Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những vấn đề liên quan đến đề tài luận án đã được nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về đối ngoại và ngoại giao nói chung Nghiên cứu về đối ngoại, ngoại giao nói chung được sự quan tâm của rất nhiều học giả, nhà nghiên cứu, cán bộ ngoại giao và các nhà lãnh đạo của Đảng và nhà nước, trong đó, tiêu biểu là các cuốn sách, công trình nghiên cứu sau: Đào Huy Ngọc (Chủ biên) (1997), ASEAN và sự hội nhập của Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Cuốn sách ra đời sau 2 năm Việt Nam là thành viên chính thức của ASEAN, vì vậy cuốn sách đã trình bày khá rõ về quá trình ra đời và sự hợp tác giữa các nước ASEAN trên các lĩnh vực.
Theo các tác giả, hợp tác giữa các nước ASEAN trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh chủ yếu là ở lĩnh vực chính trị, an ninh, hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế và văn hóa, xã hội còn khá mờ nhạt. Cuốn sách cũng đánh giá quan hệ Việt Nam - ASEAN qua các giai đoạn lúc căng thẳng, đối đầu, lúc hòa dịu, hợp tác. Nguyễn Cơ Thạch (1998), Thế giới trong 50 năm qua (1945 - 1995) và thế giới 25 năm tới (1996 - 2020), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Tác giả đã từng là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, trực tiếp tham dự cũng như hoạch định chính sách ngoại giao trong những giai đoạn lịch sử quan trọng.
Chính vì vậy, cuốn sách đem lại cách nhìn rất rộng mở, đã phác họa xu thế phát triển của thế giới và sự thích ứng của Việt Nam. Tác giả cung cấp cho người đọc tầm nhìn chiến lược trên bình diện quốc tế những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI. Đây có thể coi là những dự báo về tình hình thế giới, khu vực trong thời điểm chuyển giao hai thế kỷ. Thông qua những nhận định và dự báo đó, tác giả đồng thời cũng đưa ra những nhận định sự đổi mới của đường lối đối ngoại Việt Nam, từ đó đưa ra đề xuất cần thiết giúp Việt Nam có thể bắt kịp xu thế phát triển của thế giới.
Lưu Văn Lợi (1998), Ngoại giao Việt Nam, Nxb Công an Nhân dân, Hà Nội. Cuốn sách tổng kết lịch sử ngoại giao Việt Nam trong nửa thế kỷ (1945-1995) với 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những sự kiện quan trọng như: quá trình đàm phán, thương lượng để đi đến ký kết các văn kiện ngoại giao trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ, tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt - Trung, Việt - Mỹ, khôi phục các quan hệ cũ, thiết lập các quan hệ mới, hội nhập quốc tế và khu vực. Cuốn sách cung cấp một nguồn tư liệu khá phong phú để tác giả có thể tìm hiểu rõ hơn cội nguồn của những mối quan hệ phức tạp trong tam giác Mỹ - Trung Quốc - Việt Nam. Mối quan hệ mà hệ quả của nó vẫn còn tác động rất lớn đến những thập niên đầu thế kỷ XXI.
Tuy nhiên, do cuốn sách được hoàn thành trong bối cảnh tư liệu vào thời điểm đó còn hạn chế, vì vậy có một số quan điểm, nhận định không còn phù hợp. Nguyễn Duy Quý (Chủ biên) (2002), Thế giới trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Tác giả đã tập hợp cơ sở dữ liệu về tình hình thế giới, nhất là tác động của sự phát triển khoa học công nghệ và toàn cầu hóa. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra những thời cơ và thách thức đối với Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.
Đây là cơ sở để Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra đường lối đối ngoại phù hợp. Tác giả có nhiều nhận định khá sát với tình hình thực tiễn diễn ra sau đó, tuy nhiên cũng có một số quan điểm không chuẩn xác hoặc không phù hợp với thực tế lịch sử thế giới diễn ra sau đó. Mặc dù, còn có một số hạn chế nhất định, nhưng cuốn sách là tài liệu tham khảo có giá trị để nghiên cứu về tình hình thế giới những năm đầu thế kỷ XXI. Nguyễn Đình Bin (Chủ biên) (2002), Ngoại giao Việt Nam 1945 - 2000, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, là công trình viết công phu về nền ngoại giao Việt Nam kể từ khi giành được độc lập dân tộc.
Cuốn sách được chia làm 5 chương gắn với từng giai đoạn: giai đoạn giữ vững và củng cố chính quyền cách mạng 1945 - 1946; giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược 1947 - 1954; giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 1954 - 1975; giai đoạn đất nước hòa bình xây dựng và đổi mới 1975 - 2000 và chương cuối cùng trình bày về quá trình xây dựng ngành ngoại giao Việt Nam 1945 - 2000. Công trình này đã làm rõ chủ trương, chính sách ngoại giao của Đảng và Nhà nước Việt Nam ở từng thời kỳ, giai đoạn cách mạng. Các bước triển khai hoạt động đối ngoại dưới sự lãnh đạo của Đảng được mô tả sinh động, cụ 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thể, đồng thời đánh giá khách quan, trung thực những thành quả mà ngoại giao Việt Nam đã đạt được suốt chiều dài lịch sử từ năm 1945 đến năm 2000. Mặc dù đây là thời kỳ không nằm trong giai đoạn lịch sử nghiên cứu của luận án, tuy nhiên, nó cung cấp dữ liệu quan trọng để tác giả có thể so sánh, đối chiếu.
Nguyễn Mạnh Hùng, Phạm Minh Sơn (Đồng chủ biên) (2003), Đối ngoại Việt Nam truyền thống và hiện đại, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội. Đây là cuốn sách khái quát một cách tổng thể về đối ngoại Việt Nam từ thời dựng nước cho đến những năm đầu thế kỷ XXI. Cuốn sách cung cấp cho người đọc một cái nhìn khái quát nhất về đối ngoại của Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử. Thông qua đó, cho thấy từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Đảng đã có sự kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những giá trị trong truyền thống đối ngoại và ngoại giao Việt Nam.
Tuy nhiên, cuốn sách được viết dưới góc độ lịch sử ngoại giao và trải khắp một thời kỳ dài trong lịch sử, chính vì vậy nội dung của cuốn sách chỉ mang tính khái quát, nhất là chưa tập trung nghiên cứu về quá trình hình thành đường lối, sự chỉ đạo của Đảng trong hoạt động đối ngoại. Nguyễn Xuân Sơn, Nguyễn Văn Du (Đồng chủ biên) (2006), Chiến lược đối ngoại của các nước lớn và quan hệ với Việt Nam trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Đây là cuốn sách do tập thể các tác giả nghiên cứu với nhiều góc nhìn và cách tiếp cận khác nhau. Các tác giả đưa ra những định hướng chiến lược, sách lược của Việt Nam trong quan hệ với các nước lớn trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, nhằm thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa Việt Nam với các nước lớn.
Điều này giúp Việt Nam có thể khai thác thế mạnh của mình trong từng mối quan hệ cụ thể theo tinh thần thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ. Quan hệ giữa Việt Nam với các nước lớn là một nội dung quan trọng trong đường lối đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam. Cuốn sách cung cấp nhiều tư liệu quan trọng về vấn đề này khi nghiên cứu về đối ngoại. Tuy nhiên, do thời gian của cuốn sách ra đời là năm 2006, trong khi thời gian nghiên cứu của luận án kéo dài đến năm 2015, vì vậy nhiều quan điểm, nhận định không còn cập nhật và phù hợp với giai đoạn nghiên cứu trong luận án.
Nguyễn Đức Bình (Chủ biên) (2007), Những đặc điểm lớn của thế giới đương 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đại, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Cuốn sách khái quát về thế giới đương đại với các đặc điểm: sự phát triển cách mạng khoa học công nghệ và đặc biệt là quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng phát triển. Từ đó, cuốn sách chỉ ra những cơ hội, và đồng thời cũng nêu lên những thách thức đang đặt ra đối với Việt Nam. Mặc dù, một số nhận định trong cuốn sách đến nay vẫn còn giá trị, nhưng với sự vận động và biến đổi khó lường của tình hình thế giới những năm đầu thế kỷ XXI, nhiều quan điểm, nhận định đưa ra không còn phù hợp và không đúng như những gì đã diễn ra.
Cuốn sách là tài liệu có giá trị giúp nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn về hoàn cảnh lịch sử thế giới những năm đầu thế kỷ XXI từ đó tác động đến quá trình hoạch định đường lối đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy nhiên, do cuốn sách xuất bản vào năm 2007 nên nghiên cứu sinh cần phải bổ sung thêm dữ liệu lịch sử cho đến năm 2015, là mốc thời gian kết thúc trong nghiên cứu của đề tài luận án. Vũ Dương Ninh (2007), Việt Nam - Thế giới và hội nhập (một số công trình tuyển chọn), Nxb Giáo dục, Hà Nội. Đây là cuốn sách gồm 5 phần: Hồ Chí Minh - quan điểm về đoàn kết quốc tế; Việt Nam - quan hệ quốc tế qua 60 năm chiến đấu và xây dựng (1945-2005); Việt Nam - Đông Nam Á trên tiến trình hội nhập và phát triển; Việt Nam và phong trào giải phóng dân tộc; Khoa học xã hội và nhân văn trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Nội dung cuốn sách là tập hợp các công trình nghiên cứu của GS Vũ Dương Ninh trong hơn nửa thế kỷ, đó là các công trình nghiên cứu về lịch sử cận đại - hiện đại và lịch sử quan hệ quốc tế. Trong đó, nhấn mạnh các nội dung về quan điểm đoàn kết quốc tế trong tư tưởng Hồ Chí Minh, về quan hệ đối ngoại của Việt Nam qua 60 năm (1945 - 2005), đặc biệt là nghiên cứu về quan hệ Việt Nam - ASEAN, về phong trào giải phóng dân tộc. Tác giả cũng dành một thời lượng đáng kể nghiên cứu về một số vấn đề bức thiết như: về giáo dục Việt Nam trước xu thế toàn cầu hóa, đổi mới chất lượng đào tạo đại học ở Việt Nam. Đây là một tài liệu có giá trị để nghiên cứu sinh tham khảo trong việc hoàn thành luận án của mình, nhất là trong vấn đề nghiên cứu về hội nhập quốc tế của Việt Nam.
Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế, Nguyễn Thị Lệ (2007), Chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ với Đông Nam Á sau Chiến tranh Lạnh, Nxb Lý luận chính trị, 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.