Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT TỬ HÌNH 1. KHÁI NIỆM VÀ MỤC ĐÍCH HÌNH PHẠT TỬ HÌNH 1. Khái niệm hình phạt tử hình Tử hình là một loại hình phạt truyền thống, có từ lâu đời. Thuật ngữ hình phạt tử hình có tên tiếng Anh là "death penalty" hay là "capital punishment".
Trong tiếng Pháp hình phạt này có tên "peine de mort" hay còn gọi là "peine capitale"; trong tiếng Đức nó có tên gọi là "todesstrafe". "Capital punishment" có nguồn gốc từ capitalis (tiếng Latin) trong đó có gốc của từ kaput, có nghĩa là đầu, là một hình phạt mà khi áp dụng, người bị áp dụng sẽ bị mất đầu. Vì thế, hình phạt tử hình lúc khởi thủy, ở phương Tây, người ta thường dùng để chỉ hình phạt chém đầu. Còn theo Từ điển Lịch sử chế độ chính trị Trung Quốc, "tử" ở đây được hiểu là chết, "hình" là hình phạt tội, bao gồm chữ "tỉnh" (giếng) và chữ "đao" (dao) ghép lại.
Từ đó, có thể hiểu tử hình là hình phạt giết chết bằng cách thả xuống giếng hoặc chém bằng đao. Theo Từ điển tiếng Việt "tử hình" là "hình phạt phải chịu tội chết" [32]. Điều 35 BLHS 1999 quy định về hình phạt tử hình như sau: Tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, nhằm tước bỏ mạng sống của người phạm tội. Không áp dụng hình phạt tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội, đối với phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi bị xét xử.
Không thi hành án tử hình đối với phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi. Trong trường hợp này hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân. Trong trường hợp người bị kết án tử hình được ân giảm, thì hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân [37]. 14 Theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu khoa học pháp lý thì tử hình còn được hiểu là: "hình phạt đặc biệt, nghiêm khắc nhất trong tất cả các loại hình phạt và chỉ được quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhằm tước bỏ sinh mạng của người bị kết án về tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của pháp luật hình sự" [24], [9].
* Đặc điểm Từ các định nghĩa về hình phạt tử hình trên đây, chúng ta có thể hiểu hình phạt tử hình có các đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất: Là hình phạt nghiêm khắc nhất. Tử hình là hình phạt duy nhất tước đoạt trực tiếp đối với quyền được sống của người bị kết án theo Bản án có hiệu lực pháp luật. Do đó, hình phạt tử hình chỉ có tác dụng trừng trị, răn đe và phòng ngừa, mà không thể giáo dục, cải tạo đối với người phạm tội bị thi hành hình phạt này. Hình phạt tử hình có vẻ như mâu thuẫn với nguyên tắc nhân đạo - nguyên tắc xuyên suốt của Hiến pháp và pháp luật Việt Nam nhưng thực chất hình phạt này vẫn đáp ứng được tính nhân đạo, thể hiện ở khía cạnh xã hội của nó, đó là tác dụng răn đe, phòng ngừa người khác phạm tội.
Nhưng, đối với chính người thực hiện hành vi tội phạm thì đại đa số ý kiến vẫn cho rằng là vô nhân đạo, vi phạm quyền con người. Thứ hai: Là hình phạt được quy định trong BLHS. Giống như các hình phạt khác, tử hình là hình phạt được quy định trong BLHS - thể hiện tính hợp pháp và pháp chế của loại hình phạt này. Việc quy định này, được thể hiện rõ ở Điều 26 và Điều 35 BLHS hiện hành.
Đồng thời, hình phạt tử hình được quy định cụ thể tại mỗi điều luật, tương ứng với mỗi tội danh có thể áp dụng như: Điều 78, khoản 1 - Tội phản bội tổ quốc; Điều 79, khoản 1 - Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, Điều 80, khoản 1- Tội gián điệp v. Thứ ba: Là hình phạt chỉ do Tòa án nhân danh Nhà nước áp dụng. Đặc điểm này được quy định rõ ở Điều 26 BLHS 1999: "Hình phạt do Tòa án 15 quyết định" [37]. Ngoài Tòa án, không có bất cứ cơ quan nhà nước có thẩm quyền nào khác được phép quyết định áp dụng hình phạt tử hình với người phạm tội và chỉ khi Chủ tịch nước xem xét để ân xá cho người bị kết án tử hình theo quy định của pháp luật thì người đó mới không phải chịu hình phạt này.
Thứ tư: Tước bỏ hoàn toàn khả năng tái phạm hay khắc phục hậu quả của người phạm tội. Khi một người bị áp dụng thi hành hình phạt tử hình thì đương nhiên người này không thể tái phạm ở bất kỳ tình huống nào và bản thân họ cũng không thể tự mình khắc phục đối với những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng mà mình đã gây ra, mặc dù có thể họ đã rất hối hận và mong muốn khắc phục hậu quả. Việc khắc phục hậu quả đối với những trường hợp này, thường được thực hiện trước khi thi hành hình phạt, thậm chí trước khi Tòa án án tuyên án và thường được thân nhân của người bị kết án thực hiện nhằm mục đích tạo tình tiết giảm nhẹ cho người thân của mình và cũng giảm bớt mặc cảm tội lỗi cho người đã thực hiện hành vi phạm tội gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. * Bản chất Trước hết, khi nghiên cứu hình phạt tử hình, tác giả nhận thấy hình phạt tử hình mang bản chất giai cấp sâu sắc.
Từ hình là một trong những hình phạt có lịch sử phát triển lâu dài trong quá trình phát triển của xã hội có phân chia giai cấp, tồn tại, đồng hành và phát triển cùng với sự phát triển của Nhà nước và Pháp luật. Tử hình được sử dụng như một công cụ để đấu tranh với các loại tội phạm khác nhau nhằm bảo vệ chế độ xã hội, bảo vệ hệ thống chính trị của mỗi Nhà nước nhất định. Hình phạt tử hình tồn tại và phát triển khách quan cùng với Pháp luật và Nhà nước qua mỗi thời kỳ lịch sử nhằm bảo vệ, duy trì quyền lực của giai cấp thống trị trong xã hội. Điều này được thể hiện ở mỗi hình thái kinh tế - xã hội có giai cấp đều có một hệ thống hình phạt tương ứng.
Bản chất, nội dung và vai trò của hình phạt, của hệ thống hình phạt nói chung, của từng hình phạt nói riêng do các điều kiện kinh tế, 16 chính trị, văn hóa, xã hội, hệ tư tưởng, đạo đức, lối sống của hình thái kinh tế - xã hội trong đó hình phạt tồn tại quyết định. Do đó, bản chất, nội dung và vai trò của hình phạt nói chung, của hình phạt tử hình nói riêng được thay đổi tùy thuộc vào sự thay đổi của các hình thái kinh tế xã hội, vào sự thay đổi trong quan điểm, cách nhìn nhận, đánh giá của các giai cấp thống trị. Dù hình phạt tử hình tồn tại trong xã hội nào đi nữa thì nó vẫn luôn luôn phản ánh các quan điểm của giai cấp thống trị trong xã hội đó về các biện pháp đấu tranh với tội phạm. Hình phạt tử hình bao giờ cũng xuất phát và dựa trên các quan điểm thống trị cơ bản trong xã hội.
Mặt khác, hình phạt tử hình do các điều kiện xã hội, các quyền và lợi ích kinh tế, chính trị và các lợi ích khác của giai cấp thống trị quyết định và phù hợp với các lợi ích đó. Khi nói về hình phạt, C.Mác viết: "Hình phạt không phải là cái gì khác là biện pháp tự vệ của xã hội với những hành vi xâm phạm điều kiện tồn tại của nó, không kể đó là những điều kiện tồn tại như thế nào" [28]. Mác đã chỉ ra tính giai cấp sâu sắc của hình phạt, trong đó hình phạt tử hình là một trong những công cụ của giai cấp thống trị được dùng để đấu tranh với tội phạm. Tính giai cấp của hình phạt tử hình còn được thể hiện ở chỗ nó bảo vệ quyền và lợi ích của giai cấp thống trị.
Giai cấp nào, Nhà nước nào quy định và áp dụng hình phạt tử hình cũng vì quyền và lợi ích của giai cấp đó. Trong xã hội Việt Nam hiện nay, hình phạt tử hình được quy định và áp dụng là nhằm bảo vệ lợi ích của nhân dân, dân tộc của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Khác với Nhà nước bóc lột, Nhà nước XHCN tiến hành đấu tranh với tội phạm bằng nhiều phương thức, nhiều biện pháp khác nhau: kinh tế, văn hóa, xã hội, tổ chức, giáo dục, pháp luật và kêu gọi rộng rãi quần chúng nhân dân cùng tham gia đầu tranh, bảo vệ trật tự của pháp luật. Trong xã hội Việt Nam hiện nay, hình phạt tử hình vẫn mang tính giai cấp, nhưng tính giai cấp của chúng ta có nhiều điểm khác biệt với tính giai cấp của hình phạt tử hình 17 trong các xã hội bóc lột, cụ thể xã hội ta hình phạt tử hình được quy định để bảo vệ thành quả và lợi ích của toàn thể nhân dân lao động.
Mục đích hình phạt tử hình Mục đích của hình phạt nói chung và hình phạt tử hình nói riêng là một trong những vấn đề quan trọng của lý luận về hình phạt. Trong lịch sử nhân loại đã từng có những quan điểm, quan niệm khác nhau về bản chất, nội dung và mục đích của hình phạt nói chung, của hình phạt tử hình nói riêng. Chúng ta có thể chia các quan niệm, quan điểm đó thành hai loại. Loại thứ nhất, coi hình phạt nói chung, hình phạt tử hình nói riêng là công cụ trả thù người phạm tội, đáp lại những hành vi vi phạm những quy tắc xử sự chung của người phạm tội.
Loại quan điểm thứ hai coi hình phạt nói chung, hình phạt tử hình nói riêng là công cụ phòng ngừa tội phạm. Quan điểm thứ nhất, hình phạt là biện pháp được Nhà nước cho phép lấy oán trả oán, tương tự như giết người phải đền mạng, từ đó dẫn tới nỗi khiếp sợ của người phạm tội đối với sự trả thù, sự trừng trị đối với họ, khiến việc áp dụng các hình phạt cứng rắn trở lên rộng rãi như tử hình, tù chung thân, tù có thời hạn dài. Điều này được thể hiện rất rõ trong lịch sử các chế độ bóc lột qua các biện pháp nhục hình man rợ như tùng xẻo, voi dày, đóng cọc vào ruột, đánh bằng trượng, tứ mã phanh thây,.