Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trong những năm gần đây, vấn đề đảng cầm quyền, vai trò của lãnh đạo của Đảng, đổi mới, chỉnh đốn Đảng, đổi mới PTLĐ của Đảng đối với Nhà nước, đổi mới sự lãnh đạo của cấp ủy đối với chính quyền cùng cấp,… giành được sự quan tâm của giới nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước với những phương diện, mức độ và mục tiêu khác nhau. Trên cơ sở tham khảo cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu và kết quả của các công trình khoa học có liên quan đến vấn đề các tỉnh ủy ở vùng ĐBSH lãnh đạo CQT giai đoạn hiện nay, tác giả xác định nội dung mà luận án cần tập trung nghiên cứu. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA VIỆT NAM 1. Các sách chuyên khảo và tham khảo - Nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng trong thời kỳ mới, do Nguyễn Phú Trọng, Tô Huy Rứa và Trần Khắc Việt đồng chủ biên [150].
Công trình này dành một phần bàn về đổi mới PTLĐ của Đảng. Các tác giả nhận định: tiến bộ rõ rệt nhất trong đổi mới PTLĐ của Đảng là các tổ chức, cấp ủy đảng giảm bớt sự can thiệp, áp đặt một cách không cần thiết, vụn vặt vào công việc của cơ quan nhà nước, đoàn thể, lãnh đạo chuyên môn, thực hiện sự lãnh đạo theo đúng chức năng, trách nhiệm của mình. Bên cạnh đó, việc đổi mới PTLĐ của Đảng còn nhiều hạn chế, PTLĐ của cấp ủy, tổ chức đảng các cấp (địa phương, ngành) đối với cơ quan chính quyền, đoàn thể cùng cấp chưa thật rõ và chưa thống nhất. Các cấp ủy vẫn chưa thoát hẳn ra khỏi một trong hai khuynh hướng là bao biện, làm thay và buông lỏng sự lãnh đạo; nhiều khi khắc phục khuyết điểm này lại rơi vào khuyết điểm kia một cách không tự giác.
Trong khuyết điểm buông lỏng sự lãnh đạo có biểu hiện mới ở một số nơi là: cấp ủy không đủ năng lực để lãnh đạo. Các tác giả chỉ rõ những vấn đề đang đòi hỏi phải tiếp tục tháo gỡ để nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng trong thời kỳ mới. 6 - Đảng lãnh đạo Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay, do Nguyễn Văn Vĩnh chủ biên [165]. Cuốn sách này xác định nội dung lãnh đạo, PTLĐ và làm rõ mối quan hệ giữa nội dung lãnh đạo và PTLĐ của Đảng đối với Nhà nước.
Các tác giả vạch ra những định hướng lớn có tính nguyên tắc về Đảng lãnh đạo Nhà nước hiện nay và đề xuất mười giải pháp nhằm nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) hiện nay. Tuy không trực tiếp nghiên cứu về tỉnh ủy lãnh đạo CQT nhưng công trình này có những luận giải khoa học về việc phân định chức năng lãnh đạo của Đảng và chức năng quản lý xã hội của Nhà nước. - Đổi mới, hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, do Phạm Ngọc Quang chủ biên [95]. Cuốn sách dành một chương (chương 6) bàn về vấn đề đổi mới PTLĐ của cấp ủy đảng đối với chính quyền, MTTQ, đoàn thể cấp tỉnh.
Tập thể tác giả đề xuất năm giải pháp đổi mới PTLĐ của cấp ủy đảng đối với chính quyền, MTTQ, đoàn thể cấp tỉnh, trong đó có giải pháp xác định rõ thẩm quyền của từng cấp ủy, từng vị trí trong cấp ủy nhằm thực hiện chức năng lãnh đạo của Đảng đối với chính quyền, MTTQ, đoàn thể. Tuy nhiên, tập thể tác giả công trình khoa học này chưa có điều kiện làm rõ nội dung, PTLĐ của tỉnh ủy đối với CQT và chưa đề xuất những giải pháp chủ yếu tăng cường sự lãnh đạo của tỉnh ủy đối với CQT. - Vị trí cầm quyền và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong điều kiện mới, do Đỗ Hoài Nam chủ biên [74]. Cuốn sách giới thiệu về đảng cầm quyền trong HTCT ở một số nước tư bản chủ nghĩa và sự cầm quyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong điều kiện cải cách, mở cửa, xây dựng chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc.
Cuốn sách tập trung luận giải những vấn đề về lý luận và thực tiễn về vị trí cầm quyền và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân và hội nhập quốc tế. Trên cơ sở đó, các tác giả đề xuất một số quan điểm, nội dung và giải pháp nâng cao vị trí cầm quyền và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đến năm 2010 và tầm 7 nhìn đến năm 2020. Tập thể tác giả đề xuất giải pháp đổi mới PTLĐ của Đảng, trong đó khâu mấu chốt, đột phá là đổi mới PTLĐ của Đảng đối với Nhà nước, song chưa đề cập đến giải pháp đổi mới PTLĐ của cấp ủy địa phương đối với chính quyền cùng cấp. - Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam, do Lê Hữu Nghĩa, Hoàng Chí Bảo, Bùi Đình Bôn đồng chủ biên [82].
Cuốn sách cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức CT - XH ở nước ta hiện nay. Về mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước, công trình nghiên cứu này có những luận giải sắc sảo, nhất là về nội dung và phương thức Đảng lãnh đạo Nhà nước. Các tác giả cho rằng, nội dung lãnh đạo quan trọng hàng đầu của Đảng đối với Nhà nước là bảo đảm cho Nhà nước ta thực sự là Nhà nước của dân, do dân, vì dân, một Nhà nước trong sạch, dân chủ và hiện đại. Đảng lãnh đạo nhưng không phải làm thay Nhà nước, Nhà nước phải có thực quyền.
Từ định hướng đó, các tác giả xác định rõ nội dung Đảng lãnh đạo Nhà nước: định ra đường lối, chủ trương, chính sách cho hoạt động của Nhà nước bằng các nghị quyết; lãnh đạo về công tác tư tưởng, tổ chức, cán bộ đối với các cơ quan nhà nước; lãnh đạo việc thực hiện các nghị quyết trong hệ thống các cơ quan nhà nước, trước hết và chủ yếu là lãnh đạo việc cụ thể hóa nghị quyết của Đảng thành các văn bản pháp luật của Nhà nước; lãnh đạo công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các nghị quyết của Đảng trong các cơ quan Nhà nước. Công trình đã tập trung nghiên cứu về vấn đề đổi mới PTLĐ của Đảng đối với Nhà nước, song chưa đề cập đến vấn đề đổi mới quan hệ giữa cấp ủy đảng địa phương với chính quyền cùng cấp. - Đảng Cộng sản cầm quyền - nội dung và phương thức cầm quyền của Đảng, do Nguyễn Văn Huyên chủ biên [63]. Công trình nghiên cứu này khẳng định rõ vấn đề sống còn của Đảng, của chế độ ta là đổi mới phương thức cầm quyền của Đảng để trong điều kiện một Đảng duy nhất cầm quyền mà không trở thành chuyên quyền, độc đoán.
Từ đó, các tác giả luận giải rõ yêu cầu đổi mới phương thức cầm quyền của Đảng nhằm đáp ứng tính đặc thù của điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền. Trong công trình nghiên cứu này, các tác giả bước đầu quan tâm nghiên cứu 8 về sự lãnh đạo của cấp ủy đảng đối với chính quyền địa phương cùng cấp và đề xuất năm giải pháp, bao gồm: (i) Nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên về những vấn đề chủ yếu liên quan trực tiếp đến sự lãnh đạo của cấp ủy đảng đối với chính quyền địa phương; (ii) Kiện toàn cấp ủy đảng, nâng cao trình độ mọi mặt và năng lực lãnh đạo của cấp ủy đối với chính quyền địa phương; (iii) Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ PTLĐ của cấp ủy đối với chính quyền địa phương; (iv) Phát huy mạnh mẽ vai trò của MTTQ và các tổ chức CT - XH, các phương tiện thông tin đại chúng địa phương cùng tham gia vào việc tăng cường, nâng cao chất lượng lãnh đạo của cấp ủy đối với chính quyền địa phương; (v) Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát. Cuốn sách này chưa có điều kiện tập trung nghiên cứu nội dung và PTLĐ của tỉnh ủy đối với CQT. - Thể chế Đảng cầm quyền: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, do Đặng Đình Tân, Đặng Minh Tuấn chủ biên [111].
Cuốn sách này tập trung luận giải về vấn đề thể chế đảng cầm quyền, thể chế Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Nhà nước trong quá trình đổi mới ở Việt Nam. Các tác giả đề xuất sáu định hướng, sáu giải pháp chung và một số giải pháp cụ thể nhằm tiếp tục đổi mới thể chế Đảng lãnh đạo Nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Công trình này tuy không trực tiếp nghiên cứu về tỉnh ủy lãnh đạo CQT nhưng góp phần làm rõ hơn chức năng lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, cung cấp cách tiếp cận và giải quyết vấn đề Đảng lãnh đạo từ góc độ của thể chế. - Thẩm quyền và trách nhiệm của đảng cầm quyền và nhà nước trong việc thực hiện quyền lực của nhân dân, do Lê Hữu Nghĩa, Bùi Đình Bôn chủ biên [83].
Cuốn sách trình bày cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp nâng cao thẩm quyền, trách nhiệm của đảng cầm quyền và nhà nước trong việc thực hiện quyền lực của nhân dân. Các tác giả trình bày rõ tình trạng chồng chéo, lẫn lộn chức năng trong các quy định hiện hành về quyền lãnh đạo của Đảng và quyền quản lý, điều hành của Nhà nước trong quá trình thực hiện quyền lực của nhân dân. Sự phân định giữa chức năng lãnh đạo chính trị của Đảng và chức năng quản lý điều hành của Nhà nước không rõ ràng dẫn đến tình trạng suy giảm vai trò lãnh đạo của tổ chức đảng và suy giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý của cơ quan nhà nước. Các tác giả chỉ rõ năm nguyên nhân sâu xa 9 và sáu nguyên nhân trực tiếp.
Trong đó, các tác giả tập trung phân tích hai nguyên nhân cơ bản: (i) Chưa xác định rõ, đúng đắn và chính xác vị trí, chức năng và nhiệm vụ của Đảng trong thể chế Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; (ii) Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống nhưng không bị xử lý nghiêm minh.