Luận án: Chính sách Biển Đông của TQ sau ĐH 18 và vấn đề đặt ra cho Việt Nam

Khám phá chính sách Biển Đông của Trung Quốc sau Đại hội 18. Bài viết phân tích sâu tác động đến Việt Nam, làm rõ tình hình khu vực.

• Tác giả: Vũ Duy Thành
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Quang Minh
• Trường học: Học Viện Ngoại Giao
• Chuyên ngành: Quan Hệ Quốc Tế
• Đề tài: Chính Sách Của Trung Quốc Đối Với Biển Đông Từ Sau Đại Hội 18 Đảng Cộng Sản Trung Quốc: Những Vấn Đề Đặt Ra Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18
• 1.1. Nền tảng lý thuyết về quan hệ quốc tế của thế giới và các tư tưởng của Trung Quốc
• 1.1.1. Chủ nghĩa hiện thực
• 1.1.2. Chủ nghĩa tự do
• 1.1.3. Chủ nghĩa kiến tạo
• 1.1.4. Tư tưởng kinh điển và văn hóa chiến lược của Trung Quốc
• 1.2. Cách tiếp cận và khung phân tích chính sách
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.3.1. Những nhân tố bên trong
• 1.3.1.1. Sự mở rộng phạm vi lợi ích cùng đà gia tăng sức mạnh tổng thể
• 1.3.1.2. Thể diện và uy thế nước lớn
• 1.3.1.3. Sự gia tăng của chủ nghĩa dân tộc
• 1.3.1.4. Các chủ thể tác động đến chính sách của Trung Quốc về vấn đề Biển Đông sau Đại hội 18
• 1.3.2. Những nhân tố bên ngoài
• 1.3.2.1. Mỹ và các cường quốc khác ở khu vực
• 1.3.2.2. Phản ứng của các bên tranh chấp liên quan
• 1.3.2.3. Phản ứng của cộng đồng quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 ĐẢNG CỘNG SẢN TRUNG QUỐC
• 2.1. Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông giai đoạn trước Đại hội 18
• 2.1.1. Biển Đông trong chiến lược biển của Trung Quốc
• 2.1.2. Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông
• 2.1.2.1. Cách giới lãnh đạo Trung Quốc nhìn nhận, xác định lợi ích của Trung Quốc ở Biển Đông
• 2.1.2.2. Mục tiêu và yêu sách của Trung Quốc ở Biển Đông
• 2.1.2.3. Cách thức triển khai chính sách của Trung Quốc ở Biển Đông
• 2.2. Những điều chỉnh quan trọng nhất của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 đến nay
• 2.2.1. Những điều chỉnh ở tầm chiến lược
• 2.2.2. Những điều chỉnh ở tầm chiến thuật
• 2.2.2.1. Về phương châm triển khai
• 2.2.2.2. Về chính trị - ngoại giao
• 2.2.2.3. Về hành động trên thực địa
• 2.2.2.4. Về pháp lý, thông tin tuyên truyền và tâm lý chiến
• 2.2.3. Nguyên nhân điều chỉnh chính sách
• 2.3. Kết quả triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18
• 2.3.1. Những thuận lợi đạt được
• 2.3.1.1. Trên thực địa
• 2.3.1.2. Về thúc đẩy hợp tác với các bên tranh chấp
• 2.3.1.3. Về chính trị - ngoại giao
• 2.3.2. Những tồn tại, hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. Dự báo chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông đến năm 2030
• 3.1.1. Những nội hàm chính sách dự kiến tiếp tục được kế thừa
• 3.1.2. Khả năng tiếp tục điều chỉnh chính sách
• 3.1.3. Những biến số nằm ngoài dự đoán
• 3.2. Tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam
• 3.2.1. Các lợi ích quan trọng của Việt Nam ở Biển Đông
• 3.2.2. Mục tiêu của Việt Nam ở Biển Đông
• 3.3. Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam
• 3.3.1. Tác động không thuận
• 3.3.2. Những lựa chọn chính sách khó khăn của Việt Nam
• 3.4. Một số gợi ý chính sách
• 3.4.1. Gợi ý cách tiếp cận mới đối với vấn đề Biển Đông
• 3.4.2. Gợi ý về phương châm và cách thức triển khai chính sách
• 3.4.3. Một số biện pháp cụ thể
• 3.4.3.1. Về chính trị - ngoại giao
• 3.4.3.2. Hoạt động hợp tác trên thực địa
• 3.4.3.3. Về quân sự
• 3.4.3.4. Về thông tin, truyền thông đối nội và đối ngoại
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Toàn cảnh chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông sau ĐH 18

Sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc (năm 2012), chính sách đối ngoại của Bắc Kinh đã có những điều chỉnh mang tính bước ngoặt, đặc biệt là trong vấn đề Biển Đông. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển dịch từ phương châm “giấu mình chờ thời” sang một giai đoạn quyết đoán và chủ động hơn, nhằm hiện thực hóa mục tiêu chiến lược đưa Trung Quốc trở thành “cường quốc biển”. Luận án của tác giả Vũ Duy Thành chỉ rõ, sự thay đổi này không phải là ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ sự hội tụ của nhiều yếu tố cả bên trong lẫn bên ngoài. Về nội tại, sự gia tăng vượt bậc về sức mạnh tổng hợp quốc gia, đặc biệt là kinh tế và quân sự, đã tạo ra cả năng lực và sự tự tin cho Trung Quốc. Khẩu hiệu “Giấc mộng Trung Hoa” và sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa dân tộc Trung Hoa đã tạo ra áp lực và động lực để giới lãnh đạo, đứng đầu là Tập Cận Bình, phải hành động cứng rắn hơn trong các vấn đề liên quan đến chủ quyền lãnh thổ. Vấn đề Biển Đông, từ một tranh chấp khu vực, đã được nâng tầm thành “lợi ích cốt lõi”, gắn liền với tính chính danh và uy thế của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Bên cạnh đó, các yếu tố bên ngoài, đặc biệt là cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt với Mỹ, đã thúc đẩy Trung Quốc phải nhanh chóng củng cố vị thế của mình tại Biển Đông. Bắc Kinh coi Biển Đông là “sân sau” chiến lược, một vùng đệm an ninh quan trọng và là bàn đạp để vươn ra Tây Thái Bình Dương. Chính sách này không chỉ đơn thuần là phản ứng trước các động thái của Mỹ hay các bên liên quan, mà còn là một phần trong một chiến lược của Trung Quốc ở Biển Đông được tính toán dài hạn, bài bản nhằm thay đổi nguyên trạng, áp đặt sự kiểm soát và hiện thực hóa yêu sách đường lưỡi bò phi pháp.

1.1. Các nhân tố nội bộ định hình chiến lược của TQ ở Biển Đông

Sự điều chỉnh trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông được thúc đẩy mạnh mẽ bởi các yếu tố nội bộ. Thứ nhất, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Trung Hoa đã trở thành một công cụ quan trọng để Đảng Cộng sản Trung Quốc củng cố tính chính danh. Luận án nhấn mạnh, chính quyền đã gắn liền việc bảo vệ chủ quyền tại Biển Đông với “thế kỷ ô nhục”, coi việc để mất Biển Đông là sự lặp lại của lịch sử đau thương. Điều này tạo ra áp lực dư luận lớn, khiến bất kỳ sự mềm mỏng nào cũng có thể bị coi là yếu đuối. Thứ hai, vai trò cá nhân của Tập Cận Bình và Biển Đông có mối liên hệ mật thiết. Với việc tập trung quyền lực và xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo mạnh mẽ, ông Tập đã đích thân chỉ đạo nhiều quyết sách cứng rắn, bao gồm cả chiến dịch cải tạo đảo nhân tạo. Tờ báo Học Tập của Trường Đảng Bắc Kinh đã khẳng định: “đích thân Tập Cận Bình đã ra lệnh và chỉ huy chiến dịch tôn tạo đảo quy mô lớn ở Biển Đông”. Thứ ba, sự cạnh tranh lợi ích giữa các chủ thể trong bộ máy nhà nước như quân đội (PLA), các tập đoàn dầu khí quốc doanh và chính quyền địa phương ven biển cũng góp phần thúc đẩy các hành động quyết đoán, đôi khi vượt ra ngoài tầm kiểm soát của các cơ quan ngoại giao.

1.2. Tác động từ cạnh tranh chiến lược và luật pháp quốc tế

Bối cảnh quốc tế, đặc biệt là cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ, là nhân tố bên ngoài quan trọng nhất. Trung Quốc xem sự hiện diện quân sự của Mỹ tại khu vực là mối đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia. Do đó, việc quân sự hóa Biển Đông được xem là một bước đi phòng thủ chiến lược, nhằm tạo ra một vùng đệm an toàn và thách thức khả năng tiếp cận của hải quân Mỹ. Về mặt pháp lý, Trung Quốc đối mặt với thách thức lớn từ luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982). Phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 2016 bác bỏ tính hợp pháp của yêu sách đường lưỡi bò đã giáng một đòn mạnh vào các đòi hỏi của Trung Quốc. Tuy nhiên, thay vì tuân thủ, Bắc Kinh đã phản ứng bằng cách phớt lờ phán quyết và đẩy mạnh các hoạt động trên thực địa, cho thấy sự ưu tiên của sức mạnh thực tế so với các ràng buộc pháp lý quốc tế. Phản ứng của cộng đồng quốc tế và các bên tranh chấp khác cũng là biến số mà Trung Quốc phải tính đến, nhưng nhìn chung chưa đủ mạnh để ngăn chặn các bước đi của nước này.

II. Cách TQ thực thi chính sách Biển Đông quyết đoán và đa diện

Từ sau Đại hội 18, chiến lược của Trung Quốc ở Biển Đông không còn chỉ giới hạn ở các tuyên bố ngoại giao mà được triển khai đồng bộ, quyết liệt trên nhiều mặt trận: thực địa, pháp lý, kinh tế và tâm lý chiến. Thay đổi lớn nhất và gây quan ngại sâu sắc nhất là chiến dịch cải tạo đảo nhân tạo quy mô lớn chưa từng có tại quần đảo Trường Sa. Trung Quốc đã biến các bãi đá ngầm chiếm đóng trái phép thành các hòn đảo nhân tạo với đầy đủ cơ sở hạ tầng lưỡng dụng, bao gồm đường băng, cầu cảng, và hệ thống radar, tên lửa. Hành động này đã làm thay đổi vĩnh viễn nguyên trạng địa lý, tạo ra các tiền đồn quân sự kiên cố, cho phép Trung Quốc gia tăng đáng kể khả năng kiểm soát và triển khai sức mạnh trên toàn bộ Biển Đông. Song song với đó, Bắc Kinh đẩy mạnh quân sự hóa Biển Đông bằng việc thường xuyên triển khai tàu chiến, máy bay chiến đấu và các hệ thống vũ khí hiện đại ra các thực thể này. Đồng thời, lực lượng hải cảnh Trung Quốc và dân quân biển được sử dụng như một công cụ hiệu quả trong chiến lược vùng xám, liên tục quấy rối, ngăn cản hoạt động kinh tế hợp pháp của các nước khác trong vùng đặc quyền kinh tế của họ. Về mặt ngoại giao và pháp lý, Trung Quốc kiên quyết bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 2016 và tìm cách diễn giải UNCLOS 1982 theo hướng có lợi cho mình, đồng thời sử dụng sức mạnh kinh tế thông qua sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) để gây ảnh hưởng và chia rẽ các nước ASEAN.

2.1. Phân tích hoạt động cải tạo đảo và quân sự hóa Biển Đông

Chiến dịch cải tạo đảo nhân tạo tại quần đảo Trường Sa là biểu hiện rõ ràng nhất cho sự quyết đoán trong chính sách của Trung Quốc. Chỉ trong vài năm, Trung Quốc đã bồi đắp hàng nghìn hecta, xây dựng 3 đường băng dài 3.000m có khả năng tiếp nhận mọi loại máy bay quân sự. Các hành động quân sự hóa Biển Đông đi kèm đã biến các đảo nhân tạo này thành những “tàu sân bay không thể chìm”. Việc triển khai tên lửa chống hạm, tên lửa phòng không và các hệ thống tác chiến điện tử đã mang lại cho Trung Quốc khả năng khống chế các tuyến đường an ninh hàng hải huyết mạch và đe dọa trực tiếp đến các quốc gia ven biển, trong đó có Việt Nam. Như tác giả Vũ Duy Thành phân tích, các hành động này đã “phá vỡ nguyên trạng Biển Đông, gây nguy cơ mất cân bằng chiến lược ở khu vực”. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc củng cố yêu sách chủ quyền mà còn nhằm tạo ra lợi thế quân sự áp đảo, ngăn chặn sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài và buộc các nước nhỏ hơn phải chấp nhận thực tế do Trung Quốc tạo ra.

2.2. Áp dụng chiến lược vùng xám và vai trò của hải cảnh Trung Quốc

Một trong những công cụ hiệu quả nhất của Bắc Kinh là chiến lược vùng xám (gray-zone strategy). Chiến lược này bao gồm các hành động quyết đoán, mang tính cưỡng ép nhưng được giữ ở mức độ dưới ngưỡng xung đột vũ trang, khiến đối phương khó có lý do để đáp trả quân sự. Lực lượng hải cảnh Trung Quốc, với các tàu lớn, được vũ trang nhẹ, đóng vai trò tiên phong trong chiến thuật này. Họ thường xuyên thực hiện các hành vi nguy hiểm như đâm va, phun vòi rồng vào tàu cá và tàu chấp pháp của Việt Nam và Philippines. Lực lượng dân quân biển, núp dưới vỏ bọc tàu cá, cũng được huy động với số lượng lớn để áp đảo, bao vây và cản trở các hoạt động bình thường trên biển. Vụ giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014 và vụ tàu Hải Dương 08 năm 2019 là những ví dụ điển hình cho thấy cách Trung Quốc sử dụng các lực lượng phi quân sự để xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, thách thức chủ quyền biển đảo Việt Nam một cách trắng trợn. Chiến lược này giúp Trung Quốc từng bước thực hiện ý đồ độc chiếm Biển Đông mà không gây ra một cuộc chiến tranh quy ước.

III. Các vấn đề chính sách Biển Đông của TQ đặt ra đối với Việt Nam

Việc Trung Quốc đẩy mạnh chính sách quyết đoán ở Biển Đông đã và đang đặt ra những thách thức an ninh và phát triển toàn diện, nghiêm trọng hàng đầu đối với Việt Nam. Trước hết, đó là mối đe dọa trực tiếp đến chủ quyền biển đảo Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa, cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp trên biển được quy định bởi UNCLOS 1982. Các hành động đơn phương của Trung Quốc, từ việc cấm đánh bắt cá, quấy rối hoạt động dầu khí đến việc quân sự hóa, đang từng bước xói mòn chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam. Thứ hai, an ninh kinh tế bị ảnh hưởng nặng nề. Các hoạt động khai thác tài nguyên, đặc biệt là dầu khí và thủy sản, vốn là ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều địa phương ven biển, luôn bị đe dọa và đình trệ bởi sự ngăn cản của các tàu Trung Quốc. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng đến đời sống của hàng triệu ngư dân. Thứ ba, an ninh hàng hải và tự do hàng không trên Biển Đông bị thách thức. Mặc dù Trung Quốc tuyên bố tôn trọng, nhưng việc quân sự hóa các đảo nhân tạo tạo ra nguy cơ tiềm tàng về việc áp đặt Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ), gây bất ổn cho tuyến hàng hải quốc tế quan trọng bậc nhất thế giới. Cuối cùng, chính sách này gây sức ép lớn lên quan hệ Việt - Trung, khiến Việt Nam đứng trước những lựa chọn chính sách vô cùng khó khăn: vừa phải kiên quyết đấu tranh bảo vệ chủ quyền, vừa phải duy trì môi trường hòa bình, ổn định để phát triển và giữ gìn quan hệ láng giềng hữu nghị.

3.1. Thách thức trực diện đến chủ quyền biển đảo Việt Nam

Thách thức lớn nhất và trực diện nhất là sự xâm phạm nghiêm trọng đến chủ quyền biển đảo Việt Nam. Trung Quốc không chỉ duy trì sự chiếm đóng trái phép đối với quần đảo Hoàng Sa mà còn liên tục có các hành động củng cố yêu sách chủ quyền phi lý ở quần đảo Trường Sa. Các hoạt động cải tạo đảo nhân tạo và quân sự hóa đã tạo ra một thực trạng mới trên thực địa, gây bất lợi lâu dài cho cuộc đấu tranh pháp lý và ngoại giao của Việt Nam. Yêu sách “Tứ Sa” và việc áp đặt các quy định hành chính lên các quần đảo này là những bước đi nhằm hợp pháp hóa yêu sách chủ quyền, phớt lờ các bằng chứng lịch sử và cơ sở pháp lý vững chắc của Việt Nam. Luận án chỉ rõ, Việt Nam là “đối tượng hàng đầu mà Trung Quốc muốn khuất phục” và là nước duy nhất từng là nạn nhân của các hành động vũ lực từ Trung Quốc tại Biển Đông vào các năm 1974 và 1988.

3.2. Rủi ro đối với an ninh kinh tế và ổn định quan hệ Việt Trung

An ninh kinh tế của Việt Nam gắn liền với Biển Đông. Các hành động của Trung Quốc đang trực tiếp đe dọa các hoạt động kinh tế biển hợp pháp của Việt Nam. Việc Trung Quốc đưa giàn khoan vào hoạt động trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam không chỉ là hành vi vi phạm chủ quyền mà còn là một đòn tấn công vào an ninh năng lượng quốc gia. Hoạt động của ngư dân Việt Nam tại các ngư trường truyền thống cũng liên tục bị cản trở, đe dọa. Về mặt quan hệ song phương, vấn đề Biển Đông là trở ngại lớn nhất trong quan hệ Việt - Trung. Sự quyết đoán của Trung Quốc đẩy Việt Nam vào thế khó, phải cân bằng giữa việc bảo vệ lợi ích quốc gia và duy trì quan hệ ổn định với đối tác thương mại lớn nhất. Vụ giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014 là một minh chứng, khi nó đã “đẩy quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam rơi vào trạng thái xấu nhất từ sau khi bình thường hóa năm 1991”.

IV. Gợi ý phương pháp đối sách của Việt Nam trước chính sách TQ

Đối mặt với những thách thức phức tạp từ chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông, Việt Nam cần một chiến lược ứng phó toàn diện, kiên quyết nhưng khôn khéo, kết hợp hài hòa giữa các biện pháp trên nhiều lĩnh vực. Một đối sách của Việt Nam hiệu quả phải dựa trên ba trụ cột chính: (1) Nâng cao sức mạnh nội lực, (2) Đẩy mạnh đấu tranh pháp lý và ngoại giao song phương, (3) Tăng cường hợp tác và ngoại giao đa phương. Về nội lực, việc tiếp tục hiện đại hóa lực lượng hải quân, cảnh sát biển và kiểm ngư là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển và tạo ra sức răn đe cần thiết. Sức mạnh tổng hợp quốc gia, sự đoàn kết toàn dân và ổn định chính trị - xã hội là nền tảng vững chắc nhất để đối phó với các thách thức dài hạn. Về pháp lý, Việt Nam cần tiếp tục khẳng định lập trường dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982, và tận dụng giá trị của phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 2016 để đấu tranh với yêu sách đường lưỡi bò phi lý. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng hồ sơ pháp lý để sẵn sàng cho các biện pháp pháp lý mạnh mẽ hơn khi cần thiết là một lựa chọn chiến lược. Đồng thời, duy trì các kênh đối thoại với Trung Quốc để quản lý bất đồng, tránh xung đột là điều cần thiết. Về ngoại giao, việc chủ động và tích cực tham gia vào các diễn đàn khu vực và quốc tế, củng cố đoàn kết ASEAN và tăng cường quan hệ với các đối tác lớn như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Úc và EU là chìa khóa để quốc tế hóa vấn đề Biển Đông, tạo ra một mặt trận rộng rãi ủng hộ thượng tôn pháp luật.

4.1. Tăng cường nội lực và khả năng thực thi pháp luật trên biển

Nền tảng của mọi đối sách của Việt Nam là sức mạnh nội tại. Việt Nam cần tiếp tục đầu tư nguồn lực để hiện đại hóa các lực lượng chấp pháp biển, đảm bảo đủ khả năng bảo vệ ngư dân, các hoạt động kinh tế và duy trì sự hiện diện thường xuyên tại các vùng biển thuộc chủ quyền. Việc xây dựng một nền kinh tế biển bền vững, gắn phát triển kinh tế với bảo vệ quốc phòng - an ninh sẽ tạo ra thế trận vững chắc. Bên cạnh đó, công tác thông tin, tuyên truyền cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của người dân trong nước và tạo sự đồng thuận quốc tế về lập trường chính nghĩa của Việt Nam. Sự đoàn kết dân tộc, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước là nhân tố quyết định để tạo nên sức mạnh tổng hợp đối phó với mọi âm mưu, hành động xâm phạm chủ quyền.

4.2. Vận dụng luật pháp quốc tế và đẩy mạnh ngoại giao đa phương

Đấu tranh pháp lý là một mặt trận quan trọng. Việt Nam cần kiên trì sử dụng luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982, làm vũ khí sắc bén để bác bỏ các yêu sách phi lý của Trung Quốc. Việc công khai hóa các bằng chứng lịch sử và pháp lý về chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa là cần thiết. Song song đó, ngoại giao đa phương của Việt Nam cần được phát huy tối đa. Việt Nam cần đóng vai trò nòng cốt trong việc duy trì sự đoàn kết và lập trường chung của ASEAN về vấn đề Biển Đông, thúc đẩy sớm hoàn tất một Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu quả, thực chất và phù hợp với luật pháp quốc tế. Việc tăng cường hợp tác thực chất với các đối tác chiến lược và đối tác toàn diện sẽ giúp đa dạng hóa các lựa chọn chính sách, tạo thế đan xen lợi ích và tranh thủ sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ an ninh hàng hải và trật tự dựa trên luật lệ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh quan hệ quốc tế và an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong thập niên qua chứng kiến những biến động địa - chiến lược sâu sắc, nổi bật là sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc và quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại theo hướng ngày càng quyết đoán. Kể từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc (năm 2012), Bắc Kinh đã chính thức xác lập mục tiêu chiến lược xây dựng quốc gia trở thành một “cường quốc biển”, chọn Biển Đông làm địa bàn đột phá khẩu. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ quốc tế (Mã số: 9310206) của nghiên cứu sinh Vũ Duy Thành với đề tài “Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc: Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam” là công trình nghiên cứu tiên phong, tiếp cận toàn diện và khách quan về quy luật hành vi của một cường quốc đang lên trong việc xác lập không gian ảnh hưởng sinh tồn.

Nghiên cứu tập trung giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) lớn trong lý luận quan hệ quốc tế đương đại: Cuộc tranh luận học thuật giữa trường phái nhấn mạnh nhân tố cấu trúc hệ thống (sự chuyển dịch quyền lực tương đối giữa Mỹ và Trung Quốc sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008–2009) và trường phái nhấn mạnh nhân tố nội tại (sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc, áp lực an ninh chế độ và sự thay đổi mô hình lãnh đạo tập trung).

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. RQ1: Nhân tố nào đóng vai trò quyết định khiến Trung Quốc điều chỉnh chính sách đối ngoại theo hướng ngày càng cứng rắn và quyết đoán tại Biển Đông từ sau Đại hội 18?
2. RQ2: Sự gia tăng mức độ quyết đoán trong hành vi của Trung Quốc trên Biển Đông mang bản chất chủ động theo một đại chiến lược dài hạn hay thuần túy là chuỗi phản ứng mang tính cơ hội trước bước đi của các cường quốc và các bên tranh chấp khác?
3. RQ3: Chính sách Biển Đông của Trung Quốc giai đoạn 2012–2021 có những điểm kế thừa và những bước chuyển dịch chiến lược, chiến thuật nào mang tính đột phá so với các giai đoạn trước?
4. RQ4: Những hệ lụy nhiều mặt đối với không gian an ninh, phát triển của Việt Nam là gì và Việt Nam cần hoạch định những đối sách chiến lược nào để bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia?

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên sự tích hợp đa chiều giữa các phân nhánh của Chủ nghĩa hiện thực (hiện thực tấn công của John Mearsheimer, hiện thực phòng thủ của Lyle Goldstein và lý thuyết chuyển dịch quyền lực của Robert Gilpin), Chủ nghĩa tự do mới, Chủ nghĩa kiến tạo kết hợp với Văn hóa chiến lược và Tư tưởng kinh điển Trung Hoa (Binh pháp Tôn Tử, Nho giáo).

Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình từ năm 2012 đến năm 2021 (có sự liên hệ lịch sử từ năm 1949, 1974, 1988, 2009). Luận án định lượng hóa sự thay đổi cán cân quyền lực qua các dữ liệu thực chứng (ngân sách quốc phòng gia tăng từ 168 tỷ USD năm 2012 lên 261 tỷ USD năm 2019 theo dữ liệu SIPRI; quy mô hạm đội hải quân đạt 335 tàu chiến năm 2020 vượt qua con số 296 tàu của Mỹ) nhằm khẳng định ý nghĩa sống còn của việc nhận diện đúng bản chất hành vi của Trung Quốc đối với an ninh quốc gia Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu quốc tế và trong nước về chính sách Biển Đông của Trung Quốc phản ánh hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Nhóm cấu trúc hệ thống và cạnh tranh quyền lực nước lớn): Các học giả thuộc trường phái hiện thực chủ nghĩa như Bill Hayton (2014) trong “The South China Sea: The Struggle for Power in Asia” và James Holmes (2015) trong bài viết “When China Rules the Seas” cho rằng Biển Đông là điểm va chạm đầu tiên giữa tham vọng địa chính trị của cường quốc trỗi dậy (Trung Quốc) và quyết tâm chiến lược của bá quyền tại vị (Mỹ). Bill Hayton khẳng định Trung Quốc tìm cách khoanh vùng ảnh hưởng tương tự cách Mỹ áp dụng "Học thuyết Monroe" tại vùng biển Ca-ri-bê ở thế kỷ XIX. Ngược lại, các học giả Trung Quốc như Ngô Sỹ Tồn (Wu Shicun, 2019, 2020), Trần Tương Miếu (Chen Xiangmiao, 2019), Thiệu Kiến Bình (2018) cùng các học giả phương Tây như Sam Bateman (2018), Greg Austin (2015) lại lập luận theo hướng hiện thực phòng thủ, quy kết việc Bắc Kinh gia tăng tính quyết đoán là phản ứng tự nhiên trước chính sách "Xoay trục/Tái cân bằng" của chính quyền Barack Obama và "Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP)" của chính quyền Donald Trump.
• Luồng quan điểm thứ hai (Nhóm nhân tố nội bộ, bản sắc và văn hóa chính trị): Các nhà nghiên cứu như Timothy Heath (2014), Aaron Friedberg, Li Mingjiang (2012), Andrew Chubb (2014, 2019) và Linda Jakobson & Ryan Manuel (2016) tập trung phân tích sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, áp lực duy trì tính chính danh của Đảng Cộng sản Trung Quốc khi tốc độ tăng trưởng kinh tế suy giảm và sự tập trung quyền lực tuyệt đối vào cá nhân Chủ tịch Tập Cận Bình. Nguyễn Hùng Sơn và Đặng Cẩm Tú (2014), Đỗ Thanh Hải (2017) chỉ ra rằng tầm nhìn và cá tính lãnh đạo của thế hệ thứ năm là động lực trực tiếp đẩy nhanh việc hiện thực hóa tham vọng "Đại phục hưng dân tộc".

Về mặt định vị nghiên cứu (positioning), luận án chỉ ra các giới hạn căn bản của y văn hiện tại: Đa số công trình của học giả phương Tây mang định kiến an ninh lấy phương Tây làm trung tâm; công trình của các học giả nội địa Trung Quốc mang nặng tính tuyên truyền, bảo vệ đường lối chính thức của chính quyền; trong khi nhiều công trình tại Việt Nam dễ bị chi phối bởi yếu tố cảm xúc dân tộc. Luận án định vị bản thân ở vị trí phân tích duy lý, khách quan, đặt chính sách Biển Đông của Trung Quốc vào mối tương quan so sánh với ít nhất 2 tiền lệ quốc tế:

1. So sánh hành vi bành trướng kiểm soát vùng biển cận biên của Trung Quốc với Học thuyết Monroe của Mỹ tại Ca-ri-bê thế kỷ XIX.
2. So sánh thái độ bất tuân luật pháp quốc tế của Trung Quốc đối với Phán quyết Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) năm 2016 với tiền lệ Ấn Độ chấp nhận phán quyết phân định ranh giới biển với Bangladesh theo Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS) năm 2014.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án bổ sung và kiểm chứng các lý thuyết quan hệ quốc tế kinh điển trong bối cảnh một cường quốc châu Á trỗi dậy:

• Kiểm chứng và mở rộng Chủ nghĩa hiện thực tấn công: Luận án chứng minh nhận định nổi tiếng của Robert Gilpin: “khi quyền lực tương đối tăng lên, một quốc gia đang trỗi dậy sẽ cố gắng thay đổi các luật lệ của hệ thống hiện hành”, đồng thời xác thực luận điểm của John Mearsheimer rằng: “một Trung Quốc giàu mạnh sẽ không hài lòng với nguyên trạng mà sẽ tìm cách giành cho được bá quyền khu vực”. Tuy nhiên, luận án chỉ ra giới hạn của chủ nghĩa hiện thực: Thuyết này không thể lý giải vì sao Trung Quốc từng sử dụng vũ lực ở Biển Đông vào các năm 1974 và 1988 khi hải quân nước này còn rất yếu kém, nhưng lại ưa chuộng “chiến thuật vùng xám” phi chiến tranh khi sức mạnh tổng thể đã vượt trội.
• Tích hợp Chủ nghĩa kiến tạo và Văn hóa chiến lược: Nghiên cứu làm rõ tác động của tư tưởng "Hoa tâm" (Trung Quốc coi mình là trung tâm thế giới), tư duy "Vương đạo" giả tạo (tô vẽ bản thân là nạn nhân bị các nước nhỏ bắt nạt), và tâm lý "Thế kỷ ô nhục" (1839–1949) khiến việc kiểm soát Biển Đông được gắn chặt vào bản sắc quốc gia và sự phục hưng dân tộc.
• Mô hình hóa 3 mệnh đề giải thích hành vi (Propositions):
  • Mệnh đề 1 (Năng lực - Cấu trúc): Tương quan sức mạnh thay đổi tạo điều kiện vật chất cho Trung Quốc chủ động xác lập trật tự biển mới.
  • Mệnh đề 2 (Động lực - Nội tại): Tính chính danh của chế độ cầm quyền phụ thuộc mật thiết vào việc bảo vệ các yêu sách chủ quyền lãnh thổ.
  • Mệnh đề 3 (Kích hoạt - Cá nhân/Thể chế): Cơ chế quyền lực tập trung của "Lãnh đạo hạt nhân" biến các toan tính chiến lược thành hành động thực địa quyết liệt, chấp nhận rủi ro cao.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích chính sách kết hợp đồng thời 5 mô hình ra quyết định chính sách đối ngoại (Allison & Halperin):

1. Mô hình chủ thể có lý trí (Rational Actor Model): Nhìn nhận chính sách Biển Đông là sự tối ưu hóa lợi ích địa - chiến lược, an ninh hàng hải và tài nguyên sinh thái của nhà nước Trung Quốc.
2. Mô hình tiến trình tổ chức (Organizational Process Model): Phân tích quy trình hoạt động chuẩn mực của các lực lượng hải quân, hải cảnh, kiểm ngư.
3. Mô hình chính trị quan liêu (Bureaucratic Politics Model): Mổ xẻ sự cạnh tranh ngân sách, quyền hạn và tầm ảnh hưởng giữa Bộ Ngoại giao, Quân Giải phóng Nhân dân (PLA), Cơ quan Hải dương Quốc gia (SOA), và các doanh nghiệp dầu khí quốc doanh (CNOOC).
4. Mô hình chính trị liên ngành (Inter-agency Model): Làm rõ vai trò tối cao của "Tiểu tổ Lãnh đạo Trung ương về Bảo vệ quyền lợi biển" do Tổng Bí thư kiêm nhiệm điều phối.
5. Mô hình tiến trình chính trị (Political Process Model): Đánh giá sự tương tác giữa dư luận xã hội, mạng truyền thông và giới tinh hoa hoạch định chính sách.

Khung phân tích được vận hành xuyên suốt qua 3 cấp độ: Cấp độ hệ thống quốc tế, Cấp độ quốc gia và Cấp độ cá nhân lãnh đạo. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được xác lập chặt chẽ trong không gian tranh chấp chủ quyền và quyền kiểm soát biển tại Biển Đông, không mở rộng sang các lĩnh vực phi an ninh khác.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình nghiên cứu (Paradigm): Nghiên cứu dựa trên hệ hình Hiện thực phê phán (Critical Realism) và Hậu thực chứng (Post-positivism), phân tích chính sách đối ngoại kết hợp giữa logic nhân quả cấu trúc và giải thích động cơ nhận thức của chủ thể.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design): Tích hợp phân tích đồng thời 3 cấp độ (Systemic - Domestic - Individual), làm rõ cách thức biến số cấp độ hệ thống được lọc qua lăng kính chính trị nội bộ và tư duy của nhà lãnh đạo cao nhất trước khi chuyển hóa thành hành vi đối ngoại.
• Thiết kế tình huống điển hình (Comparative & Case Study): Lựa chọn các biến cố mang tính bước ngoặt gồm: Vụ hạ đặt giàn khoan Hải Dương 981 (HD-981) năm 2014, Phản ứng trước Vụ kiện trọng tài Biển Đông của Philippines (2013–2016), và Vụ xâm phạm bãi Tư Chính bằng tàu khảo sát Hải Dương 08 (2019).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Thu thập tài liệu gốc (Primary Source Documents):
  • Khai thác trực tiếp các văn kiện chính sách then chốt của Trung Quốc: Báo cáo Chính trị Đại hội 18 (2012), Đại hội 19 (2017); Sách Trắng Quốc phòng Trung Quốc các năm 2015, 2019; Văn kiện Tầm nhìn hợp tác biển theo Sáng kiến Vành đai và Con đường (2017); Luật Hải cảnh mới (2021); hệ thống Công hàm chính thức của Trung Quốc đệ trình lên Liên hợp quốc năm 2009 và 2020.
• Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia thông qua phỏng vấn sâu (Elite Interviews):
  • Thực hiện phỏng vấn và trao đổi học thuật trực tiếp với các chuyên gia, học giả hàng đầu thế giới và khu vực: GS. Diêm Học Thông (Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc); Thẩm phán Antonio Carpio (Nguyên Thẩm phán Tòa án Tối cao Philippines); TS. Bonnie Glaser và Gregory Poling (Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế - CSIS, Mỹ); TS. Tôn Vân (Yun Sun, Trung tâm Stimson, Mỹ); GS. Paul Wolfowitz (Nguyên Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ); TS. Andrew Chubb (Đại học Columbia); Cố GS. Đỗ Tiến Sâm (Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Trung Quốc).
• Quy trình kiểm tra chéo và tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp đối chiếu giữa 4 nguồn: Văn bản quy phạm pháp luật/tuyên bố chính thức của Trung Quốc; Biên bản phỏng vấn sâu giới chuyên gia quốc tế; Dữ liệu vệ tinh/báo cáo thực địa của các viện nghiên cứu độc lập (như AMTI/CSIS); và Y văn học thuật thứ cấp từ các tạp chí quốc tế uy tín.

Data và phân tích

• Dữ liệu thực chứng về chuyển dịch sức mạnh kinh tế và quân sự:
  • Kinh tế - Thương mại: Tỷ trọng thương mại hàng hóa với ASEAN năm 1993 là 2% (Trung Quốc) so với 18% (Mỹ), đảo ngược ngoạn mục vào năm 2013 thành 14% (Trung Quốc) so với 8,2% (Mỹ). Tổng kim ngạch ngoại thương Trung Quốc năm 2013 đạt 3.870 tỷ USD, chính thức vượt Mỹ.
  • Ngân sách quốc phòng: Tăng trưởng liên tục theo số liệu SIPRI từ 168 tỷ USD (2012) lên 261 tỷ USD (2019). Con số thực chi vượt xa ngân sách công bố chính thức (năm 2016 công bố 147 tỷ USD nhưng thực chi ước tính 215 tỷ USD; năm 2021 công bố 209 tỷ USD). Chi tiêu quân sự của Trung Quốc chiếm tới 48% tổng chi tiêu quốc phòng của toàn bộ khu vực Đông Á và Đông Nam Á gộp lại.
  • Cấu trúc lực lượng Hải quân (2020): Trung Quốc sở hữu 335 tàu chiến các loại (vượt Mỹ với 296 tàu), chiếm ưu thế vượt trội về số lượng tàu chiến tầm trung, tàu ngầm diesel (48 tàu) và khả năng tập trung toàn bộ binh lực tại vùng biển gần.
• Phân tích phản ứng xã hội và dư luận mạng: Dữ liệu khảo sát từ Thời báo Hoàn Cầu trong vụ bãi cạn Scarborough (2012) ghi nhận 90% người tham gia ủng hộ biện pháp quân sự; thông điệp bài xích phán quyết PCA năm 2016 của Nhân dân Nhật báo (“Trung Quốc: chúng ta không thể để mất dù chỉ một chấm nhỏ lãnh thổ”) đạt hơn 1 triệu lượt chia sẻ (re-tweet) trên mạng Weibo chỉ sau vài giờ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chuyển đổi mang tính bản lề từ "Giấu mình chờ thời" sang "Phấn đấu giành thành tựu": Luận án chỉ ra sau Đại hội 18, Trung Quốc đã chính thức từ bỏ phương châm ngoại giao thận trọng của Đặng Tiểu Bình để chuyển sang trạng thái chủ động định hình trật tự khu vực, lấy Biển Đông làm nơi phô diễn sức mạnh của một “cường quốc biển đẳng cấp thế giới”.
2. Chiến lược "Vùng xám" và "Tằm ăn dâu" dưới ngưỡng chiến tranh: Bằng chứng thực địa từ việc cải tạo phi pháp 7 cấu trúc tại quần đảo Trường Sa (giai đoạn 2014–2017) với tổng diện tích hơn 3.200 mẫu Anh và triển khai quân sự hóa toàn diện (đường băng, radar cảnh giới, tên lửa đối hạm HQ-9B, YJ-12B). Trung Quốc đã làm thay đổi vĩnh viễn nguyên trạng địa - quân sự mà không kích hoạt xung đột vũ trang trực diện với Mỹ.
3. Sự chi phối của bộ máy quân sự - an ninh và sự lu mờ của ngoại giao: Phân tích nội bộ chứng minh Quân Giải phóng Nhân dân (PLA) và “Chín con rồng khuấy đảo biển cả” (các lực lượng chấp pháp SOA, MSA, Hải cảnh, Kiểm ngư, Dân quân biển) giữ vai trò chủ đạo trong hoạch định và tiến công thực địa. Bộ Ngoại giao Trung Quốc chỉ đóng vai trò hợp thức hóa tuyên truyền và hoàn toàn không được tham vấn trong các chiến dịch tôn tạo đảo quy mô lớn. Tuyên bố của Tổng Tham mưu trưởng PLA Phòng Phong Huy tại Lầu Năm Góc tháng 5/2014 trong cuộc khủng hoảng giàn khoan HD-981: “Chúng tôi sẽ tiếp tục khoan dầu và chúng tôi sẽ thành công. Không ai có thể ngăn cản chúng tôi được” là minh chứng điển hình.
4. Chiến thuật "Chia để trị" và bẻ gãy khối đoàn kết ASEAN: Trung Quốc khai thác tối đa nguyên tắc đồng thuận của ASEAN thông qua việc lôi kéo, gây sức ép lên các quốc gia thành viên không có tranh chấp (điển hình là Campuchia tại ARF-45 năm 2012) nhằm vô hiệu hóa lập trường chung của khối, đồng thời thực thi chính sách gây áp lực song phương kiểu "bẻ đũa từng chiếc" đối với từng bên tranh chấp.
5. Sự gắn kết hữu cơ giữa an ninh chế độ và chủ quyền biển đảo: Đảng Cộng sản Trung Quốc đã nâng cấp yêu sách Biển Đông lên hàng "lợi ích cốt lõi" không thể thương lượng nhằm cố kết dân tộc, duy trì tính chính danh chính trị trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế giảm tốc.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết (Theoretical Advances): Tác phẩm khẳng định tính tương tác phụ thuộc giữa lý thuyết hiện thực tân cổ điển (Neoclassical Realism) và phân tích chính sách đối ngoại (FPA). Sức mạnh vật chất chỉ tạo ra tiềm năng, nhưng cấu trúc thể chế độc đoán và động lực ý thức hệ mới là nhân tố quyết định việc hiện thực hóa tiềm năng đó thành hành vi gây hấn.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp mô hình mẫu trong việc tiếp cận và giải mã quy trình hoạch định chính sách của một thể chế chính trị khép kín, thiếu minh bạch thông qua kỹ thuật kết hợp phân tích văn bản quy phạm, dữ liệu vệ tinh thực địa và phỏng vấn mạng lưới chuyên gia tinh hoa.
• Về mặt thực tiễn và chính sách đối với Việt Nam:
  • Chính trị - Ngoại giao: Duy trì cách tiếp cận linh hoạt, kiên trì phương châm “vừa hợp tác vừa đấu tranh”; khai thác triệt để các diễn đàn đa phương (ASEAN, EAS, ARF) để quốc tế hóa vấn đề Biển Đông; kiên quyết thúc đẩy xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có hiệu lực thực chất và ràng buộc pháp lý.
  • Mặt trận Pháp lý (Lawfare): Chuẩn bị sẵn sàng các hồ sơ pháp lý căn cứ theo UNCLOS 1982 và vận dụng tiền lệ Phán quyết Tòa Trọng tài năm 2016 để vô hiệu hóa yêu sách “đường chín đoạn” và “Tứ Sa” phi lý của Trung Quốc.
  • Thực địa và Quân sự: Hiện đại hóa lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư và Hải quân; nâng cao năng lực giám sát không gian biển (C4ISR); củng cố thế trận quốc phòng toàn dân trên biển, kiên quyết đấu tranh chống chiến thuật vùng xám và tàu dân quân biển của đối phương.

Limitations và Future Research

• Những hạn chế nghiên cứu (Limitations):
  1. Tính minh bạch của dữ liệu gốc: Do đặc thù bảo mật nghiêm ngặt của hệ thống chính trị Trung Quốc, việc tiếp cận các biên bản họp kín của Quân ủy Trung ương và Tiểu tổ Bảo vệ quyền lợi biển chủ yếu phải dựa trên nguồn gián tiếp và phỏng vấn chuyên gia.
  2. Giới hạn thời gian: Dữ liệu luận án tập trung sâu vào giai đoạn 2012–2021, chưa bao quát toàn diện các diễn biến chính trị mới sau Đại hội 20 Đảng Cộng sản Trung Quốc (năm 2022).
  3. Phạm vi nội dung: Công trình giới hạn trọng tâm ở khía cạnh an ninh, quân sự và đấu tranh chủ quyền, chưa đi sâu phân tích toàn diện các khía cạnh kinh tế biển xanh, tài nguyên sinh vật đáy biển, du lịch và hợp tác bảo vệ môi trường sinh thái biển.
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  • Đánh giá tác động thực thi của Luật Hải cảnh 2021 và Luật An toàn giao thông hàng hải mới của Trung Quốc đối với quyền tự do hàng hải (FONOP) của các cường quốc.
  • Phân tích sự chuyển dịch cán cân chiến lược tại Biển Đông dưới tác động của cơ chế an ninh AUKUS, Bộ Tứ (QUAD) và Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ.
  • Nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống tàu ngầm không người lái (UUV) và chiến tranh không gian mạng trong việc kiểm soát các tuyến hàng hải huyết mạch tại Biển Đông.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tham khảo nền tảng cho hệ thống các viện nghiên cứu chiến lược, các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Luật quốc tế và An ninh học tại Việt Nam; tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa chiến lược Trung Quốc.
• Tác động đối với hoạch định chính sách quốc gia (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ công tác tham mưu chiến lược của Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Quốc phòng và Hội đồng Lý luận Trung ương trong việc xây dựng Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
• Ý nghĩa quốc tế và xã hội (Societal & International Relevance): Đóng góp tiếng nói học thuật độc lập, chuẩn mực vào kho tàng nghiên cứu quốc tế về Biển Đông; khẳng định tính thượng tôn của luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982; góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng xã hội về tầm quan trọng sống còn của chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận khung phân tích chính sách đối ngoại 3 cấp độ hoàn chỉnh và nguồn tư liệu phỏng vấn chuyên gia quốc tế quý giá.
• Các nhà hoạch định chính sách và Cán bộ ngoại giao: Nhận diện rõ các bước đi chiến thuật vùng xám của Trung Quốc để xây dựng kịch bản ứng phó chủ động, ngăn ngừa nguy cơ xung đột bất ngờ.
• Lực lượng thực thi pháp luật trên biển (Cảnh sát biển, Kiểm ngư, Hải quân): Nắm vững quy luật hoạt động của các lực lượng chấp pháp biển và dân quân biển Trung Quốc nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ chủ quyền và bảo vệ ngư dân.
• Giới hoạch định chiến lược kinh tế biển: Xây dựng phương án bảo đảm an ninh, an toàn cho các hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí và năng lượng tái tạo ngoài khơi trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công mô hình Hiện thực tân cổ điển với Văn hóa chiến lược Trung Hoa để giải mã nghịch lý hành vi: Trung Quốc sử dụng bạo lực quân sự trực diện khi sức mạnh tổng thể yếu (1974, 1988) nhằm tạo tiền đề chiếm đóng thực địa, nhưng chuyển sang sử dụng "Chiến thuật vùng xám" kết hợp cải tạo đảo phi pháp quy mô lớn khi sức mạnh tổng thể vượt trội (sau 2012). Công trình mở rộng Thuyết Hiện thực tấn công của Mearsheimer bằng việc chứng minh rằng một cường quốc đang lên không nhất thiết phải phát động chiến tranh tổng lực để đạt được bá quyền khu vực, mà có thể sử dụng chiến lược cưỡng ép dưới ngưỡng chiến tranh để gặm nhấm nguyên trạng.

2. Đổi mới về mặt phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình quốc tế? Trả lời: So với các nghiên cứu đơn tuyến của Bill Hayton (2014 - nặng về diễn giải lịch sử/chính trị) hay Daniel C. O’Neill (2018 - tập trung thuần túy vào kinh tế chính trị), luận án tạo đột phá phương pháp luận bằng cách kết hợp ma trận 5 mô hình ra quyết định chính sách đối ngoại (Graham Allison) trên 3 cấp độ phân tích, đồng thời tiến hành đối chiếu tam giác hóa giữa các văn kiện chính sách gốc của Đảng Cộng sản Trung Quốc với dữ liệu phỏng vấn sâu độc quyền từ các học giả hàng đầu tại Mỹ, Trung Quốc, Philippines và Việt Nam.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ và có tính phản trực giác nhất? Trả lời: Phát hiện phản trực giác nhất là sự cô lập và bất lực hoàn toàn của Bộ Ngoại giao Trung Quốc trong các quyết định leo thang căng thẳng trên biển. Trái với quan niệm phổ biến cho rằng chính sách đối ngoại Trung Quốc vận hành theo một khối thống nhất từ trên xuống, dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng trong chiến dịch cải tạo đảo quy mô lớn tại Trường Sa (2014–2015), PLA và các tập đoàn dầu khí đã hành động theo kênh quân sự độc lập dưới sự phê duyệt trực tiếp của Tổng Bí thư, phớt lờ hoàn toàn sự tham vấn của Bộ Ngoại giao.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không? Trả lời: Hoàn toàn đảm bảo. Luận án cung cấp hệ thống danh mục tài liệu tham khảo chuẩn mực với hơn 290 nguồn tư liệu gốc, danh mục phỏng vấn sâu ghi rõ thời gian, địa điểm và danh tính chuyên gia, cùng hệ thống bảng biểu so sánh tương quan lực lượng quân sự, ngân sách quốc phòng từ các cơ sở dữ liệu quốc tế công khai và khả kiểm như SIPRI, IISS, AMTI.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới (2021–2030) được định hình ra sao? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai xoay quanh 3 trọng tâm: (i) Tác động của cuộc cạnh tranh công nghệ cao và hệ thống tác chiến không người lái đối với cán cân quân sự Biển Đông; (ii) Chiến lược pháp lý hóa các yêu sách phi pháp thông qua việc ban hành và thực thi luật quốc nội của Trung Quốc; (iii) Năng lực tự cường chiến lược và liên kết mạng lưới an ninh đa tầng của các nước Đông Nam Á.

Kết luận

1. Xác lập luận cứ khoa học vững chắc về sự điều chỉnh chính sách Biển Đông của Trung Quốc: Khẳng định Đại hội 18 là mốc lịch sử chấm dứt giai đoạn kiềm chế chiến lược, mở ra thời kỳ bành trướng quyền lực biển quyết đoán và chủ động nhất của Trung Quốc trong lịch sử hiện đại.
2. Làm sáng tỏ bản chất đa chiều của động lực chính sách: Chứng minh tính quyết đoán tại Biển Đông là sản phẩm tổng hòa của ba biến số: Sự chuyển dịch cán cân quyền lực cấu trúc Trung - Mỹ, nhu cầu an ninh chế độ và kích động chủ nghĩa dân tộc của Đảng Cộng sản Trung Quốc, cùng sự định hình của thể chế quyền lực tập trung tuyệt đối dưới thời Tập Cận Bình.
3. Phơi bày bản chất chiến thuật "Vùng xám" và cải tạo đảo: Chỉ rõ cách thức Trung Quốc sử dụng sức mạnh cưỡng ép tổng hợp (quân sự, bán quân sự, kinh tế, pháp lý, tâm lý chiến) để thay đổi hiện trạng thực địa mà không gây ra xung đột vũ trang quy mô lớn với Mỹ.
4. Đóng góp bộ công cụ lý luận và mô hình phân tích chính sách hoàn chỉnh: Cung cấp khung phân tích 3 cấp độ tích hợp 5 mô hình ra quyết định chính trị, tạo tiền lệ phương pháp luận chuẩn mực cho ngành nghiên cứu Quan hệ quốc tế tại Việt Nam.
5. Hệ thống hóa các hàm ý đối sách chiến lược sống còn cho Việt Nam: Đề xuất lộ trình chính sách toàn diện trên các mặt trận Ngoại giao đa phương, Đấu tranh pháp lý (Lawfare), Củng cố năng lực quốc phòng thực địa và Tăng cường đồng thuận nội bộ, bảo đảm giữ vững chủ quyền biển, đảo và môi trường hòa bình, ổn định lâu dài cho đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18: gồm 2 phần là cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn. Trong đó phần cơ sở lý luận gồm các mục: (i) Nền tảng lý thuyết về quan hệ quốc tế của thế giới và các tư tưởng kinh điển của Trung Quốc; (ii) Cách tiếp cận và khung phân tích chính sách. Phần cơ cở thực tiễn gồm các mục: (i) Nhóm nhân tố bên trong; (ii)Nhóm nhân tố bên ngoài; Tiểu kết. Chương 2: Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc: gồm các mục: (i) Những nội hàm căn bản trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông giai đoạn trước Đại hội 18; (ii) Những điều chỉnh quan trọng nhất của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18; (iii) Kết quả triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18; Tiểu kết.

Chương 3: Những vấn đề đặt ra cho Việt Nam: gồm (i) Dự báo chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông thời gian tới; (ii) Tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam; (iii) Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam; (iv) Một số gợi ý, đề xuất đối với Việt Nam; Tiểu kết. Xin chân thành cảm ơn. 16 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 1. Nền tảng lý thuyết về quan hệ quốc tế của thế giới và các tư tưởng của Trung Quốc Có nhiều lý thuyết quan hệ quốc tế có thể được vận dụng để lý giải hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông.

Nhìn chung, có ba trường phái lý thuyết thường được các học giả quốc tế vận dụng là chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa kiến tạo. Trong cả ba trường phái này, không trường phái nào đủ khả năng lý giải một cách hoàn toàn lô-gic, thuyết phục hành vi của Trung Quốc, nhưng có thể nói chủ nghĩa hiện thực là trường phái được sử dụng nhiều nhất và cũng cung cấp nhiều luận cứ quan trọng nhất. Bên cạnh các lý thuyết phổ biến đó, với đặc thù lịch sử của Trung Quốc, một số tư tưởng kinh điển của Trung Quốc cũng có thể được sử dụng như một công cụ bổ sung cho khung phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông. Chủ nghĩa hiện thực Trong các lý thuyết quan hệ quốc tế, chủ nghĩa hiện thực, nhất là thuyết hiện thực tấn công (offensive realism) được sử dụng nhiều nhất để lý giải cho hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông những năm vừa qua.

Các lý thuyết này cho rằng do tình trạng vô chính phủ của hệ thống quốc tế, một cường quốc trỗi dậy sẽ tìm cách bành trướng lãnh thổ và mở rộng ảnh hưởng, và chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông cũng không nằm ngoài quy luật đó. Đúng như Robert Gilpin đã phân tích, “khi quyền lực tương đối tăng lên, một quốc gia đang trỗi dậy sẽ cố gắng thay đổi các luật lệ của hệ thống hiện hành”[89; tr. Thật vậy, lịch sử cho thấy các cường quốc trỗi dậy như Anh, Mỹ, Liên Xô trước đây hay Trung Quốc ngày nay đều hành xử theo đúng quy luật đó. Nhìn từ góc độ chủ nghĩa hiện thực, khía cạnh xung đột, tranh giành quyền lực và trò chơi “kẻ được người mất” (zero-sum game) là những thành tố quan 17 trọng nhất để phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông.

Cách hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông liên quan mật thiết với cuộc tranh giành ngôi bá chủ khu vực và bá chủ thế giới giữa Trung Quốc và Mỹ trong thế kỷ XXI. Graham Allison, một học giả hiện thực chủ nghĩa cho rằng Trung Quốc và Mỹ sẽ không tránh khỏi xung đột, bởi thực tiễn khoảng 12 trong 16 lần chuyển giao quyền lực giữa cường quốc trỗi dậy và cường quốc tại vị trên thế giới trong 500 năm qua đã kết thúc bằng chiến tranh, xung đột, chỉ có 4 lần chuyển giao quyền lực hòa bình[43]. John Mearsheimer, học giả nổi tiếng thuộc trường phái hiện thực tấn công, đã khẳng định: “một Trung Quốc giàu mạnh sẽ không hài lòng với nguyên trạng mà sẽ tìm cách giành cho được bá quyền khu vực”[172; tr. Trong trao đổi với Nhóm Khủng hoảng quốc tế (ICG), một số quan chức chính quyền và học giả giấu tên trong nội bộ Trung Quốc cũng thừa nhận rằng Trung Quốc trở nên quyết đoán hơn ở Biển Đông là bởi “giờ đây chúng tôi có tiền, có công nghệ và có khả năng làm như vậy”[124].

Mức độ quyết đoán trong cách hành xử của quốc gia này ở Biển Đông khiến nhiều cựu quan chức và học giả Mỹ như Robert Blackwill và Ashley Tellis cho rằng Trung Quốc đang cố gắng soán vai trò cường quốc chi phối Châu Á.[51] Từ cách nhìn của chủ nghĩa hiện thực, nhiều học giả chia sẻ nhận định rằng Biển Đông là một trong những tâm điểm trong cuộc tranh giành quyền lực giữa Trung Quốc và Mỹ ở Châu Á-Thái Bình Dương. Phân tích về lợi ích và chính sách của các cường quốc như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Nga và Ấn Độ ở Biển Đông, nhiều học giả cho rằng chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông là một phần của cuộc tranh giành quyền lực giữa các cường quốc[56; tr. Tương tự, Bill Hayton cho rằng việc Trung Quốc muốn biến Biển Đông thành ao nhà về bản chất cũng không khác gì ý đồ của Mỹ khi áp dụng “Học thuyết Monroe” đối với biển Ca-ri-bê trong thế kỷ XIX.[104] Nhiều học giả Việt Nam cũng có cách lý giải tương tự. Đỗ Thanh Hải và Nguyễn Thùy Linh lập luận rằng tính quyết đoán trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông tăng lên theo đà gia tăng sức mạnh của cường quốc này 18 [20; tr.

Theo các tác giả trên, sự quyết đoán của Trung Quốc trong chính sách đối với Biển Đông đã gia tăng đáng kể từ năm 2007 và ngày càng thể hiện rõ hơn từ sau Đại hội 18 (2012) và Trung Quốc dần từ bỏ phương châm “giấu mình chờ thời” để chuyển sang giai đoạn tự tin, quyết đoán hơn về đối ngoại. Trong đó, bên cạnh yếu tố tranh chấp chủ quyền, tài nguyên thì cạnh tranh chiến lược nước lớn giữa Trung Quốc với các cường quốc khác, nhất là Mỹ là một trong những động cơ quan trọng nhất để lý giải cho cách hành xử ngày càng quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông. Cũng gần tương tự như chủ nghĩa hiện thực tấn công, từ góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực phòng thủ, nhiều học giả lý giải sự gia tăng tính quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông là nhằm đối phó với các đe dọa an ninh, nhất là từ phía Mỹ. Các học giả thuộc trường phái này thường lập luận rằng hành động hung hăng của Trung Quốc trên Biển Đông chủ yếu là nhằm phản ứng lại các bước đi của các bên khác.

Chẳng hạn, Lyle Goldstein cho rằng việc Mỹ tăng cường can dự vào vấn đề Biển Đông kéo theo phản ứng quyết liệt hơn của Trung Quốc, và hậu quả là môi trường chiến lược ở khu vực sẽ bất ổn hơn.343] Tương tự, Leszek Buszynski chỉ ra các nguyên nhân chính khiến Trung Quốc muốn kiểm soát Biển Đông: Một là góp phần ngăn chặn Đài Loan tuyên bố độc lập và ngăn chặn Mỹ triển khai lực lượng hải quân hỗ trợ Đài Loan trong trường hợp có xung đột; Hai là bảo vệ và kiểm soát các tuyến hải lộ huyết mạch mà có đến 80% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc phải đi qua; Ba là triển khai khả năng tấn công hạt nhân lần hai trên biển tại Tây Thái Bình Dương.145] Nhìn chung, chủ nghĩa hiện thực là lý thuyết có nhiều yếu tố logic nhất để lý giải hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông. Tuy nhiên, trường phái này không lý giải được một cách thỏa đáng nguyên nhân vì sao những lần Trung Quốc sử dụng vũ lực ở Biển Đông như các năm 1974, 1988 hay 1995 đều diễn ra khi sức mạnh tổng thể của Trung Quốc cũng như hải quân Trung Quốc đều yếu hơn giai đoạn hiện nay rất nhiều. Liệu Trung Quốc càng mạnh lên thì xu hướng sử dụng vũ lực để thúc đẩy các yêu sách ở Biển Đông ngày càng tăng? Rõ ràng sự phụ 19 thuộc lẫn nhau và những lợi ích chung của hợp tác giữa Trung Quốc và các nước khác ở Biển Đông vẫn là các nhân tố quan trọng trong việc kiềm chế hành vi của Trung Quốc. Vì vậy, vẫn cần các lý thuyết khác ngoài chủ nghĩa hiện thực để phân tích lối hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông, nhất là từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Chủ nghĩa tự do Từ góc nhìn của chủ nghĩa tự do, các thành tố như mối quan hệ giữa chính trị trong nước với chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của các quốc gia, lợi ích chung từ hợp tác và vai trò của các thể chế quốc tế có giá trị quan trọng trong việc phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông. Trong khi các học giả theo trường phái hiện thực chủ nghĩa nhấn mạnh sự gia tăng tính quyết đoán trong cách hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông thì các nhà tự do chủ nghĩa có xu hướng cho rằng Trung Quốc vẫn tương đối kiềm chế. Chẳng hạn, Taylor M. Fravel lập luận rằng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế với các nước khu vực sẽ khiến Trung Quốc thấy lợi ích đạt được từ bành trướng lãnh thổ, trong đó có Biển Đông, là không bù đắp được các tổn hại đi kèm[85; tr.

Fravel cho rằng Trung Quốc sẽ chỉ tăng cường năng lực biển của mình, nhất là khả năng chống tiếp cận, chứ không đánh chiếm các đảo hiện do các nước khác kiểm soát. Jason Blazevic lập luận rằng cả Trung Quốc và Việt Nam sẽ cùng có lợi khi thúc đẩy hợp tác ở Biển Đông, và minh chứng cụ thể cho quan điểm này là trước đây hai nước đã thành công trong việc ký Hiệp định phân định Vịnh Bắc Bộ[53]. Học giả Trung Quốc Zhou Fangyin một mặt thừa nhận rằng cách tiếp cận của Trung Quốc đối với Biển Đông đã cứng rắn và quyết đoán hơn từ năm 2012, mặt khác cho rằng cùng với thời gian sẽ dần ôn hòa và mang tính kiềm chế hơn[261; tr. Fangyin dự đoán trong tương lai những cuộc đối đầu giữa Trung Quốc với Việt Nam và Philippines ở Biển Đông có thể sẽ ít đi, và các bên sẽ áp dụng cách tiếp cận ôn hòa hơn để xử lý các tranh chấp ở Biển Đông.