Luận án: Chính sách Biển Đông của TQ sau ĐH 18 và vấn đề đặt ra cho Việt Nam

Khám phá chính sách Biển Đông của Trung Quốc sau Đại hội 18. Bài viết phân tích sâu tác động đến Việt Nam, làm rõ tình hình khu vực.

• Tác giả: Vũ Duy Thành
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Quang Minh
• Trường học: Học Viện Ngoại Giao
• Chuyên ngành: Quan Hệ Quốc Tế
• Đề tài: Chính Sách Của Trung Quốc Đối Với Biển Đông Từ Sau Đại Hội 18 Đảng Cộng Sản Trung Quốc: Những Vấn Đề Đặt Ra Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18
• 1.1. Nền tảng lý thuyết về quan hệ quốc tế của thế giới và các tư tưởng của Trung Quốc
• 1.1.1. Chủ nghĩa hiện thực
• 1.1.2. Chủ nghĩa tự do
• 1.1.3. Chủ nghĩa kiến tạo
• 1.1.4. Tư tưởng kinh điển và văn hóa chiến lược của Trung Quốc
• 1.2. Cách tiếp cận và khung phân tích chính sách
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.3.1. Những nhân tố bên trong
• 1.3.1.1. Sự mở rộng phạm vi lợi ích cùng đà gia tăng sức mạnh tổng thể
• 1.3.1.2. Thể diện và uy thế nước lớn
• 1.3.1.3. Sự gia tăng của chủ nghĩa dân tộc
• 1.3.1.4. Các chủ thể tác động đến chính sách của Trung Quốc về vấn đề Biển Đông sau Đại hội 18
• 1.3.2. Những nhân tố bên ngoài
• 1.3.2.1. Mỹ và các cường quốc khác ở khu vực
• 1.3.2.2. Phản ứng của các bên tranh chấp liên quan
• 1.3.2.3. Phản ứng của cộng đồng quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 ĐẢNG CỘNG SẢN TRUNG QUỐC
• 2.1. Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông giai đoạn trước Đại hội 18
• 2.1.1. Biển Đông trong chiến lược biển của Trung Quốc
• 2.1.2. Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông
• 2.1.2.1. Cách giới lãnh đạo Trung Quốc nhìn nhận, xác định lợi ích của Trung Quốc ở Biển Đông
• 2.1.2.2. Mục tiêu và yêu sách của Trung Quốc ở Biển Đông
• 2.1.2.3. Cách thức triển khai chính sách của Trung Quốc ở Biển Đông
• 2.2. Những điều chỉnh quan trọng nhất của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 đến nay
• 2.2.1. Những điều chỉnh ở tầm chiến lược
• 2.2.2. Những điều chỉnh ở tầm chiến thuật
• 2.2.2.1. Về phương châm triển khai
• 2.2.2.2. Về chính trị - ngoại giao
• 2.2.2.3. Về hành động trên thực địa
• 2.2.2.4. Về pháp lý, thông tin tuyên truyền và tâm lý chiến
• 2.2.3. Nguyên nhân điều chỉnh chính sách
• 2.3. Kết quả triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18
• 2.3.1. Những thuận lợi đạt được
• 2.3.1.1. Trên thực địa
• 2.3.1.2. Về thúc đẩy hợp tác với các bên tranh chấp
• 2.3.1.3. Về chính trị - ngoại giao
• 2.3.2. Những tồn tại, hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. Dự báo chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông đến năm 2030
• 3.1.1. Những nội hàm chính sách dự kiến tiếp tục được kế thừa
• 3.1.2. Khả năng tiếp tục điều chỉnh chính sách
• 3.1.3. Những biến số nằm ngoài dự đoán
• 3.2. Tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam
• 3.2.1. Các lợi ích quan trọng của Việt Nam ở Biển Đông
• 3.2.2. Mục tiêu của Việt Nam ở Biển Đông
• 3.3. Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam
• 3.3.1. Tác động không thuận
• 3.3.2. Những lựa chọn chính sách khó khăn của Việt Nam
• 3.4. Một số gợi ý chính sách
• 3.4.1. Gợi ý cách tiếp cận mới đối với vấn đề Biển Đông
• 3.4.2. Gợi ý về phương châm và cách thức triển khai chính sách
• 3.4.3. Một số biện pháp cụ thể
• 3.4.3.1. Về chính trị - ngoại giao
• 3.4.3.2. Hoạt động hợp tác trên thực địa
• 3.4.3.3. Về quân sự
• 3.4.3.4. Về thông tin, truyền thông đối nội và đối ngoại
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Toàn cảnh chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông sau ĐH 18

Sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc (năm 2012), chính sách đối ngoại của Bắc Kinh đã có những điều chỉnh mang tính bước ngoặt, đặc biệt là trong vấn đề Biển Đông. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển dịch từ phương châm “giấu mình chờ thời” sang một giai đoạn quyết đoán và chủ động hơn, nhằm hiện thực hóa mục tiêu chiến lược đưa Trung Quốc trở thành “cường quốc biển”. Luận án của tác giả Vũ Duy Thành chỉ rõ, sự thay đổi này không phải là ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ sự hội tụ của nhiều yếu tố cả bên trong lẫn bên ngoài. Về nội tại, sự gia tăng vượt bậc về sức mạnh tổng hợp quốc gia, đặc biệt là kinh tế và quân sự, đã tạo ra cả năng lực và sự tự tin cho Trung Quốc. Khẩu hiệu “Giấc mộng Trung Hoa” và sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa dân tộc Trung Hoa đã tạo ra áp lực và động lực để giới lãnh đạo, đứng đầu là Tập Cận Bình, phải hành động cứng rắn hơn trong các vấn đề liên quan đến chủ quyền lãnh thổ. Vấn đề Biển Đông, từ một tranh chấp khu vực, đã được nâng tầm thành “lợi ích cốt lõi”, gắn liền với tính chính danh và uy thế của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Bên cạnh đó, các yếu tố bên ngoài, đặc biệt là cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt với Mỹ, đã thúc đẩy Trung Quốc phải nhanh chóng củng cố vị thế của mình tại Biển Đông. Bắc Kinh coi Biển Đông là “sân sau” chiến lược, một vùng đệm an ninh quan trọng và là bàn đạp để vươn ra Tây Thái Bình Dương. Chính sách này không chỉ đơn thuần là phản ứng trước các động thái của Mỹ hay các bên liên quan, mà còn là một phần trong một chiến lược của Trung Quốc ở Biển Đông được tính toán dài hạn, bài bản nhằm thay đổi nguyên trạng, áp đặt sự kiểm soát và hiện thực hóa yêu sách đường lưỡi bò phi pháp.

1.1. Các nhân tố nội bộ định hình chiến lược của TQ ở Biển Đông

Sự điều chỉnh trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông được thúc đẩy mạnh mẽ bởi các yếu tố nội bộ. Thứ nhất, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Trung Hoa đã trở thành một công cụ quan trọng để Đảng Cộng sản Trung Quốc củng cố tính chính danh. Luận án nhấn mạnh, chính quyền đã gắn liền việc bảo vệ chủ quyền tại Biển Đông với “thế kỷ ô nhục”, coi việc để mất Biển Đông là sự lặp lại của lịch sử đau thương. Điều này tạo ra áp lực dư luận lớn, khiến bất kỳ sự mềm mỏng nào cũng có thể bị coi là yếu đuối. Thứ hai, vai trò cá nhân của Tập Cận Bình và Biển Đông có mối liên hệ mật thiết. Với việc tập trung quyền lực và xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo mạnh mẽ, ông Tập đã đích thân chỉ đạo nhiều quyết sách cứng rắn, bao gồm cả chiến dịch cải tạo đảo nhân tạo. Tờ báo Học Tập của Trường Đảng Bắc Kinh đã khẳng định: “đích thân Tập Cận Bình đã ra lệnh và chỉ huy chiến dịch tôn tạo đảo quy mô lớn ở Biển Đông”. Thứ ba, sự cạnh tranh lợi ích giữa các chủ thể trong bộ máy nhà nước như quân đội (PLA), các tập đoàn dầu khí quốc doanh và chính quyền địa phương ven biển cũng góp phần thúc đẩy các hành động quyết đoán, đôi khi vượt ra ngoài tầm kiểm soát của các cơ quan ngoại giao.

1.2. Tác động từ cạnh tranh chiến lược và luật pháp quốc tế

Bối cảnh quốc tế, đặc biệt là cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ, là nhân tố bên ngoài quan trọng nhất. Trung Quốc xem sự hiện diện quân sự của Mỹ tại khu vực là mối đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia. Do đó, việc quân sự hóa Biển Đông được xem là một bước đi phòng thủ chiến lược, nhằm tạo ra một vùng đệm an toàn và thách thức khả năng tiếp cận của hải quân Mỹ. Về mặt pháp lý, Trung Quốc đối mặt với thách thức lớn từ luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982). Phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 2016 bác bỏ tính hợp pháp của yêu sách đường lưỡi bò đã giáng một đòn mạnh vào các đòi hỏi của Trung Quốc. Tuy nhiên, thay vì tuân thủ, Bắc Kinh đã phản ứng bằng cách phớt lờ phán quyết và đẩy mạnh các hoạt động trên thực địa, cho thấy sự ưu tiên của sức mạnh thực tế so với các ràng buộc pháp lý quốc tế. Phản ứng của cộng đồng quốc tế và các bên tranh chấp khác cũng là biến số mà Trung Quốc phải tính đến, nhưng nhìn chung chưa đủ mạnh để ngăn chặn các bước đi của nước này.

II. Cách TQ thực thi chính sách Biển Đông quyết đoán và đa diện

Từ sau Đại hội 18, chiến lược của Trung Quốc ở Biển Đông không còn chỉ giới hạn ở các tuyên bố ngoại giao mà được triển khai đồng bộ, quyết liệt trên nhiều mặt trận: thực địa, pháp lý, kinh tế và tâm lý chiến. Thay đổi lớn nhất và gây quan ngại sâu sắc nhất là chiến dịch cải tạo đảo nhân tạo quy mô lớn chưa từng có tại quần đảo Trường Sa. Trung Quốc đã biến các bãi đá ngầm chiếm đóng trái phép thành các hòn đảo nhân tạo với đầy đủ cơ sở hạ tầng lưỡng dụng, bao gồm đường băng, cầu cảng, và hệ thống radar, tên lửa. Hành động này đã làm thay đổi vĩnh viễn nguyên trạng địa lý, tạo ra các tiền đồn quân sự kiên cố, cho phép Trung Quốc gia tăng đáng kể khả năng kiểm soát và triển khai sức mạnh trên toàn bộ Biển Đông. Song song với đó, Bắc Kinh đẩy mạnh quân sự hóa Biển Đông bằng việc thường xuyên triển khai tàu chiến, máy bay chiến đấu và các hệ thống vũ khí hiện đại ra các thực thể này. Đồng thời, lực lượng hải cảnh Trung Quốc và dân quân biển được sử dụng như một công cụ hiệu quả trong chiến lược vùng xám, liên tục quấy rối, ngăn cản hoạt động kinh tế hợp pháp của các nước khác trong vùng đặc quyền kinh tế của họ. Về mặt ngoại giao và pháp lý, Trung Quốc kiên quyết bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 2016 và tìm cách diễn giải UNCLOS 1982 theo hướng có lợi cho mình, đồng thời sử dụng sức mạnh kinh tế thông qua sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) để gây ảnh hưởng và chia rẽ các nước ASEAN.

2.1. Phân tích hoạt động cải tạo đảo và quân sự hóa Biển Đông

Chiến dịch cải tạo đảo nhân tạo tại quần đảo Trường Sa là biểu hiện rõ ràng nhất cho sự quyết đoán trong chính sách của Trung Quốc. Chỉ trong vài năm, Trung Quốc đã bồi đắp hàng nghìn hecta, xây dựng 3 đường băng dài 3.000m có khả năng tiếp nhận mọi loại máy bay quân sự. Các hành động quân sự hóa Biển Đông đi kèm đã biến các đảo nhân tạo này thành những “tàu sân bay không thể chìm”. Việc triển khai tên lửa chống hạm, tên lửa phòng không và các hệ thống tác chiến điện tử đã mang lại cho Trung Quốc khả năng khống chế các tuyến đường an ninh hàng hải huyết mạch và đe dọa trực tiếp đến các quốc gia ven biển, trong đó có Việt Nam. Như tác giả Vũ Duy Thành phân tích, các hành động này đã “phá vỡ nguyên trạng Biển Đông, gây nguy cơ mất cân bằng chiến lược ở khu vực”. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc củng cố yêu sách chủ quyền mà còn nhằm tạo ra lợi thế quân sự áp đảo, ngăn chặn sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài và buộc các nước nhỏ hơn phải chấp nhận thực tế do Trung Quốc tạo ra.

2.2. Áp dụng chiến lược vùng xám và vai trò của hải cảnh Trung Quốc

Một trong những công cụ hiệu quả nhất của Bắc Kinh là chiến lược vùng xám (gray-zone strategy). Chiến lược này bao gồm các hành động quyết đoán, mang tính cưỡng ép nhưng được giữ ở mức độ dưới ngưỡng xung đột vũ trang, khiến đối phương khó có lý do để đáp trả quân sự. Lực lượng hải cảnh Trung Quốc, với các tàu lớn, được vũ trang nhẹ, đóng vai trò tiên phong trong chiến thuật này. Họ thường xuyên thực hiện các hành vi nguy hiểm như đâm va, phun vòi rồng vào tàu cá và tàu chấp pháp của Việt Nam và Philippines. Lực lượng dân quân biển, núp dưới vỏ bọc tàu cá, cũng được huy động với số lượng lớn để áp đảo, bao vây và cản trở các hoạt động bình thường trên biển. Vụ giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014 và vụ tàu Hải Dương 08 năm 2019 là những ví dụ điển hình cho thấy cách Trung Quốc sử dụng các lực lượng phi quân sự để xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, thách thức chủ quyền biển đảo Việt Nam một cách trắng trợn. Chiến lược này giúp Trung Quốc từng bước thực hiện ý đồ độc chiếm Biển Đông mà không gây ra một cuộc chiến tranh quy ước.

III. Các vấn đề chính sách Biển Đông của TQ đặt ra đối với Việt Nam

Việc Trung Quốc đẩy mạnh chính sách quyết đoán ở Biển Đông đã và đang đặt ra những thách thức an ninh và phát triển toàn diện, nghiêm trọng hàng đầu đối với Việt Nam. Trước hết, đó là mối đe dọa trực tiếp đến chủ quyền biển đảo Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa, cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp trên biển được quy định bởi UNCLOS 1982. Các hành động đơn phương của Trung Quốc, từ việc cấm đánh bắt cá, quấy rối hoạt động dầu khí đến việc quân sự hóa, đang từng bước xói mòn chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam. Thứ hai, an ninh kinh tế bị ảnh hưởng nặng nề. Các hoạt động khai thác tài nguyên, đặc biệt là dầu khí và thủy sản, vốn là ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều địa phương ven biển, luôn bị đe dọa và đình trệ bởi sự ngăn cản của các tàu Trung Quốc. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng đến đời sống của hàng triệu ngư dân. Thứ ba, an ninh hàng hải và tự do hàng không trên Biển Đông bị thách thức. Mặc dù Trung Quốc tuyên bố tôn trọng, nhưng việc quân sự hóa các đảo nhân tạo tạo ra nguy cơ tiềm tàng về việc áp đặt Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ), gây bất ổn cho tuyến hàng hải quốc tế quan trọng bậc nhất thế giới. Cuối cùng, chính sách này gây sức ép lớn lên quan hệ Việt - Trung, khiến Việt Nam đứng trước những lựa chọn chính sách vô cùng khó khăn: vừa phải kiên quyết đấu tranh bảo vệ chủ quyền, vừa phải duy trì môi trường hòa bình, ổn định để phát triển và giữ gìn quan hệ láng giềng hữu nghị.

3.1. Thách thức trực diện đến chủ quyền biển đảo Việt Nam

Thách thức lớn nhất và trực diện nhất là sự xâm phạm nghiêm trọng đến chủ quyền biển đảo Việt Nam. Trung Quốc không chỉ duy trì sự chiếm đóng trái phép đối với quần đảo Hoàng Sa mà còn liên tục có các hành động củng cố yêu sách chủ quyền phi lý ở quần đảo Trường Sa. Các hoạt động cải tạo đảo nhân tạo và quân sự hóa đã tạo ra một thực trạng mới trên thực địa, gây bất lợi lâu dài cho cuộc đấu tranh pháp lý và ngoại giao của Việt Nam. Yêu sách “Tứ Sa” và việc áp đặt các quy định hành chính lên các quần đảo này là những bước đi nhằm hợp pháp hóa yêu sách chủ quyền, phớt lờ các bằng chứng lịch sử và cơ sở pháp lý vững chắc của Việt Nam. Luận án chỉ rõ, Việt Nam là “đối tượng hàng đầu mà Trung Quốc muốn khuất phục” và là nước duy nhất từng là nạn nhân của các hành động vũ lực từ Trung Quốc tại Biển Đông vào các năm 1974 và 1988.

3.2. Rủi ro đối với an ninh kinh tế và ổn định quan hệ Việt Trung

An ninh kinh tế của Việt Nam gắn liền với Biển Đông. Các hành động của Trung Quốc đang trực tiếp đe dọa các hoạt động kinh tế biển hợp pháp của Việt Nam. Việc Trung Quốc đưa giàn khoan vào hoạt động trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam không chỉ là hành vi vi phạm chủ quyền mà còn là một đòn tấn công vào an ninh năng lượng quốc gia. Hoạt động của ngư dân Việt Nam tại các ngư trường truyền thống cũng liên tục bị cản trở, đe dọa. Về mặt quan hệ song phương, vấn đề Biển Đông là trở ngại lớn nhất trong quan hệ Việt - Trung. Sự quyết đoán của Trung Quốc đẩy Việt Nam vào thế khó, phải cân bằng giữa việc bảo vệ lợi ích quốc gia và duy trì quan hệ ổn định với đối tác thương mại lớn nhất. Vụ giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014 là một minh chứng, khi nó đã “đẩy quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam rơi vào trạng thái xấu nhất từ sau khi bình thường hóa năm 1991”.

IV. Gợi ý phương pháp đối sách của Việt Nam trước chính sách TQ

Đối mặt với những thách thức phức tạp từ chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông, Việt Nam cần một chiến lược ứng phó toàn diện, kiên quyết nhưng khôn khéo, kết hợp hài hòa giữa các biện pháp trên nhiều lĩnh vực. Một đối sách của Việt Nam hiệu quả phải dựa trên ba trụ cột chính: (1) Nâng cao sức mạnh nội lực, (2) Đẩy mạnh đấu tranh pháp lý và ngoại giao song phương, (3) Tăng cường hợp tác và ngoại giao đa phương. Về nội lực, việc tiếp tục hiện đại hóa lực lượng hải quân, cảnh sát biển và kiểm ngư là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển và tạo ra sức răn đe cần thiết. Sức mạnh tổng hợp quốc gia, sự đoàn kết toàn dân và ổn định chính trị - xã hội là nền tảng vững chắc nhất để đối phó với các thách thức dài hạn. Về pháp lý, Việt Nam cần tiếp tục khẳng định lập trường dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982, và tận dụng giá trị của phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 2016 để đấu tranh với yêu sách đường lưỡi bò phi lý. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng hồ sơ pháp lý để sẵn sàng cho các biện pháp pháp lý mạnh mẽ hơn khi cần thiết là một lựa chọn chiến lược. Đồng thời, duy trì các kênh đối thoại với Trung Quốc để quản lý bất đồng, tránh xung đột là điều cần thiết. Về ngoại giao, việc chủ động và tích cực tham gia vào các diễn đàn khu vực và quốc tế, củng cố đoàn kết ASEAN và tăng cường quan hệ với các đối tác lớn như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Úc và EU là chìa khóa để quốc tế hóa vấn đề Biển Đông, tạo ra một mặt trận rộng rãi ủng hộ thượng tôn pháp luật.

4.1. Tăng cường nội lực và khả năng thực thi pháp luật trên biển

Nền tảng của mọi đối sách của Việt Nam là sức mạnh nội tại. Việt Nam cần tiếp tục đầu tư nguồn lực để hiện đại hóa các lực lượng chấp pháp biển, đảm bảo đủ khả năng bảo vệ ngư dân, các hoạt động kinh tế và duy trì sự hiện diện thường xuyên tại các vùng biển thuộc chủ quyền. Việc xây dựng một nền kinh tế biển bền vững, gắn phát triển kinh tế với bảo vệ quốc phòng - an ninh sẽ tạo ra thế trận vững chắc. Bên cạnh đó, công tác thông tin, tuyên truyền cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của người dân trong nước và tạo sự đồng thuận quốc tế về lập trường chính nghĩa của Việt Nam. Sự đoàn kết dân tộc, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước là nhân tố quyết định để tạo nên sức mạnh tổng hợp đối phó với mọi âm mưu, hành động xâm phạm chủ quyền.

4.2. Vận dụng luật pháp quốc tế và đẩy mạnh ngoại giao đa phương

Đấu tranh pháp lý là một mặt trận quan trọng. Việt Nam cần kiên trì sử dụng luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982, làm vũ khí sắc bén để bác bỏ các yêu sách phi lý của Trung Quốc. Việc công khai hóa các bằng chứng lịch sử và pháp lý về chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa là cần thiết. Song song đó, ngoại giao đa phương của Việt Nam cần được phát huy tối đa. Việt Nam cần đóng vai trò nòng cốt trong việc duy trì sự đoàn kết và lập trường chung của ASEAN về vấn đề Biển Đông, thúc đẩy sớm hoàn tất một Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu quả, thực chất và phù hợp với luật pháp quốc tế. Việc tăng cường hợp tác thực chất với các đối tác chiến lược và đối tác toàn diện sẽ giúp đa dạng hóa các lựa chọn chính sách, tạo thế đan xen lợi ích và tranh thủ sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ an ninh hàng hải và trật tự dựa trên luật lệ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ của Vũ Duy Thành, bảo vệ tại Học viện Ngoại giao năm 2021, thuộc chuyên ngành Quan hệ quốc tế (mã số 9310206), nghiên cứu chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc (năm 2012) và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam. Luận án được thực hiện theo hướng định tính, kết hợp phân tích văn bản chính sách, phương pháp lịch sử, so sánh và lấy ý kiến chuyên gia.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu. Từ khi Trung Quốc chính thức công bố yêu sách "đường lưỡi bò" lên Liên hợp quốc năm 2009, chính sách của nước này đối với Biển Đông trở thành chủ đề nghiên cứu thu hút sự quan tâm lớn của giới học giả quốc tế và Việt Nam. Giai đoạn từ sau Đại hội 18 (2012) đến thời điểm nghiên cứu (2021) chứng kiến nhiều sự kiện mang tính bước ngoặt: chiến dịch tôn tạo đảo quy mô lớn tại Trường Sa, quân sự hóa Biển Đông, vụ giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014, và hoạt động thăm dò trái phép của tàu Hải Dương 08 trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam (tháng 7–10/2019). Tác giả xác định khoảng trống: cuộc tranh luận học thuật về nguyên nhân thực sự khiến Trung Quốc hành xử quyết đoán hơn "vẫn chưa ngã ngũ", và nghiên cứu hiện có hoặc bị ảnh hưởng bởi quan điểm phương Tây, hoặc bị chi phối bởi tuyên truyền chính thống Trung Quốc, hoặc thiếu tính cân bằng do cảm xúc dân tộc chủ nghĩa từ phía học giả Việt Nam. Vì vậy, còn dư địa cho một nghiên cứu "thực sự khách quan, lý tính và công bằng".

Câu hỏi và nhiệm vụ nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu trung tâm: Điều gì đóng vai trò quyết định khiến Trung Quốc có những điều chỉnh chính sách theo hướng ngày càng cứng rắn trong vấn đề Biển Đông từ sau Đại hội 18 đến nay? Ba câu hỏi bổ trợ được đặt ra: (1) Sự gia tăng mức độ quyết đoán của Trung Quốc mang tính chủ động hay là phản ứng trước các bước đi của các bên khác? (2) Chính sách Biển Đông của Trung Quốc từ Đại hội 18 có những điểm giống và khác gì so với các giai đoạn trước? (3) Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam là gì và Việt Nam có thể làm gì để bảo vệ hữu hiệu các lợi ích chính đáng của mình?

Ba nhiệm vụ nghiên cứu tương ứng bao gồm: phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn; tìm ra những điểm mới và điều chỉnh trong chính sách Biển Đông từ sau Đại hội 18; và phân tích tác động đối với Việt Nam, từ đó đề xuất đối sách.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu là chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 đến năm 2020–2021. Phạm vi thời gian tập trung vào giai đoạn 2012–2021, có xét đến tính kế thừa của các giai đoạn trước. Phạm vi nội dung giới hạn ở khía cạnh tranh chấp chủ quyền biển đảo và tranh giành quyền kiểm soát biển, không bao gồm các lĩnh vực môi trường biển, nghề cá, nghiên cứu khoa học biển hay du lịch biển.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu theo hai hướng lý giải chủ yếu về nguyên nhân Trung Quốc quyết đoán hơn ở Biển Đông.

Hướng thứ nhất: các nhân tố cấu trúc bên ngoài. Đa số học giả hiện thực chủ nghĩa cho rằng sự thay đổi phân bổ quyền lực sau khủng hoảng toàn cầu 2008–2009 là nguyên nhân cốt lõi. Tiêu biểu là Bill Hayton trong The South China Sea: The Struggle for Power in Asia (2014) và bài viết "When China Rules the Seas" của James Holmes trên Foreign Policy (2015). Ngược lại, các học giả như Sam Bateman, Mark Valencia, Greg Austin — tiêu biểu qua bài "Why Beijing's South China Sea moves makes sense now" (The National Interest, 2015) và "No need to rock the boat in the South China Sea" (East Asia Forum, 2018) — lý giải tính quyết đoán của Trung Quốc là phản ứng tự nhiên trước việc Mỹ triển khai chính sách "tái cân bằng" của Obama và chiến lược "Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở" của Trump. Về phía học giả Trung Quốc, các tác giả Ngô Sỹ Tồn và Trần Tương Miếu trong bài "Đọ sức Trung – Mỹ ở Biển Đông" (Nghiên cứu an ninh và biển Châu Á–Thái Bình Dương, 4/2019) cho rằng Mỹ lợi dụng Biển Đông để kiềm chế Trung Quốc.

Hướng thứ hai: các nhân tố bên trong. Ngô Kiến Thụ trong bài "Về sự thay đổi chính sách của Trung Quốc ở Biển Đông" (Nghiên cứu an ninh biển và Châu Á–Thái Bình Dương, 2/2019) xác định ba yếu tố: sức ép từ hệ thống quốc tế đơn cực, phản ứng của dư luận trong nước, và quyết tâm của thế hệ lãnh đạo mới. Nguyễn Hùng Sơn và Đặng Cẩm Tú trong "Bàn về chiến lược cường quốc biển của Trung Quốc sau Đại hội 18" (Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, 2014) nhấn mạnh vai trò của tầm nhìn chiến lược cá nhân Tập Cận Bình. Anders Corr (chủ biên) trong Great Powers, Grand Strategies (2018) khẳng định mục tiêu chiến lược mới là nền tảng quan trọng nhất, không phải tính toán kinh tế; riêng phần của Bill Hayton trong cùng cuốn sách ước tính lợi ích kinh tế từ toàn bộ dầu Biển Đông chỉ bù đắp được 1/10 chi phí tôn tạo đảo và quân sự hóa.

Về phía học giả Việt Nam, các công trình nổi bật bao gồm: Dấu ấn Việt Nam trên Biển Đông của Trần Công Trục (2014); Tìm kiếm giải pháp hòa bình và công lý ở Biển Đông của Đặng Đình Quý (2016); Vietnam and the South China Sea: Politics, Security and Legality của Đỗ Thanh Hải (2017); bài viết "Tứ Sa – Chiến thuật pháp lý mới của Trung Quốc ở Biển Đông" của Nguyễn Thị Lan Anh (Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, 2018); và "China's Big Strategic Mistake in the South China Sea" của Hà Anh Tuấn (National Interest, 2014). Tác giả nhận xét nhóm này phân tích cặn kẽ các tác động bất lợi đối với Việt Nam nhưng tính cân bằng có thể bị ảnh hưởng bởi lợi ích và cảm xúc dân tộc.

Khoảng trống luận án lựa chọn: nghiên cứu chính sách Biển Đông của Trung Quốc từ sau Đại hội 18 theo cách tiếp cận đa cấp độ, kết hợp cả nhân tố bên ngoài lẫn bên trong, không thiên về phương Tây lẫn Trung Quốc, và phân tích rõ hàm ý đối với Việt Nam từ góc độ thực chất và cân bằng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết. Luận án sử dụng ba trường phái lý thuyết quan hệ quốc tế chủ yếu: (1) Chủ nghĩa hiện thực, trong đó nhất là chủ nghĩa hiện thực tấn công (offensive realism) và chủ nghĩa hiện thực phòng thủ (defensive realism) — được đánh giá là cung cấp nhiều luận cứ quan trọng nhất; (2) Chủ nghĩa tự do (neo-liberalism), nhấn mạnh sự phụ thuộc lẫn nhau và vai trò của thể chế quốc tế; (3) Chủ nghĩa kiến tạo, với yếu tố "bản sắc quốc gia" và "thế kỷ ô nhục" là cơ sở lý giải hành vi của Trung Quốc. Ngoài ra, luận án tham khảo các tư tưởng kinh điển Trung Quốc gồm Binh pháp Tôn Tử (chiến thuật "chia để trị", "không đánh mà thắng", "binh bất yếm trá") và tư tưởng Khổng giáo (trật tự thứ bậc, "Vương đạo", tư tưởng "Hoa tâm").

Cách tiếp cận và khung phân tích. Luận án áp dụng 5 mô hình phân tích chính sách: mô hình chủ thể có lý trí, mô hình tiến trình tổ chức, mô hình chính trị quan liêu, mô hình chính trị liên ngành và mô hình tiến trình chính trị. Khung phân tích được xây dựng theo 3 cấp độ: cấp độ hệ thống quốc tế (thay đổi so sánh lực lượng Trung–Mỹ sau 2008–2009); cấp độ quốc gia (đặc thù thể chế, chủ nghĩa dân tộc, các chủ thể trong bộ máy hoạch định chính sách); và cấp độ cá nhân (vai trò, tính cách và phong cách quyết sách của Tập Cận Bình).

Phương pháp nghiên cứu. Luận án theo hướng định tính, sử dụng: phân tích chính sách đối ngoại, phân tích văn bản, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp dự báo, phương pháp lấy ý kiến chuyên gia, phương pháp lịch sử–logic, phân tích–tổng hợp, hệ thống, tra cứu, và phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (vụ giàn khoan HD-981 năm 2014, vụ kiện của Philippines).

Nguồn tư liệu gồm 4 nhóm: (1) Tư liệu gốc — Báo cáo Chính trị Đại hội 18 (2012) và Đại hội XIX (2017), Sách Trắng Quốc phòng Trung Quốc các năm 2015 và 2019, các Công hàm Trung Quốc gửi Liên hợp quốc năm 2020, Luật Hải cảnh Trung Quốc năm 2021; (2) Phỏng vấn và tọa đàm khoa học với các chuyên gia trong và ngoài nước, gồm cố GS Đỗ Tiến Sâm, GS Diêm Học Thông (Đại học Thanh Hoa), cựu Thẩm phán Tòa án Tối cao Philippines Antonio Carpio, TS Bonnie Glaser và Gregory Poling (CSIS), TS Tôn Vân (Stimson Center), GS Paul Wolfowitz, TS Andrew Chubb (Đại học Columbia); (3) Tài liệu thứ cấp từ sách và tạp chí chuyên ngành; (4) Nguồn trực tuyến từ các tổ chức và viện nghiên cứu có uy tín.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18

Chương này trình bày hai nhóm cơ sở.

Cơ sở lý luận gồm ba trường phái quan hệ quốc tế và các tư tưởng kinh điển Trung Quốc (đã nêu ở phần khung lý thuyết). Luận án chỉ rõ không trường phái nào đủ khả năng lý giải hoàn toàn hành vi của Trung Quốc, chẳng hạn chủ nghĩa hiện thực không giải thích được việc Trung Quốc từng sử dụng vũ lực năm 1974 và 1988 khi sức mạnh tổng thể còn yếu hơn nhiều so với hiện nay.

Cơ sở thực tiễn bao gồm các nhân tố bên trong và bên ngoài. Về nhân tố bên trong: (i) Gia tăng sức mạnh tổng thể — Trung Quốc từ khoảng 2% GDP thế giới năm 1978 đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới năm 2010, vượt Mỹ về GDP tính theo ngang giá sức mua (PPP) năm 2014; chi tiêu quân sự thực tế tăng từ 168 tỷ USD năm 2012 lên 261 tỷ USD năm 2019 theo SIPRI; đến năm 2020, hải quân Trung Quốc có 335 tàu chiến so với 296 của Mỹ; (ii) Thể diện và uy thế nước lớn; (iii) Sự gia tăng chủ nghĩa dân tộc — một cuộc thăm dò của Thời báo Hoàn Cầu sau vụ Scarborough (4/2012) cho thấy 90% người được hỏi ủng hộ biện pháp quân sự đối với các nước tranh chấp. Về các chủ thể tác động: Tập Cận Bình với tư cách "lãnh đạo hạt nhân", PLA (với vai trò áp đảo, ngân sách tăng 83% trong giai đoạn 2009–2018 theo The Economist), các cơ quan chấp pháp biển (lực lượng cảnh sát biển Trung Quốc có tổng tải trọng lớn gấp 3 lần của Indonesia, Malaysia, Philippines và Việt Nam cộng lại tính đến 2019), Bộ Ngoại giao (vai trò hạn chế), và các bộ, ngành, địa phương như tỉnh Hải Nam và tập đoàn CNOOC. Về nhân tố bên ngoài: vai trò của Mỹ, phản ứng của các bên tranh chấp, và phản ứng của cộng đồng quốc tế.

Chương 2: Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc

Chương này phân tích ba nội dung chính.

Chính sách trước Đại hội 18 bao gồm các nội hàm căn bản: chiến lược biển tổng thể, cách nhìn nhận lợi ích, mục tiêu và yêu sách, và phương thức triển khai. Luận án xác định đây là giai đoạn Trung Quốc vẫn còn giữ phần nào phương châm "giấu mình chờ thời".

Những điều chỉnh quan trọng từ sau Đại hội 18 được phân tích ở hai tầm: (i) Điều chỉnh ở tầm chiến lược — Đại hội 18 lần đầu tiên chính thức khẳng định mục tiêu đưa Trung Quốc trở thành "cường quốc biển"; đến năm 2017, Trung Quốc chính thức xác nhận Biển Đông là "lợi ích cốt lõi"; (ii) Điều chỉnh ở tầm chiến thuật — trên thực địa (chiến dịch tôn tạo đảo quy mô lớn tại Trường Sa 2014–2017 do đích thân Tập Cận Bình ra lệnh; lần đầu tiên điều tàu sân bay Liêu Ninh tập trận ở Biển Đông năm 2013), trên mặt trận chính trị–ngoại giao (chiến thuật "chia để trị" qua ASEAN, tranh thủ Campuchia), pháp lý–thông tin (phản bác phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực ngày 12/7/2016). Hai trường hợp điển hình được phân tích sâu: vụ HD-981 năm 2014 (đẩy quan hệ Trung–Việt xuống mức xấu nhất từ sau bình thường hóa năm 1991) và phản ứng của Trung Quốc đối với vụ kiện của Philippines.

Kết quả triển khai chính sách được nhìn nhận từ cả hai phía: những thuận lợi đạt được (trên thực địa, hợp tác với các bên tranh chấp, chính trị–ngoại giao) và những tồn tại, hạn chế.

Chương 3: Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam

Chương này triển khai bốn nội dung.

Dự báo chính sách của Trung Quốc đến năm 2030, bao gồm những nội hàm dự kiến tiếp tục được kế thừa, các khả năng điều chỉnh và các biến số ngoài dự đoán.

Tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam — các lợi ích an ninh và phát triển, và mục tiêu của Việt Nam ở Biển Đông. Tác giả nhấn mạnh: Việt Nam là nước duy nhất trong số các bên tranh chấp từng trở thành đối tượng của các cuộc xung đột quân sự với Trung Quốc trên Biển Đông (năm 1974 tại Hoàng Sa và năm 1988 tại Trường Sa).

Những vấn đề đặt ra bao gồm tác động không thuận và những lựa chọn chính sách khó khăn của Việt Nam, trong bối cảnh chu kỳ hành xử cứng rắn của Trung Quốc nhằm vào Việt Nam có xu hướng tăng về tần suất và tính chất (vụ HD-981 năm 2014; vụ tàu Hải Dương 08 tháng 7–10/2019).

Gợi ý chính sách gồm bốn nhóm biện pháp cụ thể: về chính trị–ngoại giao, hoạt động hợp tác trên thực địa, về quân sự, và về thông tin–truyền thông đối nội và đối ngoại. Luận án cũng gợi ý cách tiếp cận mới và phương châm triển khai chính sách.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Theo tự nhận của luận án, đóng góp của công trình thể hiện ở hai phương diện:

Về mặt khoa học, luận án góp phần vào quá trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Trung Quốc nói chung và chính sách biển nói riêng thông qua việc áp dụng khung phân tích đa cấp độ (hệ thống quốc tế — quốc gia — cá nhân) kết hợp với các mô hình phân tích chính sách đối ngoại, từ đó lý giải cả hai chiều nhân tố — bên ngoài và bên trong — trong một cách tiếp cận cân bằng hơn các nghiên cứu đi trước.

Về mặt thực tiễn, luận án xác định mình là tài liệu tham khảo hữu ích cho các cán bộ nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và cán bộ ngoại giao Việt Nam tham gia xử lý quan hệ với Trung Quốc nói chung và các tranh chấp biển đảo ở Biển Đông nói riêng. Các gợi ý chính sách được cụ thể hóa theo bốn nhóm biện pháp nêu trên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả thừa nhận một hạn chế có tính cơ cấu: đặc tính tập trung, thiếu minh bạch trong hệ thống chính trị và quy trình hoạch định chính sách của Trung Quốc khiến việc tiếp cận thông tin gốc từ bên trong hệ thống này "khó khăn hơn nhiều so với các nước phương Tây". Điều này đặt ra giới hạn nhất định cho bất kỳ công trình nào nghiên cứu về Trung Quốc từ bên ngoài. Phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn ở khía cạnh tranh chấp chủ quyền và kiểm soát biển, nên các chiều cạnh liên quan như hợp tác nghề cá, nghiên cứu khoa học biển hay chuyển đổi kinh tế biển của Việt Nam chưa được xem xét. Luận án dự báo chính sách Trung Quốc đến năm 2030 nhưng thừa nhận có "những biến số nằm ngoài dự đoán", phản ánh độ bất định cao trong môi trường chiến lược khu vực.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo với các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và học giả thuộc chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Chính trị học so sánh, Nghiên cứu Trung Quốc, Nghiên cứu Biển Đông — đặc biệt phần Chương 1 về khung lý thuyết và cách tiếp cận đa cấp độ, và phần tổng quan tài liệu với danh sách công trình quốc tế và Việt Nam được hệ thống hóa theo hướng luận giải.
• Cán bộ ngoại giao và hoạch định chính sách của Việt Nam liên quan đến quan hệ với Trung Quốc và xử lý các vấn đề Biển Đông — đặc biệt Chương 3 với các gợi ý chính sách cụ thể theo từng lĩnh vực.
• Giảng viên và người nghiên cứu về chính sách đối ngoại Trung Quốc — phần phân tích về cơ cấu quyền lực bên trong hệ thống chính trị Trung Quốc (vai trò của PLA, Bộ Ngoại giao, CNOOC, các địa phương có biển) cung cấp góc nhìn thực chất về quá trình hoạch định chính sách của Trung Quốc.
• Người đọc quan tâm đến lịch sử tranh chấp Biển Đông — phần điểm lại các sự kiện từ 1974, 1988 đến 2019 cung cấp bức tranh có tính liên tục theo thời gian.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án chọn Đại hội 18 làm mốc thời gian nghiên cứu? Theo đánh giá chung của giới học giả trong nước và quốc tế mà luận án trích dẫn, Đại hội 18 đánh dấu những điều chỉnh chính sách quan trọng của Trung Quốc về đối ngoại nói chung và Biển Đông nói riêng theo hướng quyết đoán hơn hẳn giai đoạn trước. Đây là lần đầu tiên Báo cáo Chính trị chính thức khẳng định mục tiêu chiến lược đưa Trung Quốc trở thành "cường quốc biển". Cũng từ thời điểm này, Tập Cận Bình đảm nhiệm đồng thời Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy Trung ương ngay tại Đại hội, không đợi 2 năm như các lãnh đạo tiền nhiệm.

2. Vai trò của cá nhân Tập Cận Bình trong chính sách Biển Đông được luận án đánh giá như thế nào? Luận án cho rằng Tập Cận Bình là nhân tố trung tâm. Tờ báo Học Tập chính thức xác nhận đích thân Tập Cận Bình đã ra lệnh và chỉ huy chiến dịch tôn tạo đảo quy mô lớn. Tiểu tổ Lãnh đạo phụ trách bảo vệ lợi ích biển — thành lập năm 2012 và do Tập Cận Bình trực tiếp chỉ đạo — được Nhóm Khủng hoảng quốc tế (ICG) xác định là cơ quan ra quyết định trong vụ HD-981. Xuất thân từ thư ký của Bộ trưởng Quốc phòng Cảnh Tiêu, Tập Cận Bình có quan hệ gần gũi với quân đội hơn hẳn Hồ Cẩm Đào và Giang Trạch Dân.

3. Chiến thuật "vùng xám" và "chia để trị" của Trung Quốc hoạt động như thế nào trong thực tế ở Biển Đông? Luận án cho thấy Trung Quốc chỉ gây hấn ở mức vừa đủ, dưới ngưỡng xung đột, gặm nhấm theo kiểu "tằm ăn dâu". Về "chia để trị", Trung Quốc tranh thủ các nước thành viên ASEAN không có tranh chấp — đặc biệt Campuchia — để thao túng chương trình nghị sự của ASEAN về Biển Đông, khai thác nguyên tắc đồng thuận của tổ chức này. Trường hợp bãi cạn Scarborough (2012) là ví dụ điển hình: sau khi Mỹ làm trung gian hòa giải, Philippines rút tàu đúng thỏa thuận nhưng Trung Quốc vẫn duy trì tàu chấp pháp biển và giành quyền kiểm soát bãi cạn từ đó đến nay.

4. Lực lượng nào của Trung Quốc là đối tượng trực tiếp triển khai chính sách tại Biển Đông? Luận án nhấn mạnh đây chủ yếu là các cơ quan chấp pháp biển (hải giám, hải cảnh), không phải hải quân PLA. Theo số liệu tác giả trích dẫn từ nghiên cứu của Nguyễn Hồng Thao, tính đến năm 2019, tổng tải trọng các tàu cảnh sát biển Trung Quốc lớn gấp 3 lần tổng tải trọng của Indonesia, Malaysia, Philippines và Việt Nam cộng lại. Tất cả các vụ vi phạm lớn — cắt cáp tàu Bình Minh 02 và Viking II (2011), chiếm Scarborough (2012), vụ HD-981 (2014) — đều do các lực lượng chấp pháp biển Trung Quốc tiến hành. Vỏ bọc "dân sự" của các lực lượng này làm giảm nhẹ phần nào tính chất nghiêm trọng của hành vi vi phạm.

5. Luận án đánh giá như thế nào về triển vọng hợp tác giữa Trung Quốc và các nước tranh chấp ở Biển Đông từ góc độ chủ nghĩa tự do? Tác giả ghi nhận một số học giả tự do chủ nghĩa như Taylor M. Fravel cho rằng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế sẽ kiềm chế Trung Quốc không đánh chiếm các đảo do nước khác kiểm soát, và Jason Blazevic dẫn chứng Hiệp định phân định Vịnh Bắc Bộ như minh chứng cho hợp tác khả thi. Tuy nhiên, tác giả đánh giá thực tế từ sau Đại hội 18 cho thấy "cách tiếp cận theo chủ nghĩa tự do đang gặp nhiều thách thức", và ngay cả Adam Liff và John Ikenberry — hai học giả tự do tiêu biểu — "gần như đi đến chấp nhận quan điểm rằng xung đột chắc chắn sẽ xảy ra" giữa Trung Quốc và Mỹ.

---

Kết luận

Luận án của Vũ Duy Thành phân tích chính sách Biển Đông của Trung Quốc từ sau Đại hội 18 thông qua khung đa cấp độ kết hợp các lý thuyết quan hệ quốc tế với tư tưởng kinh điển Trung Quốc và năm mô hình phân tích chính sách đối ngoại. Công trình xác định sự gia tăng tính quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông là kết quả đồng thời của các nhân tố cấu trúc bên ngoài (thay đổi so sánh lực lượng Trung–Mỹ sau 2008–2009), nhân tố bên trong (chủ nghĩa dân tộc, lợi ích nhóm của PLA và các cơ quan chấp pháp biển), và nhân tố cá nhân (tính cách, phong cách quyết sách và vị thế quyền lực tập trung của Tập Cận Bình). Từ góc nhìn đó, luận án nhận diện những tác động không thuận đối với Việt Nam và đề xuất bốn nhóm biện pháp ứng phó theo hướng chính trị–ngoại giao, hợp tác thực địa, quân sự và thông tin–truyền thông. Điểm nổi bật về phương pháp là việc tác giả trực tiếp phỏng vấn các chuyên gia quốc tế có uy tín từ CSIS, Stimson Center, Đại học Columbia và các học giả Trung Quốc lẫn Philippines, qua đó bổ sung chiều thực chứng cho phân tích chính sách vốn chủ yếu dựa trên văn bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18: gồm 2 phần là cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn. Trong đó phần cơ sở lý luận gồm các mục: (i) Nền tảng lý thuyết về quan hệ quốc tế của thế giới và các tư tưởng kinh điển của Trung Quốc; (ii) Cách tiếp cận và khung phân tích chính sách. Phần cơ cở thực tiễn gồm các mục: (i) Nhóm nhân tố bên trong; (ii)Nhóm nhân tố bên ngoài; Tiểu kết. Chương 2: Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc: gồm các mục: (i) Những nội hàm căn bản trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông giai đoạn trước Đại hội 18; (ii) Những điều chỉnh quan trọng nhất của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18; (iii) Kết quả triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18; Tiểu kết.

Chương 3: Những vấn đề đặt ra cho Việt Nam: gồm (i) Dự báo chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông thời gian tới; (ii) Tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam; (iii) Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam; (iv) Một số gợi ý, đề xuất đối với Việt Nam; Tiểu kết. Xin chân thành cảm ơn. 16 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 1. Nền tảng lý thuyết về quan hệ quốc tế của thế giới và các tư tưởng của Trung Quốc Có nhiều lý thuyết quan hệ quốc tế có thể được vận dụng để lý giải hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông.

Nhìn chung, có ba trường phái lý thuyết thường được các học giả quốc tế vận dụng là chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa kiến tạo. Trong cả ba trường phái này, không trường phái nào đủ khả năng lý giải một cách hoàn toàn lô-gic, thuyết phục hành vi của Trung Quốc, nhưng có thể nói chủ nghĩa hiện thực là trường phái được sử dụng nhiều nhất và cũng cung cấp nhiều luận cứ quan trọng nhất. Bên cạnh các lý thuyết phổ biến đó, với đặc thù lịch sử của Trung Quốc, một số tư tưởng kinh điển của Trung Quốc cũng có thể được sử dụng như một công cụ bổ sung cho khung phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông. Chủ nghĩa hiện thực Trong các lý thuyết quan hệ quốc tế, chủ nghĩa hiện thực, nhất là thuyết hiện thực tấn công (offensive realism) được sử dụng nhiều nhất để lý giải cho hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông những năm vừa qua.

Các lý thuyết này cho rằng do tình trạng vô chính phủ của hệ thống quốc tế, một cường quốc trỗi dậy sẽ tìm cách bành trướng lãnh thổ và mở rộng ảnh hưởng, và chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông cũng không nằm ngoài quy luật đó. Đúng như Robert Gilpin đã phân tích, “khi quyền lực tương đối tăng lên, một quốc gia đang trỗi dậy sẽ cố gắng thay đổi các luật lệ của hệ thống hiện hành”[89; tr. Thật vậy, lịch sử cho thấy các cường quốc trỗi dậy như Anh, Mỹ, Liên Xô trước đây hay Trung Quốc ngày nay đều hành xử theo đúng quy luật đó. Nhìn từ góc độ chủ nghĩa hiện thực, khía cạnh xung đột, tranh giành quyền lực và trò chơi “kẻ được người mất” (zero-sum game) là những thành tố quan 17 trọng nhất để phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông.

Cách hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông liên quan mật thiết với cuộc tranh giành ngôi bá chủ khu vực và bá chủ thế giới giữa Trung Quốc và Mỹ trong thế kỷ XXI. Graham Allison, một học giả hiện thực chủ nghĩa cho rằng Trung Quốc và Mỹ sẽ không tránh khỏi xung đột, bởi thực tiễn khoảng 12 trong 16 lần chuyển giao quyền lực giữa cường quốc trỗi dậy và cường quốc tại vị trên thế giới trong 500 năm qua đã kết thúc bằng chiến tranh, xung đột, chỉ có 4 lần chuyển giao quyền lực hòa bình[43]. John Mearsheimer, học giả nổi tiếng thuộc trường phái hiện thực tấn công, đã khẳng định: “một Trung Quốc giàu mạnh sẽ không hài lòng với nguyên trạng mà sẽ tìm cách giành cho được bá quyền khu vực”[172; tr. Trong trao đổi với Nhóm Khủng hoảng quốc tế (ICG), một số quan chức chính quyền và học giả giấu tên trong nội bộ Trung Quốc cũng thừa nhận rằng Trung Quốc trở nên quyết đoán hơn ở Biển Đông là bởi “giờ đây chúng tôi có tiền, có công nghệ và có khả năng làm như vậy”[124].

Mức độ quyết đoán trong cách hành xử của quốc gia này ở Biển Đông khiến nhiều cựu quan chức và học giả Mỹ như Robert Blackwill và Ashley Tellis cho rằng Trung Quốc đang cố gắng soán vai trò cường quốc chi phối Châu Á.[51] Từ cách nhìn của chủ nghĩa hiện thực, nhiều học giả chia sẻ nhận định rằng Biển Đông là một trong những tâm điểm trong cuộc tranh giành quyền lực giữa Trung Quốc và Mỹ ở Châu Á-Thái Bình Dương. Phân tích về lợi ích và chính sách của các cường quốc như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Nga và Ấn Độ ở Biển Đông, nhiều học giả cho rằng chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông là một phần của cuộc tranh giành quyền lực giữa các cường quốc[56; tr. Tương tự, Bill Hayton cho rằng việc Trung Quốc muốn biến Biển Đông thành ao nhà về bản chất cũng không khác gì ý đồ của Mỹ khi áp dụng “Học thuyết Monroe” đối với biển Ca-ri-bê trong thế kỷ XIX.[104] Nhiều học giả Việt Nam cũng có cách lý giải tương tự. Đỗ Thanh Hải và Nguyễn Thùy Linh lập luận rằng tính quyết đoán trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông tăng lên theo đà gia tăng sức mạnh của cường quốc này 18 [20; tr.

Theo các tác giả trên, sự quyết đoán của Trung Quốc trong chính sách đối với Biển Đông đã gia tăng đáng kể từ năm 2007 và ngày càng thể hiện rõ hơn từ sau Đại hội 18 (2012) và Trung Quốc dần từ bỏ phương châm “giấu mình chờ thời” để chuyển sang giai đoạn tự tin, quyết đoán hơn về đối ngoại. Trong đó, bên cạnh yếu tố tranh chấp chủ quyền, tài nguyên thì cạnh tranh chiến lược nước lớn giữa Trung Quốc với các cường quốc khác, nhất là Mỹ là một trong những động cơ quan trọng nhất để lý giải cho cách hành xử ngày càng quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông. Cũng gần tương tự như chủ nghĩa hiện thực tấn công, từ góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực phòng thủ, nhiều học giả lý giải sự gia tăng tính quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông là nhằm đối phó với các đe dọa an ninh, nhất là từ phía Mỹ. Các học giả thuộc trường phái này thường lập luận rằng hành động hung hăng của Trung Quốc trên Biển Đông chủ yếu là nhằm phản ứng lại các bước đi của các bên khác.

Chẳng hạn, Lyle Goldstein cho rằng việc Mỹ tăng cường can dự vào vấn đề Biển Đông kéo theo phản ứng quyết liệt hơn của Trung Quốc, và hậu quả là môi trường chiến lược ở khu vực sẽ bất ổn hơn.343] Tương tự, Leszek Buszynski chỉ ra các nguyên nhân chính khiến Trung Quốc muốn kiểm soát Biển Đông: Một là góp phần ngăn chặn Đài Loan tuyên bố độc lập và ngăn chặn Mỹ triển khai lực lượng hải quân hỗ trợ Đài Loan trong trường hợp có xung đột; Hai là bảo vệ và kiểm soát các tuyến hải lộ huyết mạch mà có đến 80% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc phải đi qua; Ba là triển khai khả năng tấn công hạt nhân lần hai trên biển tại Tây Thái Bình Dương.145] Nhìn chung, chủ nghĩa hiện thực là lý thuyết có nhiều yếu tố logic nhất để lý giải hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông. Tuy nhiên, trường phái này không lý giải được một cách thỏa đáng nguyên nhân vì sao những lần Trung Quốc sử dụng vũ lực ở Biển Đông như các năm 1974, 1988 hay 1995 đều diễn ra khi sức mạnh tổng thể của Trung Quốc cũng như hải quân Trung Quốc đều yếu hơn giai đoạn hiện nay rất nhiều. Liệu Trung Quốc càng mạnh lên thì xu hướng sử dụng vũ lực để thúc đẩy các yêu sách ở Biển Đông ngày càng tăng? Rõ ràng sự phụ 19 thuộc lẫn nhau và những lợi ích chung của hợp tác giữa Trung Quốc và các nước khác ở Biển Đông vẫn là các nhân tố quan trọng trong việc kiềm chế hành vi của Trung Quốc. Vì vậy, vẫn cần các lý thuyết khác ngoài chủ nghĩa hiện thực để phân tích lối hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông, nhất là từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Chủ nghĩa tự do Từ góc nhìn của chủ nghĩa tự do, các thành tố như mối quan hệ giữa chính trị trong nước với chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của các quốc gia, lợi ích chung từ hợp tác và vai trò của các thể chế quốc tế có giá trị quan trọng trong việc phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông. Trong khi các học giả theo trường phái hiện thực chủ nghĩa nhấn mạnh sự gia tăng tính quyết đoán trong cách hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông thì các nhà tự do chủ nghĩa có xu hướng cho rằng Trung Quốc vẫn tương đối kiềm chế. Chẳng hạn, Taylor M. Fravel lập luận rằng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế với các nước khu vực sẽ khiến Trung Quốc thấy lợi ích đạt được từ bành trướng lãnh thổ, trong đó có Biển Đông, là không bù đắp được các tổn hại đi kèm[85; tr.

Fravel cho rằng Trung Quốc sẽ chỉ tăng cường năng lực biển của mình, nhất là khả năng chống tiếp cận, chứ không đánh chiếm các đảo hiện do các nước khác kiểm soát. Jason Blazevic lập luận rằng cả Trung Quốc và Việt Nam sẽ cùng có lợi khi thúc đẩy hợp tác ở Biển Đông, và minh chứng cụ thể cho quan điểm này là trước đây hai nước đã thành công trong việc ký Hiệp định phân định Vịnh Bắc Bộ[53]. Học giả Trung Quốc Zhou Fangyin một mặt thừa nhận rằng cách tiếp cận của Trung Quốc đối với Biển Đông đã cứng rắn và quyết đoán hơn từ năm 2012, mặt khác cho rằng cùng với thời gian sẽ dần ôn hòa và mang tính kiềm chế hơn[261; tr. Fangyin dự đoán trong tương lai những cuộc đối đầu giữa Trung Quốc với Việt Nam và Philippines ở Biển Đông có thể sẽ ít đi, và các bên sẽ áp dụng cách tiếp cận ôn hòa hơn để xử lý các tranh chấp ở Biển Đông.