu tạo ngữ nghĩa), Nguyễn Văn Mệnh (phân loại mô hình cấu trúc cú pháp - ngữ nghĩa thành ngữ tiếng Việt và phương thức chuyển dịch Việt - Đức), Nguyễn Xuân Hòa (khảo sát thành ngữ Việt - Nga trên bình diện giao tiếp, đặc thù văn hóa dân tộc, nhân tố liên cá nhân và quy trình dịch gồm hai công đoạn chuẩn bị - dịch), cùng các khảo sát về thành ngữ chứa thành tố chỉ động vật Anh - Việt và ý kiến trao đổi nghiệp vụ của các học giả, giảng viên như Phan Ngọc, Nguyễn Ngọc Hùng, Lê Đức Mẫn, Nguyễn Đức Tồn, Phùng Trọng Toản, Nguyễn Văn Hằng.

Vị trí của luận án được xác định là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống về phương thức chuyển dịch thành ngữ đánh giá con người trên bình diện đối chiếu đồng thời ba ngôn ngữ Anh - Nga - Việt, kết hợp giữa phân tích cấu trúc - ngữ nghĩa với lý thuyết dịch chức năng định hướng ngữ cảnh giao tiếp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên sự tích hợp các lý thuyết ngôn ngữ học và dịch thuật hiện đại:

• Lý thuyết dịch chức năng và tương đương động: Kế thừa quan điểm của E. Nida, Ch. Nord, W. Wilss và P. Newmark, coi dịch thuật là một hành vi giao tiếp liên văn hóa. Dịch thuật không chỉ đơn thuần là chuyển mã ngôn ngữ bề mặt mà là quá trình phân tích ý đồ tác giả ở văn bản nguồn (VBN), chuyển tải nội dung và tái lập cấu trúc ở văn bản đích (VBĐ) nhằm tạo ra hiệu quả tiếp nhận tương đương ở độc giả bản dịch.
• Lý thuyết thành ngữ học: Tiếp cận thành ngữ như một biểu ngữ đa từ cố định, có tính biểu trưng và nghĩa tổng thể thống nhất, mang đặc trưng văn hóa và tư duy của cộng đồng bản ngữ. Luận án vận dụng các tiêu chí phân loại và nhận diện thành ngữ của A. Makkai (thành ngữ mã hóa và giải mã), C. Fernando và R. Flavell, S. Glucksberg, R. Carter, C. Cacciari, A.V. Kunin, M.A.K. Halliday (thành ngữ ý niệm và thành ngữ liên cá nhân).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được triển khai theo hướng kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh các đơn vị TNĐGCN giữa tiếng Anh với tiếng Nga, tiếng Anh với tiếng Việt, và tiếng Nga với tiếng Việt nhằm chỉ ra các nét tương đồng và khác biệt về cấu trúc, ngữ nghĩa, hình ảnh biểu trưng và cơ chế đánh giá.
• Phương pháp miêu tả: Phân tích ngữ nghĩa, cấu trúc nội tại và ngữ cảnh hoạt động của các thành ngữ để làm sáng tỏ cơ chế tạo nghĩa và đặc trưng tư duy dân tộc.
• Phương pháp thống kê: Phân loại, tổng hợp tần suất xuất hiện, cơ cấu phân bố theo nhóm ngữ nghĩa, các mô hình cấu trúc và số liệu phân loại phương thức dịch.
• Kỹ thuật thu thập dữ liệu: Sử dụng bảng hỏi điều tra; khảo sát thực tế tình hình học tập và nhu cầu sử dụng thành ngữ của sinh viên và giảng viên; trao đổi chuyên môn trực tiếp và gián tiếp với người bản ngữ; khảo sát các tình huống tranh luận trên mạng internet.

Nguồn tư liệu khảo sát thực tế của luận án bao gồm:

• Khoảng 650 đơn vị TNĐGCN trong tiếng Anh.
• Khoảng 550 đơn vị TNĐGCN trong tiếng Nga.
• Khoảng 950 đơn vị TNĐGCN trong tiếng Việt.
• Hơn 1.244 ngữ cảnh trích dẫn có chứa thành ngữ trong các tác phẩm văn học và văn bản giao tiếp.
• Phần phụ lục cung cấp 101 đơn vị thành ngữ chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt kèm chú giải chi tiết.

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục của luận án gồm 177 trang chính văn, 11 bảng thống kê, 9 sơ đồ và đồ thị, phần phụ lục 39 trang, 211 tài liệu tham khảo bằng ba thứ tiếng Việt, Nga, Anh. Toàn bộ nội dung nghiên cứu được tổ chức thành 3 chương:

Luận án Tiến sĩ: Phương thức dịch thành ngữ đánh giá con người (Anh - Nga - Việt)

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu dịch thuật và dịch thành ngữ

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng về dịch thuật và dịch thành ngữ. Luận án phân định rõ các khái niệm biên dịch (gắn với văn bản viết) và phiên dịch (gắn với ngôn bản nói), các loại hình dịch thuật (giữa các ngôn ngữ khác nhau, giữa ngôn ngữ chuẩn và phương ngữ, giữa ngôn ngữ cổ và hiện đại). Tác giả phân tích các khuynh hướng tiếp cận dịch thuật: tiếp cận ngữ văn học, tiếp cận ngôn ngữ học, tiếp cận giao tiếp và tiếp cận ký hiệu học.

Về phương pháp dịch, chương 1 trình bày bốn phương pháp cơ bản trong lịch sử:

1. Dịch nguyên văn (literal translation): Dịch từng từ, giữ nguyên trật tự và cấu trúc câu gốc, phù hợp cho người mới học tiếng hoặc nghiên cứu đối chiếu hình thái nhưng dễ gây tối nghĩa trong văn bản thông thường.
2. Dịch tương đương hình thức (formal equivalence): Chuyển đổi các thực từ tương ứng kết hợp điều chỉnh trật tự cú pháp cho phù hợp với ngữ pháp ngôn ngữ đích.
3. Dịch diễn giải (paraphrase): Thoát ly hình thức từ ngữ của nguyên bản để diễn giải ý nghĩa, cần thiết khi ngôn ngữ đích thiếu khái niệm tương đương hoặc khi dịch các yếu tố văn hóa đặc thù.
4. Dịch tương đương chức năng/tương đương động (functional/dynamic equivalence): Lấy phản ứng của người tiếp nhận bản dịch làm trọng tâm so sánh với người tiếp nhận bản gốc, tiến hành qua ba bước: phân tích ý đồ tác giả, chuyển tải ý tưởng và tái lập cấu trúc ngôn ngữ đích.

Chương này cũng tổng kết mô hình vị thế dịch giả theo sơ đồ của Peter Newmark (1988), khẳng định vai trò trung tâm của dịch giả khi đồng thời phải xử lý các ràng buộc từ tác giả, văn bản, chuẩn mực ngôn ngữ, văn hóa của cả văn bản nguồn và văn bản đích. Đồng thời, tác giả khảo sát các trường hợp bất tương đương từ vựng theo Mona Baker (1994), các phương thức dịch thành ngữ của A.V. Kunin, Trương Đông San, Nguyễn Xuân Hòa, và xác lập định hướng của luận án là trung thành về nghĩa có gắn với chức năng giao tiếp liên văn hóa.

Chương 2: Thành ngữ nhận xét đánh giá con người trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Việt

Chương 2 tập trung khảo sát toàn diện diện mạo của TNĐGCN trong ba ngôn ngữ trên các phương diện cấu trúc, ngữ nghĩa, hình ảnh và ngữ dụng.

Về mặt cấu trúc, thành ngữ được xác định là biểu ngữ phức hợp cố định, gồm từ hai từ trở lên, có cấu trúc chặt chẽ và nghĩa tổng thể biểu trưng. Tác giả đối chiếu các mô hình cấu trúc của TNĐGCN trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Việt (từ các cụm từ đẳng lập, chính phụ, cụm động từ đến các kết cấu dạng câu).

Về mặt ngữ nghĩa và hình tượng, chương 2 phân loại các nhóm đặc điểm nhận xét con người qua thành ngữ:

• Đánh giá về ngoại hình, thể chất (vóc dáng, diện mạo, sức khỏe).
• Đánh giá về phẩm chất đạo đức, tính cách, tâm lý (tốt, xấu, trung thực, giả dối, dũng cảm, hèn nhát).
• Đánh giá về trí tuệ, năng lực nhận thức và hành vi xã hội.

Tác giả phân tích mối liên hệ giữa hình ảnh biểu trưng và ý nghĩa thành ngữ, chỉ ra sự chi phối của môi trường tự nhiên, đời sống xã hội và văn hóa dân tộc lên việc lựa chọn hình ảnh so sánh (như hệ thống hình tượng động vật, đồ vật, hiện tượng tự nhiên). Luận án khảo sát thái độ đánh giá (tích cực, trung hòa hoặc không tích cực/tiêu cực), phân tích phương thức sử dụng trực tiếp hay gián tiếp trong nhận xét đánh giá con người, và thực hiện điều tra trường hợp về tần suất sử dụng thực tế của các tiểu nhóm TNĐGCN trong ba ngôn ngữ.

Chương 3: Phương thức chuyển dịch thành ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt

Chương 3 là phần trọng tâm ứng dụng lý thuyết vào quy trình và phương thức chuyển dịch thực tế. Luận án xác lập quy trình dịch thành ngữ gồm ba bước tuần tự:

1. Nhận dạng thành ngữ: Nhận diện biểu ngữ cố định trong văn bản nguồn, phân biệt thành ngữ với các cụm từ tự do, tránh hiểu sai theo nghĩa đen bề mặt.
2. Giải nghĩa thành ngữ: Phân tích nghĩa khởi nguyên của các yếu tố thành phần, xác định nghĩa tiềm năng, đối chiếu với ngữ cảnh cụ thể và tri thức nền văn hóa để xác định nghĩa thực tại của thành ngữ.
3. Lựa chọn phương thức dịch: Lựa chọn giải pháp chuyển dịch phù hợp dựa trên quan hệ tương đương về nghĩa, hình ảnh, phong cách và mục đích của bản dịch.

Tác giả phân tích sâu khái niệm tương đương và không tương đương trong dịch thành ngữ, xác định ranh giới giữa dịch được và không thể dịch được. Hệ thống các phương thức dịch chủ yếu được tổng kết và minh chứng cụ thể:

• Phương thức dịch tương đương hoàn toàn: Áp dụng khi ngôn ngữ đích có thành ngữ tương đương cả về ý nghĩa và hình ảnh biểu trưng.
• Phương thức dịch tương đương bộ phận / dịch loại suy: Giữ nguyên ý nghĩa nhưng thay đổi hình ảnh biểu trưng cho phù hợp với văn hóa ngôn ngữ đích.
• Phương thức dịch miêu tả / diễn giải: Sử dụng cụm từ tự do để giải thích trọn vẹn ý nghĩa khi ngôn ngữ đích không có thành ngữ tương ứng.
• Phương thức dịch sao phỏng / vay mượn: Giữ nguyên hình ảnh cấu trúc của thành ngữ nguồn để bảo tồn phong cách hoặc bổ sung hình tượng mới, thường đi kèm chú giải cần thiết.
• Phương thức dịch nghịch nghĩa và dịch tổng hợp: Áp dụng cho các cấu trúc đặc thù nhằm đạt hiệu quả diễn đạt tự nhiên trong ngôn ngữ đích.

Chương này cũng phân tích chiều chuyển dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh và tiếng Nga, rút ra các quy tắc ứng dụng thực tế cho dịch thuật văn bản và đề xuất định hướng ứng dụng trong giảng dạy môn dịch tại các trường chuyên ngữ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

• Về lý luận: Luận án miêu tả mảng TNĐGCN từ góc độ ngữ nghĩa và chức năng giao tiếp trong ba ngôn ngữ Anh, Nga, Việt; chỉ rõ cơ chế nhận dạng và luận giải nghĩa thành ngữ dựa trên đặc điểm văn hóa và tư duy dân tộc của từng cộng đồng bản ngữ.
• Về thực tiễn dịch thuật: Luận án xây dựng có hệ thống một quy trình thao tác dịch thành ngữ (từ nhận dạng, phân tích giải mã nghĩa đến lựa chọn phương án dịch) và hệ thống hóa các phương thức chuyển dịch cụ thể từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt có tính khả thi cao.
• Về ứng dụng đào tạo: Cung cấp tư liệu đối chiếu phong phú kèm phụ lục 101 mục thành ngữ chuyển dịch có chú giải, tạo cơ sở tham khảo cho việc xây dựng giáo trình, bài tập môn dịch và thiết kế chương trình đào tạo biên phiên dịch tại các trường đại học chuyên ngữ ở Việt Nam.

Dưới đây là bảng tổng hợp các phương thức chuyển dịch thành ngữ chính được phân tích trong luận án:

STT	Phương thức dịch	Bản chất thao tác	Điều kiện áp dụng
1	Dịch tương đương hoàn toàn	Chuyển dịch bằng thành ngữ đích có cùng ý nghĩa và cùng hình ảnh biểu trưng	Khi hai ngôn ngữ có sự tương đồng về quan niệm hình tượng và ngữ nghĩa
2	Dịch tương đương bộ phận (loại suy)	Chuyển dịch bằng thành ngữ đích có cùng ý nghĩa nhưng khác biệt về hình ảnh biểu trưng	Khi khái niệm tương đồng nhưng biểu trưng văn hóa dân tộc khác nhau
3	Dịch miêu tả / diễn giải	Dùng từ hoặc cụm từ tự do để giải thích rõ nội dung ý nghĩa của thành ngữ nguồn	Khi ngôn ngữ đích hoàn toàn không có thành ngữ tương đương tương ứng
4	Dịch sao phỏng / vay mượn	Dịch trực tiếp hình ảnh của thành ngữ nguồn vào ngôn ngữ đích	Khi muốn bảo tồn phong cách tác giả hoặc bổ sung hình ảnh văn hóa mới
5	Dịch nghịch nghĩa	Dùng cách diễn đạt phủ định hoặc trái nghĩa để tái hiện thông điệp gốc	Khi cấu trúc ngôn ngữ đích đòi hỏi sự hoán đổi logic để đạt tính tự nhiên
6	Dịch tổng hợp / bù trừ	Kết hợp diễn giải và bổ sung yếu tố ngữ cảnh để bù đắp sự hao hụt nghĩa	Khi thành ngữ nguồn chứa đựng các sắc thái không gian, thời gian phức tạp

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án nêu rõ các giới hạn về phạm vi nghiên cứu:

• Ngữ liệu khảo sát chỉ giới hạn trong phạm vi các đơn vị TNĐGCN thông dụng, chủ yếu thuộc tiếng Anh-Anh và tiếng Anh-Bắc Mỹ, tiếng Nga hiện đại và tiếng Việt chuẩn mực; chưa bao quát toàn bộ các thành ngữ cổ, thành ngữ địa phương hoặc tiếng lóng biến đổi nhanh.
• Chiều hướng nghiên cứu trọng tâm là chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt; chiều chuyển dịch ngược lại (từ tiếng Việt sang tiếng Anh và tiếng Nga) mới chỉ được đề cập ở mức độ minh họa và định hướng ứng dụng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở là mở rộng phạm vi khảo sát sang các trường ngữ nghĩa thành ngữ khác, khảo sát sâu hơn chiều chuyển dịch xuôi - ngược đa chiều giữa tiếng Việt với các ngoại ngữ, và tích hợp các phương thức dịch thành ngữ vào hệ thống công cụ hỗ trợ dịch thuật tự động.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các đối tượng:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp khung lý thuyết kết hợp giữa ngữ nghĩa học, ngôn ngữ học đối chiếu và lý thuyết dịch chức năng; là tài liệu tham khảo tốt ở các chương 1, 2 và 3 khi nghiên cứu về ngữ nghĩa học thành ngữ và lý luận dịch.
• Người làm công tác biên phiên dịch: Tham khảo quy trình ba bước (nhận dạng - giải nghĩa - chọn phương thức dịch) và các chỉ dẫn cụ thể trong việc lựa chọn thành ngữ tương đương hoặc diễn giải nghĩa, tránh các lỗi dịch thô, hiểu sai ngữ cảnh văn hóa.
• Cơ sở đào tạo chuyên ngữ: Cung cấp định hướng để xây dựng giáo trình giảng dạy biên phiên dịch và thiết kế chương trình đào tạo chuyên ngành tiếng Anh, tiếng Nga tại bậc đại học và sau đại học.

Câu hỏi thường gặp

1. Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là gì? Đối tượng nghiên cứu là thành ngữ nhận xét đánh giá con người trong ba ngôn ngữ tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Việt và cách thức chuyển dịch nhóm thành ngữ này từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiếng Việt.

2. Tác giả sử dụng nguồn ngữ liệu khảo sát cụ thể nào? Ngữ liệu của luận án gồm khoảng 650 TNĐGCN tiếng Anh, 550 TNĐGCN tiếng Nga, 950 TNĐGCN tiếng Việt, hơn 1.244 ngữ cảnh trích dẫn trong văn học và giao tiếp thực tế, ngữ liệu Cobuild Corpus, cùng phụ lục 101 thành ngữ đối chiếu có chú giải.

3. Luận án xác lập quy trình dịch thành ngữ gồm những bước cơ bản nào? Quy trình dịch thành ngữ gồm ba bước: (1) Nhận dạng thành ngữ trong văn bản nguồn; (2) Giải nghĩa thành ngữ dựa trên nghĩa thành phần, nghĩa tiềm năng, ngữ cảnh và văn hóa; (3) Lựa chọn phương thức dịch tối ưu (tương đương, loại suy, miêu tả, sao phỏng, diễn giải...).

4. Luận án ủng hộ phương pháp dịch thuật nào làm cơ sở chính? Luận án lấy phương pháp dịch tương đương chức năng (functional equivalence) và định hướng mục đích giao tiếp làm cơ sở trọng tâm, coi trọng phản ứng tiếp nhận của độc giả bản dịch và sự phù hợp về văn hóa trong ngữ cảnh cụ thể.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Lan là công trình nghiên cứu chuyên sâu về thành ngữ nhận xét đánh giá con người trên cơ sở đối chiếu ba ngôn ngữ Anh - Nga - Việt. Công trình đã làm sáng tỏ các đặc trưng cấu trúc, ngữ nghĩa và hình tượng văn hóa của thành ngữ đánh giá con người, đồng thời xây dựng quy trình và hệ thống phương thức chuyển dịch có căn cứ khoa học vững chắc. Kết quả nghiên cứu có đóng góp thiết thực cho lý luận dịch thuật ngôn ngữ học đối chiếu và công tác đào tạo biên phiên dịch tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu dịch thuật và dịch thành ngữ; Chương Thành ngữ nhận xét đánh giá con người trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Việ Chương 3 Phương thức chuyển dịch thành ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Nga và tiết Việt, 7. CÁI MỚI CỦA LUẬN ÁN Luận án đề ra nhiệm vụ chỉ nghiên cứu miêu tả mang TNDGN từ góc độ ngữ ngh trong ba NN, đi tìm cách nhận dang TN, luận nghĩa TN trên cơ sở các đặc điểm vi hoá và tư duy dân tộc của mỗi cộng đồng người bản ngữ. Điều này thể hiện rõ troi cách giải quyết vấn đề thông qua nội dung khá phong phú được trình bày chủ yếu chương 2 và 3 của luận án (từ trang 49-187) Luận án dưa ra một quy trình và phương thức dịch TN từ TA sang TNg và TV m cách có hệ thống và có thể áp dụng được. 15 CHUGNG |: TO NG QU AN TI NH HÌ NH NG HI ÊN CU U DỊ CH TH UA T V DICH THANH NGU 1.

Dich thuật và lí thuyết dich Mục này giới thiệu về một số khái niệm cơ bản như dịch thuật, lí thuyết dịch. các tiếp cận, phương pháp, nguyên tắc dịch, quan điểm về nhiệm vụ và chức nang c dịch giả và những vấn đề phát triển trong luận án. Khái niệm về thuật ngữ dịch thuật Sơ đồ về dịch thu DỊCH THUẬT PHIEN DỊCH = VBDy |_| Từ vựng: từ ngữ, | “—.-- DịcH song song THÀNH NGŨ «phan | " liaso Cấu trúc \ ; tích, Dịch relay qu -_ XỬ li trình Chọn phương án dịch dich m¬n : — Sơ đồ | ‘Hoan chính bản | ` dịch Như đã trình bày trên sơ đồ, dịch thuật thường được chia làm hai phần: biên dịch phiên dịch. Biên dich chủ yếu liên quan tới những văn bản viết.

Phiên dịch liên qu tới các văn bản ngôn từ nghe nói. Mỗi loại đó lại chia ra làm hai tiểu loại: dịch van/ ngôn bản nguồn sang van/ ngôn ban đích, và ngược lại. Khái niệm van/ ng bản ở đây dược hiểu là một diễn ngôn. Van bản nguồn (source text -VBN) thưè được hiểu là văn ban xuất phát, từ đó dịch sang tiếng me đẻ hoặc một thứ tiếng 1 16 đó khác); van ban dich (target text- VBĐ), còn gọi là van ban dịch (VBD).

Tre luận án này, văn bản TA là VBN, văn ban TNg, hoặc TV là VBD. Dịch thuật có thể được tiến hành theo nhiều kiểu khác nhau: I/ có thể dich từ n NN này sang một NN khác (ví dụ, khác hệ: Anh- Việt, cùng hệ: Phap-Italia; 2/ có dịch từ một tác phẩm văn học sang tiếng địa phương, hoặc ngược lại hoặc thậm từ tiếng địa phương của một NN sang một NN văn học khác; và 3/ từ NN cổ sang NN hiện đại của cùng một NN (ví dụ: tiếng Anh /Nga/ Việt cổ sang tiếng A /Nga / Việt hiện đạt). Luận án này sẽ nghiên cứu phần biên dich, lấy những đơn vi TN TA làm dối tực dịch sang TNg va TV (kiểu 1). Những văn bản dịch sang TNg sẽ chủ yếu dựa + những dịch giả người Nga để đảm bao tính thống nhất trong so sánh các TN từ n góc độ: TN TA trong con mắt của người nước ngoài (ở đây: TN TA trong con r của người Nga và người Việt).

[Hién nay có hàng trăm quan niệm khác nhau về dịch thuật. Các quan niệm này pl ánh cách tiếp cận dịch thuật khác nhau của dịch giả. Có người cho rằng người d chỉ cần phần ánh trung thành văn bản gốc, từng câu, từng từ, từng chữ v. khê cần quan tâm đến việc người đọc có hiểu hay không.

Đây là loại dịch từng chữ, văn bản gốc làm trọng tâm.