Lo Âu Học Đường Của Học Sinh Trung Học Phổ Thông Tại Thành Phố Hồ Chí Minh

Lo âu học đường là một vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng được quan tâm, đặc biệt ở lứa tuổi học sinh trung… 253 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Thị Vân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Công Khanh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Lo Âu Học Đường Của Học Sinh Trung Học Phổ Thông Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN TÂM LÝ HỌC VỀ LO ÂU HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.4. Các lý thuyết tiếp cận
• 1.4.1. Tiếp cận tâm lý học đường
• 1.4.2. Tiếp cận nhận thức- hành vi
• 1.4.3. Tiếp cận tâm lý học hoạt động
• 1.4.4. Tiếp cận phân tâm học
• 1.5. Khái niệm về lo âu. Đặc điểm, biểu hiện của lo âu
• 1.6. Phân loại và tiêu chí chẩn đoán lo âu
• 1.7. Các biện pháp hỗ trợ tâm lý làm giảm tình trạng lo âu
• 1.8. Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông
• 1.8.1. Khái niệm lo âu học đường. Học sinh trung học phổ thông
• 1.8.2. Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông
• 1.8.3. Những yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông
• 1.8.3.1. Những yếu tố khách quan
• 1.8.3.2. Những yếu tố chủ quan
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vài nét chung về địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh
• 2.2. Tổ chức nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Tiến trình nghiên cứu
• 2.5. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp trắc nghiệm tâm lý
• 2.5.3. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 2.5.4. Phương pháp thảo luận nhóm
• 2.5.5. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 2.5.6. Phương pháp chuyên gia
• 2.5.7. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 2.5.8. Phương pháp thực nghiệm tác động
• 2.5.9. Phương pháp thống kê toán học
• 2.6. Công cụ nghiên cứu
• 2.6.1. Thang đo lo âu học đường
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN LO ÂU HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Phân loại đánh giá tỉ lệ học sinh có biểu hiện lo âu học đường
• 3.2. So sánh mức độ lo âu học đường của học sinh theo các tiêu chí
• 3.3. Kết quả đánh giá của học sinh bằng thang đo lo âu học đường
• 3.4. Những biểu hiện bất thường của lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 3.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh THPT
• 3.6. Những hậu quả của lo âu học đường và những mong muốn của bản thân học sinh với người khác
• 3.6.1. Những hậu quả của lo âu học đường đối với bản thân học sinh
• 3.6.2. Những mong muốn của bản thân
• 3.7. Đề xuất một số biện pháp phòng ngừa và can thiệp tình trạng lo âu học đường của học sinh THPT
• 3.8. Kết quả thực nghiệm các biện pháp hỗ trợ tâm lý cho học sinh có biểu hiện lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 3.8.1. Kết quả đánh giá bằng thang đo lo âu học đường trước và sau thực nghiệm
• 3.8.2. Những biểu hiện bất thường trước và sau khi thực nghiệm
• 3.8.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả thực nghiệm
• 3.8.4. Thuận lợi và khó khăn trong quá trình làm thực nghiệm
• 3.8.5. Phân tích các trường hợp cụ thể
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Lo Âu Học Đường Thực Trạng Tại TP

Lo âu học đường là một vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng được quan tâm, đặc biệt ở lứa tuổi học sinh trung học phổ thông. Giai đoạn này, các em phải đối mặt với nhiều áp lực từ việc học tập, định hướng nghề nghiệp, và các mối quan hệ xã hội. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ học sinh THPT gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần thường cao hơn so với các cấp học khác. Việc phát hiện và can thiệp sớm các vấn đề như lo âu, trầm cảm, stress là vô cùng quan trọng để đảm bảo sự phát triển toàn diện của các em. Theo bà Thạch Ngọc Yến, chuyên viên phụ trách văn phòng tư vấn trẻ em tại TP.HCM cho biết mỗi năm văn phòng tiếp nhận khoảng 1.000 ca tư vấn, trong đó có 45% trẻ bị sức ép học tập dẫn đến tình trạng lo âu quá mức.

1.1. Nghiên Cứu Lo Âu Học Đường Trên Thế Giới Điểm Nhấn

Các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng lo âu không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần và thể chất của học sinh. Các yếu tố như áp lực từ gia đình, nhà trường, và xã hội đều góp phần làm gia tăng tình trạng lo âu. Các biện pháp can thiệp sớm và hỗ trợ tâm lý được chứng minh là hiệu quả trong việc giảm thiểu lo âu và cải thiện chất lượng cuộc sống của học sinh. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố nguy cơ và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.2. Nghiên Cứu Lo Âu Học Đường Tại Việt Nam Bức Tranh Chung

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về lo âu học đường còn hạn chế, đặc biệt là ở cấp THPT. Tuy nhiên, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ học sinh gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần, bao gồm lo âu, đang có xu hướng gia tăng. Các yếu tố như áp lực học tập, thi cử, và định hướng nghề nghiệp là những nguyên nhân chính gây ra lo âu. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá thực trạng lo âu học đường một cách toàn diện và đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp. Theo bác sĩ Lâm Xuân Điền – bệnh viện Tâm Thần TP.HCM cho biết: “thời gian gần đây, học sinh đến khám bệnh ngày càng đông, nhất là vào mùa thi (từ tháng 3 đến tháng 9), trung bình bệnh viện tiếp nhận từ 80-100 bệnh nhân mỗi ngày.

II. Nguyên Nhân Gây Lo Âu Học Đường Phân Tích Tại TP

Nhiều yếu tố có thể gây ra lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông tại Thành phố Hồ Chí Minh. Các yếu tố khách quan bao gồm áp lực từ chương trình học, kỳ thi, và môi trường cạnh tranh. Các yếu tố chủ quan bao gồm sự kỳ vọng của bản thân, sự so sánh với bạn bè, và các vấn đề cá nhân. Sự kết hợp của các yếu tố này có thể dẫn đến tình trạng căng thẳng thi cử, áp lực học tập, và cuối cùng là lo âu học đường. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này là bước đầu tiên để tìm ra các giải pháp can thiệp hiệu quả.

2.1. Yếu Tố Khách Quan Áp Lực Từ Môi Trường Học Đường

Áp lực từ môi trường học đường là một trong những yếu tố khách quan chính gây ra lo âu học đường. Chương trình học nặng nề, yêu cầu cao về thành tích, và sự cạnh tranh giữa các học sinh tạo ra một môi trường căng thẳng. Các kỳ thi quan trọng, như kỳ thi tốt nghiệp THPT và kỳ thi đại học, cũng gây ra áp lực lớn cho học sinh. Môi trường học đường không lành mạnh, với các vấn đề như bạo lực học đường và sự phân biệt đối xử, cũng có thể góp phần làm gia tăng lo âu. Cần có những biện pháp để giảm thiểu áp lực từ môi trường học đường và tạo ra một môi trường học tập tích cực và hỗ trợ.

2.2. Yếu Tố Chủ Quan Kỳ Vọng So Sánh Vấn Đề Cá Nhân

Các yếu tố chủ quan, như kỳ vọng của bản thân và gia đình, sự so sánh với bạn bè, và các vấn đề cá nhân, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc gây ra lo âu học đường. Học sinh thường tự đặt ra những kỳ vọng quá cao cho bản thân, hoặc chịu áp lực từ gia đình về thành tích học tập. Sự so sánh với bạn bè có thể dẫn đến cảm giác tự ti và bất an. Các vấn đề cá nhân, như các mối quan hệ xã hội, vấn đề gia đình, và các vấn đề về sức khỏe tâm thần, cũng có thể góp phần làm gia tăng lo âu. Cần có sự hỗ trợ tâm lý để giúp học sinh đối phó với các yếu tố chủ quan này và xây dựng sự tự tin.

III. Biểu Hiện Lo Âu Học Đường Nhận Diện Ở Học Sinh TP

Các biểu hiện của lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông có thể rất đa dạng. Về mặt thể chất, học sinh có thể gặp các triệu chứng như mất ngủ, mệt mỏi, khó tập trung, và ăn uống không điều độ. Về mặt tâm lý, học sinh có thể cảm thấy căng thẳng, dễ cáu gắt, sợ hãi, và tuyệt vọng. Về mặt hành vi, học sinh có thể trở nên tránh né, thu mình, hoặc sử dụng chất kích thích. Việc nhận diện sớm các biểu hiện này là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời và ngăn chặn tình trạng lo âu trở nên nghiêm trọng hơn.

3.1. Biểu Hiện Thể Chất Mệt Mỏi Mất Ngủ Khó Tập Trung

Các biểu hiện thể chất của lo âu học đường có thể bao gồm mệt mỏi, mất ngủ, khó tập trung, đau đầu, đau bụng, và các vấn đề về tiêu hóa. Những triệu chứng này có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập và sinh hoạt hàng ngày của học sinh. Mất ngủ có thể dẫn đến mệt mỏi và khó tập trung, làm giảm hiệu quả học tập. Các vấn đề về tiêu hóa có thể gây khó chịu và ảnh hưởng đến ăn uống không điều độ. Cần có sự chăm sóc y tế và các biện pháp thư giãn để giảm thiểu các biểu hiện thể chất này.

3.2. Biểu Hiện Tâm Lý Căng Thẳng Sợ Hãi Tuyệt Vọng

Các biểu hiện tâm lý của lo âu học đường có thể bao gồm căng thẳng, dễ cáu gắt, sợ hãi, tuyệt vọng, buồn bã, và chán nản. Học sinh có thể cảm thấy lo lắng về tương lai, sợ thất bại, và mất niềm tin vào bản thân. Sự cô đơn và lạc lõng cũng là những cảm xúc thường gặp ở học sinh bị lo âu. Những cảm xúc tiêu cực này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng hơn, như trầm cảm và tự tử. Cần có sự hỗ trợ tâm lý để giúp học sinh đối phó với các cảm xúc tiêu cực này và xây dựng sự lạc quan.

IV. Giải Pháp Giảm Lo Âu Học Đường Hỗ Trợ Tại TP

Có nhiều giải pháp để giảm thiểu lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông. Các giải pháp này có thể bao gồm tư vấn tâm lý học đường, hỗ trợ tâm lý học sinh, kỹ năng quản lý thời gian, và kỹ năng giải quyết vấn đề. Sự tham gia của gia đình, nhà trường, và cộng đồng là rất quan trọng để tạo ra một môi trường hỗ trợ và giúp học sinh vượt qua lo âu. Các chương trình giáo dục về sức khỏe tâm thần cũng có thể giúp học sinh nhận biết và đối phó với lo âu một cách hiệu quả.

4.1. Tư Vấn Tâm Lý Học Đường Vai Trò Của Chuyên Gia

Tư vấn tâm lý học đường đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh đối phó với lo âu học đường. Các chuyên gia tâm lý có thể cung cấp sự hỗ trợ, tư vấn, và điều trị cho học sinh gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần. Phòng tham vấn học đường nên được trang bị đầy đủ các nguồn lực và nhân sự để đáp ứng nhu cầu của học sinh. Các chương trình tư vấn tâm lý nên được thiết kế phù hợp với lứa tuổi và nhu cầu của học sinh. Cần có sự phối hợp giữa chuyên gia tâm lý, giáo viên, và gia đình để đảm bảo hiệu quả của tư vấn tâm lý.

4.2. Kỹ Năng Quản Lý Thời Gian Bí Quyết Giảm Áp Lực

Kỹ năng quản lý thời gian là một công cụ quan trọng để giúp học sinh giảm áp lực và lo âu. Học sinh nên học cách lập kế hoạch, ưu tiên công việc, và phân bổ thời gian hợp lý. Việc sử dụng các công cụ hỗ trợ quản lý thời gian, như lịch, ứng dụng, và phần mềm, có thể giúp học sinh tổ chức công việc một cách hiệu quả. Học sinh cũng nên học cách nói không với những hoạt động không cần thiết và dành thời gian cho bản thân để thư giãn và giải trí. Kỹ năng quản lý thời gian có thể giúp học sinh cảm thấy kiểm soát được cuộc sống của mình và giảm lo âu.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Về Lo Âu Học Đường Tại TP

Nghiên cứu thực tiễn về lo âu học đường tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy rằng tỷ lệ học sinh gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần, bao gồm lo âu, đang có xu hướng gia tăng. Các yếu tố như áp lực học tập, thi cử, và định hướng nghề nghiệp là những nguyên nhân chính gây ra lo âu. Các biện pháp can thiệp sớm và hỗ trợ tâm lý được chứng minh là hiệu quả trong việc giảm thiểu lo âu và cải thiện chất lượng cuộc sống của học sinh. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố nguy cơ và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Tỷ Lệ Học Sinh Bị Lo Âu Học Đường

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng một tỷ lệ đáng kể học sinh trung học phổ thông tại Thành phố Hồ Chí Minh đang trải qua lo âu học đường. Tỷ lệ này có thể khác nhau tùy thuộc vào trường học, khu vực, và các yếu tố khác. Tuy nhiên, các nghiên cứu đều cho thấy rằng lo âu học đường là một vấn đề nghiêm trọng cần được quan tâm. Cần có những nghiên cứu quy mô lớn hơn để đánh giá chính xác tỷ lệ học sinh bị lo âu học đường và xác định các yếu tố nguy cơ.

5.2. Đề Xuất Biện Pháp Phòng Ngừa Và Can Thiệp Lo Âu

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể đề xuất một số biện pháp phòng ngừa và can thiệp lo âu học đường. Các biện pháp này có thể bao gồm: tăng cường tư vấn tâm lý học đường, cải thiện môi trường học tập, giảm áp lực học tập, và cung cấp các chương trình giáo dục về sức khỏe tâm thần. Cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, và cộng đồng để thực hiện các biện pháp này một cách hiệu quả. Các biện pháp phòng ngừa nên được thực hiện từ sớm để ngăn chặn lo âu phát triển.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Vấn Đề Lo Âu Học Đường Tại TP

Lo âu học đường là một vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và sự phát triển của học sinh trung học phổ thông tại Thành phố Hồ Chí Minh. Việc giải quyết vấn đề này đòi hỏi sự nỗ lực của gia đình, nhà trường, cộng đồng, và chính bản thân học sinh. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố nguy cơ và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Tương lai của vấn đề lo âu học đường phụ thuộc vào việc chúng ta có thể tạo ra một môi trường học tập và xã hội hỗ trợ, nơi học sinh cảm thấy an toàn, được tôn trọng, và có cơ hội phát triển toàn diện.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Chăm Sóc Sức Khỏe Tâm Thần

Việc chăm sóc sức khỏe tâm thần của học sinh trung học phổ thông là vô cùng quan trọng. Sức khỏe tâm thần tốt giúp học sinh học tập hiệu quả hơn, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh, và đối phó với các thử thách trong cuộc sống. Cần có sự nhận thức và quan tâm đến sức khỏe tâm thần từ phía gia đình, nhà trường, và cộng đồng. Các chương trình giáo dục về sức khỏe tâm thần nên được tích hợp vào chương trình học để giúp học sinh hiểu rõ hơn về sức khỏe tâm thần và cách chăm sóc bản thân.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Lo Âu Học Đường

Các hướng nghiên cứu tiếp theo về lo âu học đường có thể tập trung vào việc xác định các yếu tố nguy cơ, đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp, và phát triển các chương trình phòng ngừa. Cần có những nghiên cứu quy mô lớn hơn để đánh giá chính xác tỷ lệ học sinh bị lo âu học đường và xác định các yếu tố nguy cơ. Các nghiên cứu cũng nên tập trung vào việc phát triển các công cụ đánh giá lo âu học đường phù hợp với văn hóa Việt Nam. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, chuyên gia tâm lý, và các nhà giáo dục để thực hiện các nghiên cứu này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh" là luận án tiến sĩ chuyên ngành Tâm lý học (mã số: 9.01), được tác giả Nguyễn Thị Vân thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Công Khanh và bảo vệ vào năm 2019. Luận án giải quyết vấn đề sức khỏe tâm thần trong môi trường học đường ở học sinh lứa tuổi trung học phổ thông (THPT) tại một đô thị lớn thông qua cách tiếp cận hỗn hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng định lượng, phỏng vấn sâu định tính và triển khai thực nghiệm tác động hỗ trợ tâm lý.

Về tính cấp thiết của đề tài:

• Về mặt lý luận: Lứa tuổi học sinh THPT (tuổi vị thành niên) là thời kỳ quá độ từ trẻ em sang người lớn với nhiều biến đổi phức tạp, khiến các vấn đề cảm xúc và hành vi xã hội dễ nảy sinh. Tỷ lệ học sinh THPT gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần trong trường học thường cao hơn so với học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Ở giai đoạn này, học sinh phải đối diện đồng thời với áp lực học tập căng thẳng và nhiệm vụ định hướng nghề nghiệp tương lai, dễ dẫn tới các rối loạn tâm thể như lo âu, trầm cảm, căng thẳng (stress). Lo âu liên quan đến học tập tác động tiêu cực đến nhận thức, cảm xúc, hành vi, gây trở ngại cho việc tiếp thu tri thức cũng như sự phát triển nhân cách. Tại Việt Nam, công tác phát hiện sớm và can thiệp tâm lý học đường còn rất hạn chế; việc hỗ trợ tại các cơ sở y tế chủ yếu phụ thuộc vào hóa dược mà thiếu vắng các biện pháp can thiệp tâm lý chuyên sâu để ngăn ngừa tái diễn.
• Về mặt thực tiễn: Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị có mật độ dân số đông, tốc độ phát triển kinh tế và giáo dục nhanh, kéo theo áp lực học tập lớn ở học sinh. Số liệu dịch tễ tại các thành phố lớn (Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM) cho thấy khoảng 16% học sinh THPT có biểu hiện rối loạn cảm xúc, trong đó có rối loạn lo âu. Số liệu thực tế từ Văn phòng Tư vấn trẻ em TP.HCM ghi nhận mỗi năm tiếp nhận khoảng 1.000 ca tư vấn với 45% trẻ chịu sức ép học tập dẫn đến lo âu quá mức. Tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM, vào mùa thi (từ tháng 3 đến tháng 9), bệnh viện tiếp nhận trung bình từ 80 đến 100 bệnh nhân học sinh mỗi ngày do áp lực học tập quá mức. Trong khi đó, các dịch vụ tâm lý học đường tại các trường phổ thông còn manh nha, hoạt động mang tính hình thức, thiếu nhân sự có chuyên môn và thiếu cơ chế pháp lý chính thức.

Mục tiêu, giả thuyết và nhiệm vụ nghiên cứu:

• Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu lý luận và thực trạng lo âu học đường của học sinh THPT, từ đó đề xuất các biện pháp khắc phục những mặt yếu kém của lo âu học đường ở học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh.
• Giả thuyết khoa học: Lo âu học đường của học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh có nhiều biểu hiện với các mức độ khác nhau. Các yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường chủ yếu là những yếu tố liên quan đến bối cảnh học đường như: áp lực về thành tích học tập; áp lực thi cử; sự kỳ vọng quá cao của cha mẹ vào con cái; mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh. Nếu được can thiệp bằng các biện pháp hỗ trợ tâm lý sẽ làm giảm tình trạng lo âu học đường ở các em.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu lo âu học đường ở học sinh THPT.
  2. Làm rõ thực trạng mức độ lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh.
  3. Bước đầu triển khai một số biện pháp hỗ trợ tâm lý giúp làm giảm tình trạng lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông.

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Biểu hiện, mức độ và các yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh.
• Khách thể nghiên cứu: Học sinh trung học phổ thông.
• Đối tượng khảo sát: Học sinh THPT tại TP.HCM, giáo viên, chuyên gia tâm lý học đường và cha mẹ học sinh.
• Phạm vi không gian (địa bàn nghiên cứu): 6 trường THPT tại thành phố Hồ Chí Minh, đại diện cho các khu vực nội thành và ngoại thành, bao gồm: Trường THPT Trưng Vương (Quận 1), Trường THPT Võ Thị Sáu (Quận Bình Thạnh), Trường THPT Trường Chinh (Quận 12), Trường THPT Nguyễn Hữu Cầu (Huyện Hóc Môn), Trường THPT Gò Vấp (Quận Gò Vấp), Trường THPT Hiệp Bình (Quận Thủ Đức).
• Phạm vi khách thể khảo sát:
  • Khảo sát sàng lọc thực trạng: 923 học sinh THPT (gồm 435 nam và 488 nữ) từ khối lớp 10 đến lớp 12.
  • Khảo sát mở rộng thực trạng: 50 giáo viên, 50 phụ huynh học sinh và 5 chuyên gia tâm lý học đường.
  • Khách thể thực nghiệm can thiệp: 10 học sinh có biểu hiện lo âu học đường, chia đều thành hai nhóm: nhóm thực nghiệm (05 học sinh) và nhóm đối chứng (05 học sinh); 03 giáo viên chủ nhiệm lớp; 05 phụ huynh của 05 học sinh nhóm thực nghiệm; 02 nhà tâm lý học đường.
  • Khách thể nghiên cứu trường hợp điển hình: 02 học sinh (viết tắt là T.D và N.H) được theo dõi từ giai đoạn khảo sát thực trạng cho đến suốt tiến trình thực nghiệm can thiệp.
• Phạm vi thời gian: Quá trình thu thập số liệu và thực nghiệm can thiệp diễn ra trong 3 tháng, luận án hoàn thành và bảo vệ vào năm 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được tác giả điểm lại trong luận án bao gồm hai bình diện quốc tế và trong nước:

Trên thế giới:

• Lịch sử nghiên cứu lo âu và phân loại tâm bệnh: Khái niệm lo âu được đề cập từ thời Hy Lạp cổ đại bởi Hypocrate (thế kỷ IV TCN). Năm 1844, Kerkgard dùng thuật ngữ Angest; năm 1866 Morel dùng thuật ngữ "Hoang tưởng cảm xúc"; Charles Darwin (1872) phân tích nguồn gốc sợ hãi và lo âu trong tác phẩm về biểu hiện cảm xúc; Sigmund Freud (1894, 1895) đề xuất thuật ngữ "nhiễu tâm lo âu" (anxiety neurosis) và "lo âu lan tràn" (free floating anxiety) dựa trên xung đột vô thức; Klein (1964) phân tách rối loạn hoảng sợ và rối loạn lo âu lan tỏa dựa trên đáp ứng với thuốc Imipramin. Hệ thống phân loại bệnh học của Hiệp hội Tâm thần học Mỹ qua các thời kỳ gồm DSM-I (1952), DSM-II (1968), DSM-III (1980 - văn bản đầu tiên đưa rối loạn lo âu lan tỏa vào hệ thống), DSM-III-R (1987), DSM-IV (1994), DSM-IV-TR (2000), DSM-V (2013), cùng Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 1992).
• Nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ: Công trình theo dõi dọc của M. Prior và cộng sự (1983-2001) trên 2.443 trẻ từ sơ sinh đến 18 tuổi xác định 42% trẻ nhút nhát trước 9 tuổi xuất hiện lo âu ở tuổi 13-14; Warren và Huston nghiên cứu quan hệ gắn bó; dự án National Comorbidity Survey (Mỹ, 2004) chỉ ra 58% bệnh nhân trầm cảm có rối loạn lo âu phối hợp (trong đó 17,2% là lo âu lan tỏa, 9,9% hoảng sợ, 22,4% ám sợ xã hội); Heimberg (1999) nghiên cứu sự tương đồng nội dung lo âu giữa các nhóm lâm sàng.
• Các mô hình tâm lý học đường: Mô hình lo âu học đường của Spielberger (1966) giải thích cơ chế ước lượng nhận thức trước các tình huống đe dọa; mô hình mạng lưới hỗ trợ chuyên biệt RASED của Pháp trực thuộc Bộ Giáo dục phân bổ thành 3 hướng can thiệp (sư phạm, giáo dục, tâm lý); mô hình thực hành tâm lý học đường của Trung Quốc (từ năm 2000) tập trung vào giáo dục sức khỏe tinh thần và kỹ năng xã hội; mô hình dịch vụ tích hợp toàn diện của Hiệp hội Quốc gia các Nhà tâm lý học Trường học Hoa Kỳ (NASP, 2010); và mô hình phân phối dịch vụ 3 tầng của NASP (2008) phân chia dịch vụ thành: Tầng 1 (phòng ngừa cơ bản cho 80% học sinh toàn trường), Tầng 2 (can thiệp nhóm mục tiêu cho 15% học sinh có nguy cơ), Tầng 3 (can thiệp chuyên sâu cá nhân cho 5% học sinh rối nhiễu nặng).

Tại Việt Nam:

• Tác giả Nguyễn Khắc Viện (1995) bước đầu phân loại tâm bệnh trẻ em tại Trung tâm N-T; Nguyễn Công Khanh (2000) khảo sát 503 học sinh THCS tại Hà Nội ghi nhận từ 17,56% đến 19,2% (hoặc 17,74% đến 18,81%) học sinh có biểu hiện lo âu; Nguyễn Hằng Phương (2005) dùng thang Zung nghiên cứu lo âu ở học sinh THPT; Phạm Thị Bích Phượng (2017) khảo sát 969 học sinh tại Trường THPT Marie Curie TP.HCM ghi nhận 12% học sinh có khó khăn tâm lý nguy cơ cao; Mai Mỹ Hạnh (2017) khảo sát tại Trường THCS và THPT Việt Anh ghi nhận 20,8% học sinh THCS và 22,2% học sinh THPT thuộc nhóm nguy cơ cao (tương ứng tầng 2 mô hình NASP); Nguyễn Thị Hồng Nhung và Phạm Thị Thu Hòa (2014) nghiên cứu rối loạn lo âu ở học sinh THCS Phương Mai trong gia đình có bạo lực; Nguyễn Thị Vân (2014) khảo sát thực trạng lo âu của học sinh THPT tỉnh Vĩnh Long chỉ ra áp lực học tập và quan hệ ứng xử là nguyên nhân hàng đầu.
• Về mặt pháp lý và tổ chức, tác giả viện dẫn Thông tư số 2564/BGD&ĐT-HSSV (ngày 4/4/2005) và Thông tư số 9971/BGD&ĐT-HSSV (ngày 28/5/2005) của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hướng dẫn tham vấn học đường; công văn tuyển dụng giáo viên chuyên ngành Tâm lý - Giáo dục của Sở GD&ĐT TP.HCM (năm 2008); Hội thảo Tâm lý học đường quốc tế lần thứ VI tại Hà Nội (ngày 1/8/2018); cuốn Cẩm nang tâm lý học đường do Anbooks phối hợp với Liên hiệp Phát triển Tâm lý học đường Quốc tế (CASP-I) phát hành năm 2018.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Các nghiên cứu tại Việt Nam trước đó chủ yếu xem xét khó khăn tâm lý hoặc rối nhiễu cảm xúc chung, chưa đi sâu khảo sát chuyên biệt về lo âu học đường ở lứa tuổi THPT trên một địa bàn đô thị quy mô lớn như TP.HCM. Phần lớn các công trình dừng lại ở mức độ khảo sát mô tả thực trạng với mẫu khách thể nhỏ hoặc phân tích nguyên nhân mà chưa xây dựng được một công cụ đo lường chuyên biệt cho bối cảnh học tập. Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào tại Việt Nam xây dựng, chuẩn hóa thang đo lo âu học đường riêng cho học sinh THPT và thiết kế một chương trình can thiệp hỗ trợ tâm lý tích hợp đa liệu pháp (kết hợp nhận thức - hành vi, tâm lý nhóm, thư giãn và tư vấn cha mẹ) được kiểm chứng hiệu quả bằng thực nghiệm khoa học có nhóm đối chứng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên 4 hướng tiếp cận lý thuyết cơ bản:

1. Tiếp cận tâm lý học đường (School Psychology): Dựa trên khái niệm của nhóm tác giả Trần Thị Lệ Thu, Lê Văn Hảo, Lê Nguyên Phương, Brent Duncan, Đặng Hoàng Minh (2012) và khung lý thuyết phân phối dịch vụ 3 tầng của NASP (2008). Nghiên cứu định vị tập trung vào Tầng 1 (chiếm 80% học sinh) nhằm phát hiện sớm và phòng ngừa các khó khăn tâm lý trong môi trường giáo dục, đồng thời thực hiện can thiệp nhóm ở Tầng 2.
2. Tiếp cận nhận thức - hành vi (CBT):
   • Mô hình phản xạ có điều kiện của Ivan Pavlov: Lo âu là phản ứng học được qua trải nghiệm chấn thương, gắn liền với sự mất cân bằng giữa hưng phấn và ức chế vỏ não.
   • Thuyết điều kiện hóa tạo tác của B.F. Skinner (1938): Hành vi né tránh tình huống gây lo hãi đem lại hệ quả làm giảm sự sợ hãi tức thì, nhưng vô tình duy trì và củng cố phản ứng lo âu.
   • Thuyết học tập xã hội của Albert Bandura (1977): Lo âu được hình thành thông qua học tập quan sát, bắt chước và tiếp nhận các hình mẫu lo âu từ cha mẹ hoặc môi trường xung quanh.
   • Mô hình nhận thức của Aaron Beck và Emery: Xác định vai trò của "bộ ba nhận thức" (quan điểm tiêu cực về bản thân, tương lai và thế giới), các sơ đồ nhận thức sai lệch, tư duy tự động âm tính, sự thảm họa hóa và khái quát hóa quá mức.
   • Liệu pháp hành vi cảm xúc hợp lý (REBT) của Albert Ellis: Khung phân tích ABC (A - Sự kiện kích hoạt, B - Niềm tin, C - Hậu quả cảm xúc/hành vi) và mô hình can thiệp ABCDEF (D - Tranh luận nhận thức, E - Hiệu quả nhận thức mới, F - Cảm xúc mới), kết hợp nguyên lý chấp nhận bản thân vô điều kiện (USA) và chấp nhận người khác vô điều kiện (UOA).
3. Tiếp cận tâm lý học hoạt động: Khẳng định hoạt động học tập và giao tiếp là phương thức hình thành và bộc lộ nhân cách. Đánh giá sự biến đổi tâm lý của học sinh THPT thông qua các sản phẩm hoạt động và tương tác học đường là căn cứ xác định mức độ rối loạn lo âu.
4. Tiếp cận phân tâm học: Lý thuyết của Sigmund Freud nhìn nhận lo âu nảy sinh từ xung đột nội tâm vô thức giữa xung năng bản năng (tính dục, hung tính) với các rào cản cấm kỵ của ý thức và môi trường, bắt nguồn từ những ức chế và mối lo âu thời thơ ấu.

Về tiêu chuẩn chẩn đoán: Luận án sử dụng tiêu chuẩn chẩn đoán Rối loạn lo âu lan tỏa (Generalized Anxiety Disorder - GAD) theo DSM-IV-TR, DSM-V (2013) và ICD-10 (WHO, 1992, mã bệnh F41.1). Tiêu chuẩn xác định lo âu lan tỏa gồm sự lo lắng quá mức diễn ra phần lớn thời gian trong ít nhất 6 tháng liên quan đến các sự kiện, hoạt động học đường, khó kiểm soát, đi kèm các biểu hiện thần kinh thực vật và gây suy giảm chức năng học tập, sinh hoạt.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tế gồm:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận, văn bản: Phân tích, tổng hợp các tài liệu khoa học, văn bản quy phạm pháp luật liên quan.
• Phương pháp trắc nghiệm tâm lý: Xây dựng và sử dụng Thang đo lo âu học đường (LAHD-S) chuyên biệt để lượng giá các biểu hiện bất an, mất kiểm soát trong bối cảnh học đường; kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha và độ hiệu lực thông qua tương quan với các thang đo chuẩn hóa.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thực hiện khảo sát diện rộng trên mẫu 923 học sinh THPT.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thu thập dữ liệu định tính từ 50 giáo viên, 50 phụ huynh và 5 chuyên gia tâm lý học đường.
• Phương pháp thảo luận nhóm và phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Thẩm định nội dung thang đo và quy trình can thiệp.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study): Phân tích sâu 2 học sinh điển hình (T.D và N.H) có biểu hiện lo âu học đường nặng.
• Phương pháp thực nghiệm tác động: Thiết kế thử nghiệm có đối chứng trên 10 học sinh (5 thực nghiệm, 5 đối chứng) trong 3 tháng. Nhóm thực nghiệm được áp dụng chương trình can thiệp tích hợp gồm: điều chỉnh nhận thức (Beck, Ellis), liệu pháp tâm lý nhóm (4 kỹ thuật), kỹ thuật thư giãn vận động căng - chùng cơ của Jacobson (1938), thư giãn tĩnh của Schultz (1932), bài tập thở bụng yoga, và tư vấn phối hợp với gia đình học sinh.
• Phương pháp thống kê toán học: Tính toán điểm trung bình (X), độ lệch chuẩn (SD), phân tích nhân tố khám phá (EFA) với phép xoay Varimax, hệ số tương quan Pearson.

Thông số nghiên cứu	Quy mô và chỉ số thực tế trong luận án
Mẫu khảo sát định lượng học sinh	923 học sinh (435 nam, 488 nữ; gồm khối 10, 11, 12)
Mẫu khảo sát định tính	50 giáo viên, 50 phụ huynh học sinh, 5 nhà tâm lý học đường
Địa bàn khảo sát	6 trường THPT tại TP.HCM (Trưng Vương, Võ Thị Sáu, Trường Chinh, Nguyễn Hữu Cầu, Gò Vấp, Hiệp Bình)
Mẫu thực nghiệm can thiệp	10 học sinh (05 thực nghiệm, 05 đối chứng), 03 GVCN, 05 phụ huynh, 02 nhà tâm lý
Thời gian can thiệp thực nghiệm	3 tháng
Các kỹ thuật can thiệp chính	Nhận thức - hành vi (CBT/REBT), tâm lý nhóm, thư giãn căng - chùng cơ/thở yoga, tư vấn gia đình

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận tâm lý học về lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về lo âu và lo âu học đường ở lứa tuổi học sinh THPT. Tác giả làm rõ bản chất của cảm xúc lo âu, phân biệt rõ giữa lo lắng thích nghi bình thường (phản ứng tự nhiên giúp cá nhân chuẩn bị và thận trọng trước thử thách) với lo âu bệnh lý (trạng thái bồn chồn, căng thẳng dai dẳng, không tương xứng với tình huống, kéo dài nhiều tháng, đi kèm các triệu chứng thực thể và làm suy giảm chức năng hoạt động). Về mặt sinh lý, chương này liệt kê chi tiết các biểu hiện thần kinh thực vật thường gặp ở người lo âu: tiêu chảy, chóng mặt, vã mồ hôi, tăng phản xạ, tăng huyết áp, đánh trống ngực, co giãn đồng tử, nhịp tim nhanh, đau đầu chi, run rẩy, khó chịu vùng thượng vị và rối loạn tiểu tiện. Về mặt nhận thức, người bị lo âu thường có suy nghĩ thảm họa hóa, không chấp nhận sự không chắc chắn, phóng đại nguy hiểm và suy giảm khả năng tập trung, liên tưởng.

Chương 1 phân tích sâu 4 hướng tiếp cận lý luận (tâm lý học đường, nhận thức - hành vi, tâm lý học hoạt động, phân tâm học), đồng thời giới thiệu chi tiết quy trình can thiệp của các liệu pháp tâm lý:

• Liệu pháp nhận thức của Beck: Gồm 4 bước: (1) Nhận diện tư duy tự động và niềm tin không hợp lý; (2) Kiểm chứng tư duy tự động; (3) Nhận diện các giả định kém thích ứng; (4) Kiểm chứng và thay thế giả định kém thích ứng bằng kỹ thuật tranh luận ý thức, tranh luận tưởng tượng và tranh luận hành vi; kết hợp ghi nhật ký cảm xúc vào sổ tay.
• Liệu pháp nhận thức - hành vi của Albert Ellis: Áp dụng mô hình ABCDEF, hướng dẫn thân chủ đạt được trạng thái chấp nhận bản thân vô điều kiện (USA) và chấp nhận người khác vô điều kiện (UOA).
• Liệu pháp tâm lý nhóm: Thực hiện qua 4 kỹ thuật (chia sẻ kinh nghiệm và cảm xúc trong nhóm; học cách thư giãn tưởng tượng; tạo lập câu chuyện/bộ phim; tìm hiểu ảnh hưởng của xã hội lên bản thân).
• Các kỹ thuật thư giãn: Phân biệt giữa thư giãn căng - chùng cơ tiến dần của Jacobson (1938) và thư giãn tĩnh của Schultz (1932); hướng dẫn chi tiết các bước thư giãn cơ theo yoga, kỹ thuật thở bụng có kiểm soát (đặt sách lên bụng, hít sâu đẩy bụng căng, thở chậm đếm đến 5), kỹ thuật đáp ứng thư giãn (10-20 phút) và kỹ thuật thư giãn tăng dần từng nhóm cơ từ bàn chân lên đến đầu.
• Yếu tố ảnh hưởng: Phân chia thành các yếu tố khách quan (áp lực chương trình, khối lượng bài tập, kiểm tra thi cử, phương pháp giáo dục của giáo viên, kỳ vọng thành tích từ gia đình, bất đồng quan hệ bạn bè) và yếu tố chủ quan (đặc điểm khí chất, kiểu thần kinh, khả năng thích ứng, lòng tự trọng, nhận thức lệch lạc về năng lực bản thân).

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu là thành phố Hồ Chí Minh - trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục lớn của cả nước với áp lực học tập và cạnh tranh cao. Tác giả trình bày thiết kế nghiên cứu gồm 3 giai đoạn: xây dựng cơ sở lý luận và thiết kế công cụ đo; khảo sát thực trạng trên diện rộng và phỏng vấn sâu; tiến hành thực nghiệm can thiệp tâm lý và xử lý số liệu.

Nội dung trọng tâm của chương là quy trình xây dựng Thang đo lo âu học đường (LAHD-S). Khác với các thang đo lo âu chung đo lường mọi phương diện cuộc sống, thang đo LAHD-S được thiết kế tập trung đo lường các phản ứng lo âu, cảm giác bất an và hành vi mất kiểm soát của học sinh gắn liền với không gian trường học và nhiệm vụ học tập (áp lực thi cử, kiểm tra miệng, khối lượng bài vở, quan hệ thầy trò). Thang đo được kiểm định độ tin cậy bằng hệ số Cronbach's Alpha và kiểm định độ hiệu lực thông qua đối chiếu tương quan với các thang đo chuẩn hóa đã được công nhận. Luận án trình bày thiết kế thực nghiệm can thiệp có đối chứng trên 10 học sinh được phát hiện có mức độ lo âu cao từ bước khảo sát thực trạng (nhóm thực nghiệm n = 5, nhóm đối chứng n = 5). Chương trình can thiệp kéo dài 3 tháng, kết hợp đồng bộ 4 giải pháp: điều chỉnh nhận thức, sinh hoạt nhóm, bài tập thư giãn và tư vấn gia đình.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực tiễn lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu khảo sát thực trạng và kết quả can thiệp thực nghiệm.

• Thực trạng mức độ lo âu học đường: Phân tích tỷ lệ học sinh theo các mức độ lo âu khác nhau dựa trên kết quả thang đo LAHD-S. So sánh mức độ lo âu giữa các phân nhóm: giới tính (nam và nữ), khối lớp (lớp 10, 11 và 12), khu vực địa lý và từng trường THPT cụ thể trong số 6 trường nghiên cứu (Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.3).
• Các biểu hiện bất thường của lo âu học đường: Thống kê các biểu hiện cụ thể về mặt cơ thể (đau đầu, đau bụng, run rẩy, khó thở, tim đập nhanh khi đến giờ kiểm tra), nhận thức (nghĩ mình kém cỏi, sợ bị bạn bè chê cười, thảm họa hóa điểm số) và hành vi (tránh né phát biểu, trốn tránh đến trường, mất tập trung) (Bảng 3.4).
• Phân tích các yếu tố ảnh hưởng: Sử dụng phân tích nhân tố khám phá EFA (Bảng 3.5, 3.6, 3.7) và ma trận xoay Varimax (Bảng 3.9) cùng phân tích tương quan Pearson (Bảng 3.8, 3.10). Kết quả khẳng định các yếu tố có tương quan thuận mạnh nhất với mức độ lo âu học đường là: áp lực thành tích học tập, áp lực thi cử, kỳ vọng quá cao từ cha mẹ và căng thẳng trong mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh.
• Hậu quả và mong muốn: Trình bày dữ liệu về những ảnh hưởng tiêu cực của lo âu đối với sức khỏe thể chất, giấc ngủ và kết quả học tập của học sinh (Bảng 3.11), đồng thời ghi nhận mong muốn của các em về việc giảm tải áp lực, nhận được sự đồng cảm từ cha mẹ và thầy cô (Bảng 3.12).
• Kết quả thực nghiệm can thiệp: So sánh điểm đo thang LAHD-S và các biểu hiện bất thường giữa thời điểm trước thực nghiệm (TTN) và sau thực nghiệm (STN) của nhóm thực nghiệm so với nhóm đối chứng (Bảng 3.13, Bảng 3.14, Biểu đồ 3.2). Kết quả ghi nhận ở nhóm thực nghiệm (5 học sinh), sau 3 tháng can thiệp bằng các liệu pháp tâm lý tích hợp, điểm lo âu học đường giảm rõ rệt và các biểu hiện bất thường giảm hẳn, đưa trạng thái tâm lý của các em trở về mức bình thường. Ngược lại, nhóm đối chứng (5 học sinh không can thiệp) không có sự thay đổi có ý nghĩa thống kê về mức độ lo âu.
• Phân tích trường hợp điển hình: Trình bày chi tiết diễn biến tâm lý, quá trình can thiệp và sự cải thiện của 2 học sinh điển hình là ca T.D (Bảng 3.15, 3.16) và ca N.H (Bảng 3.17, 3.18) trước và sau quá trình hỗ trợ tâm lý.

Chương	Tên chương trong văn bản	Nội dung chính và phát hiện thực nghiệm
Chương 1	Lý luận tâm lý học về lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông	Hệ thống hóa 4 hướng tiếp cận lý thuyết (tâm lý học đường, CBT, hoạt động, phân tâm); tiêu chuẩn chẩn đoán lo âu lan tỏa theo DSM-IV/V và ICD-10; quy trình can thiệp CBT (Beck, Ellis), tâm lý nhóm, thư giãn căng chùng cơ/yoga, tư vấn gia đình; phân loại yếu tố ảnh hưởng khách quan và chủ quan.
Chương 2	Tổ chức và phương pháp nghiên cứu	Trình bày đặc điểm địa bàn TP.HCM; quy trình nghiên cứu 3 giai đoạn; mẫu khảo sát 923 học sinh tại 6 trường THPT; xây dựng và chuẩn hóa Thang đo lo âu học đường (LAHD-S); thiết kế quy trình thực nghiệm có đối chứng (10 học sinh, 3 tháng).
Chương 3	Kết quả nghiên cứu thực tiễn lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh	Phân tích tỷ lệ, mức độ lo âu theo giới tính, khối lớp, trường học; chỉ ra các biểu hiện cơ thể, nhận thức, hành vi; phân tích EFA xác định 4 yếu tố tác động chính (thành tích, thi cử, kỳ vọng cha mẹ, quan hệ thầy trò); chứng minh hiệu quả giảm lo âu ở nhóm thực nghiệm sau 3 tháng; phân tích sâu ca trường hợp T.D và N.H.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn như sau:

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa một cách có hệ thống các vấn đề lý luận về lo âu, lo âu học đường, đặc điểm lo âu học đường ở lứa tuổi học sinh THPT và các biện pháp hỗ trợ tâm lý phù hợp với bối cảnh giáo dục.
• Xây dựng được cấu trúc khái niệm, các biểu hiện và những dấu hiệu đặc trưng nhận diện lo âu học đường ở học sinh THPT, phân biệt rõ lo âu học đường với các trạng thái rối loạn lo âu chung trong tâm bệnh học.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh số liệu thực tế về thực trạng tỷ lệ và mức độ lo âu học đường của học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh trên mẫu khảo sát 923 học sinh, chỉ ra sự khác biệt theo khối lớp, giới tính và trường học.
• Xây dựng và chuẩn hóa thành công Thang đo lo âu học đường (LAHD-S) dành riêng cho học sinh THPT. Thang đo này tập trung nhận diện và lượng giá các biểu hiện bất an, mất kiểm soát liên quan trực tiếp đến việc thực hiện nhiệm vụ học tập trong không gian trường học, khắc phục nhược điểm của các thang đo lo âu chung vốn dàn trải trên mọi lĩnh vực đời sống.
• Kiểm chứng hiệu quả thực nghiệm của gói biện pháp hỗ trợ tâm lý kết hợp (điều chỉnh nhận thức, liệu pháp tâm lý nhóm, liệu pháp thư giãn và tư vấn cho phụ huynh). Kết quả thực nghiệm trên 5 học sinh trong vòng 3 tháng cho thấy tình trạng lo âu học đường giảm rõ rệt, đưa các biểu hiện lo âu trở về mức bình thường.
• Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà giáo dục, cán bộ quản lý và chuyên gia sức khỏe tâm thần học đường nhận diện chính xác các yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học sinh THPT (áp lực thành tích, thi cử, kỳ vọng gia đình, quan hệ giáo viên - học sinh), từ đó đề xuất các giải pháp kiểm soát và can thiệp kịp thời.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Luận án kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo, các cơ quan quản lý giáo dục cần ban hành quy chế chính thức về biên chế và chức danh chuyên gia tâm lý học đường trong trường phổ thông, không giao khoán công tác tham vấn cho giáo viên bộ môn chưa qua đào tạo chuyên sâu.
• Các trường THPT cần kiện toàn phòng tham vấn tâm lý học đường hoạt động đúng chức năng, thiết lập quy trình phát hiện sớm và hỗ trợ tâm lý định kỳ cho học sinh, đặc biệt vào các giai đoạn cao điểm thi cử và phân luồng định hướng nghề nghiệp.
• Tăng cường phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong việc điều chỉnh kỳ vọng học tập phù hợp với năng lực thực tế của học sinh, tổ chức các chuyên đề tập huấn kỹ năng giải tỏa căng thẳng và kỹ thuật thư giãn cho học sinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi nghiên cứu được tác giả xác định trong văn bản:

• Hạn chế:
  • Về phạm vi địa bàn: Khảo sát thực trạng mới chỉ thực hiện tại 6 trường THPT trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, chưa mở rộng ra các tỉnh thành khác để so sánh đặc điểm vùng miền.
  • Về quy mô thực nghiệm: Số lượng khách thể tham gia can thiệp thực nghiệm còn hạn chế (10 học sinh, trong đó 5 học sinh nhóm thực nghiệm và 5 học sinh nhóm đối chứng), do tính chất can thiệp tâm lý chuyên sâu đòi hỏi theo dõi sát sao từng trường hợp.
  • Về thời gian can thiệp: Thực nghiệm được tiến hành trong khung thời gian 3 tháng, do đó luận án chưa đánh giá được hiệu quả duy trì lâu dài của các liệu pháp tâm lý sau khi học sinh kết thúc chương trình hỗ trợ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng quy mô khảo sát và can thiệp thực nghiệm trên các mẫu khách thể lớn hơn ở nhiều địa phương khác nhau.
  • Tiếp tục hoàn thiện, chuẩn hóa thang đo LAHD-S trên các nhóm đối tượng học sinh khác nhau (học sinh THCS, học sinh trường chuyên, trung tâm giáo dục thường xuyên).
  • Nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) để đánh giá độ bền vững của kết quả can thiệp tâm lý học đường sau 6 tháng hoặc 1 năm.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Tâm lý học và Giáo dục học: Luận án là tài liệu tham khảo chi tiết về phương pháp xây dựng và chuẩn hóa công cụ đo lường tâm lý (thang đo LAHD-S), quy trình phân tích nhân tố khám phá (EFA), kiểm định độ tin cậy và thiết kế mô hình thực nghiệm can thiệp tâm lý có nhóm đối chứng.
• Chuyên viên tâm lý học đường, cán bộ tham vấn tâm lý tại các trường phổ thông: Tài liệu cung cấp hệ thống các kỹ thuật can thiệp cụ thể có thể ứng dụng trực tiếp, bao gồm: 4 bước can thiệp nhận thức của Beck, mô hình ABCDEF của Ellis, 4 kỹ thuật sinh hoạt nhóm, cùng quy trình hướng dẫn bài tập thư giãn cơ theo yoga và kỹ thuật thở bụng có kiểm soát.
• Cán bộ quản lý giáo dục, hiệu trưởng trường THPT, giáo viên chủ nhiệm: Cung cấp căn cứ khoa học để nhận diện sớm các dấu hiệu lo âu học đường ở học sinh, giúp nhà trường điều chỉnh phương pháp đánh giá, giảm bớt áp lực thi cử và xây dựng quy chế phối hợp hiệu quả giữa nhà trường với phụ huynh học sinh.
• Các nhà hoạch định chính sách giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực tiễn phục vụ việc xây dựng cơ chế pháp lý, tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp và bố trí biên chế cho chuyên viên tâm lý học đường tại hệ thống trường phổ thông Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Khách thể và địa bàn khảo sát thực trạng của luận án được tiến hành ở đâu, với số lượng bao nhiêu?
Luận án tiến hành khảo sát thực trạng trên mẫu gồm 923 học sinh (435 nam và 488 nữ) từ lớp 10 đến lớp 12 tại 6 trường THPT trên địa bàn TP.HCM: Trường THPT Trưng Vương (Quận 1), THPT Võ Thị Sáu (Quận Bình Thạnh), THPT Trường Chinh (Quận 12), THPT Nguyễn Hữu Cầu (Huyện Hóc Môn), THPT Gò Vấp (Quận Gò Vấp) và THPT Hiệp Bình (Quận Thủ Đức). Ngoài ra, nghiên cứu còn khảo sát 50 giáo viên, 50 phụ huynh học sinh và 5 chuyên gia tâm lý học đường.

2. Thang đo lo âu học đường (LAHD-S) trong luận án có điểm khác biệt gì so với các thang đo lo âu thông thường?
Các thang đo lo âu thông thường đo lường các dấu hiệu lo âu tổng quát trên tất cả các lĩnh vực đời sống. Ngược lại, Thang đo lo âu học đường (LAHD-S) do tác giả xây dựng chỉ tập trung nhận diện và lượng giá các biểu hiện hành vi bất an, mất kiểm soát gắn liền với bối cảnh học đường và việc thực hiện nhiệm vụ học tập diễn ra trong không gian trường học (như kiểm tra, thi cử, quan hệ thầy trò).

3. Khung can thiệp thực nghiệm hỗ trợ tâm lý của luận án được thiết kế như thế nào?
Chương trình thực nghiệm can thiệp được triển khai trong thời gian 3 tháng trên 10 học sinh chia đều thành 2 nhóm: nhóm thực nghiệm (05 học sinh) và nhóm đối chứng (05 học sinh). Nhóm thực nghiệm được can thiệp kết hợp đồng bộ 4 biện pháp: điều chỉnh nhận thức (theo mô hình Beck và Albert Ellis), liệu pháp tâm lý nhóm, liệu pháp thư giãn (căng - chùng cơ Jacobson, thư giãn tĩnh Schultz, thở bụng yoga) và tư vấn phối hợp với gia đình học sinh.

4. Những yếu tố nào trong bối cảnh học đường được xác định là ảnh hưởng chủ yếu đến lo âu của học sinh THPT?
Kết quả phân tích nhân tố khám phá EFA và phân tích tương quan trong luận án chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng chủ yếu đến lo âu học đường gồm: áp lực về thành tích học tập; áp lực kiểm tra và thi cử; sự kỳ vọng quá cao của cha mẹ vào con cái; và mối quan hệ căng thẳng giữa giáo viên và học sinh.

5. Luận án vận dụng mô hình tâm lý học trường học quốc tế nào làm cơ sở tiếp cận?
Luận án vận dụng mô hình phân phối dịch vụ tâm lý học trường học 3 tầng của Hiệp hội các Nhà tâm lý học Trường học Hoa Kỳ (NASP, 2008) và mô hình mạng lưới hỗ trợ chuyên biệt RASED của Pháp, trong đó luận án định vị khách thể nghiên cứu tập trung vào Tầng 1 (chiếm khoảng 80% học sinh toàn trường) để phát hiện sớm và phòng ngừa các khó khăn tâm lý.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Vân đã giải quyết vấn đề lo âu học đường của học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh thông qua sự kết hợp chặt chẽ giữa lý luận tâm lý học đường, nhận thức - hành vi và phân tích thực tiễn. Tác giả đã chuẩn hóa công cụ đo lường chuyên biệt (thang đo LAHD-S) trên 923 học sinh tại 6 trường THPT, làm rõ tỷ lệ, biểu hiện và các yếu tố ảnh hưởng xuất phát từ áp lực thành tích, thi cử và kỳ vọng gia đình. Kết quả can thiệp thực nghiệm trong 3 tháng trên 10 học sinh có nhóm đối chứng đã chứng minh tính hiệu quả của gói hỗ trợ tâm lý tích hợp gồm điều chỉnh nhận thức, sinh hoạt nhóm, thư giãn và tư vấn gia đình trong việc đưa mức độ lo âu của học sinh trở về trạng thái bình thường. Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn và khung tham chiếu kỹ thuật cho công tác nghiên cứu, tham vấn tâm lý học đường và hoạch định chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần trong trường phổ thông tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN TÂM LÝ HỌC VỀ LO ÂU HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài Lo âu được biết đến rất sớm, từ thời Hy Lạp cổ đại- thế kỷ IV trước công nguyên do Hypocrate (460- 377BC) mô tả, với một dạng bệnh thường gặp mà biểu hiện của nó là cảm giác co thắt và ngột ngạt khó thở, lo âu được cho là những cuộc đấu tranh của tâm hồn- quan niệm này tồn tại hàng chục thế kỷ sau đó. Trong suốt thời gian này, lo âu được nói nhiều nhưng chủ yếu trong lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, văn học; được xem như dục vọng của tâm hồn, suy nghĩ của ma quỷ.

Người ta không chú ý nghiên cứu về bản chất của các cảm xúc mà chỉ tìm cách chế ngự nó. Lo âu được lãng mạn hóa và thần thoại hóa, được cho là cách thể hiện sự u sầu chứ không phải là bệnh lý cần nghiên cứu [44; tr.128] Charles Darwin- Ông tổ của ngành sinh vật trong tác phẩm: “Biểu hiện của cảm xúc ở người và động vật” 1872 đã mô tả “Con người đã trải qua các thế hệ đã cố gắng chạy trốn khỏi những kẻ thù nguy hiểm với niềm sợ hãi, lo âu ngày một tăng lên”. Lo âu thường gặp là một cảm giác sợ hãi, mơ hồ, khó chịu lan tỏa cùng các rối loạn cơ thể bất cứ bộ phận nào. Năm 1844, Kerkgard- nhà tâm thần học và y học người Đan Mạch đã sử dụng thuật ngữ Angest để chỉ trạng thái lo âu ở con người.

Năm 1866, Morel đã gộp những trạng thái lo âu lại với nhau và ông gọi là “Hoang tưởng cảm xúc”, trạng thái này khác với chứng Hysterie và bệnh hypochondria. Năm 1895, trên cơ sở phân tích các hiện tượng lâm sàng rối loạn ám ảnh, Freud đã đề xuất thuật ngữ “nhiễu tâm lo âu”, ông cho rằng sở dĩ các bệnh nhân có chứng nhiễu tâm lo âu là do sự xung đột của nội tâm vô thức. Thuật ngữ này của của S.Freud đã được khá nhiều người chấp nhận và được sử dụng trong thời gian dài từ đầu thế kỷ XX cho đến những năm 60 của thế kỷ này [27]. Charles Darwin với học thuyết tiến hóa- năm 1872 đã nói rõ nguồn gốc và bản chất của sợ hãi và lo âu.

Các nhà tâm lý học và tâm thần học bắt đầu nghiên cứu mô tả lo âu và bản chất của nó [30; tr. Có lẽ sự kiện có sức thuyết phục nhất trong lịch sử nghiên cứu về lo âu đó là học thuyết của S.Freud (1894) về chứng suy nhược thần kinh, với mục đích tiếp cận và làm sáng tỏ khái niệm lo âu.Freud đã phân tích chứng suy nhược thần kinh 7 thành hội chứng riêng biệt và gọi là “Lo âu loạn thần kinh chức năng” (anxiety neurosis). Vào thời điểm đó, rối loạn phân ly và rối loạn nghi bệnh cũng được xem là loạn thần kinh chức năng và được cho là có nguồn gốc tâm lý, còn tình trạng ám ảnh có kèm lo âu- theo S.Freud có nguồn gốc xuất phát từ những cơ quan trong cơ thể. Quan điểm về bệnh học này đã để lại ảnh hưởng trong một thời gian dài của thế kỷ XX.

Tuy không có bằng chứng khoa học xác đáng nhưng học thuyết này cũng làm sáng tỏ thêm về bản chất bên trong của lo âu và thể hiện một cách nhìn mới về lâm sàng. Theo quan điểm của S.Freud, trong “lo âu thần kinh chức năng” (anxiety neurosis) các triệu chứng của lo âu bao gồm cả các triệu chứng cơ thể. Từ những tri thức quý giá của S.