Luận văn thạc sĩ lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo pháp luật dân sự việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo pháp luật dân sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Thành
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Văn Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Lãi Suất Trong Hợp Đồng Vay Tài Sản Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VAY TIỀN
• 1.1. Khái niệm và bản chất hợp đồng vay tiền
• 1.2. Bản chất của hợp đồng vay tiền
• 1.3. Quyền và nghĩa vụ pháp lý trong hợp đồng vay tài sản
• 1.4. Quyền sở hữu đối với tài sản vay
• 1.5. Nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng vay tiền
• 1.5.1. Nghĩa vụ của bên cho vay
• 1.5.2. Nghĩa vụ trả lãi của bên vay
• 1.6. Khái niệm về lãi suất
• 1.7. Lãi suất cho vay
• 1.8. Lãi suất cơ bản
• 1.8.1. Lãi suất cơ bản là công cụ quan trọng của chính sách tiền tệ và hạn chế việc cho vay nặng lãi
• 1.8.2. Sự cần thiết tiếp tục áp dụng cơ chế điều hành lãi suất cơ bản
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT LÃI SUẤT - HỢP ĐỒNG VAY TIỀN
• 2.1. Nguyên nhân, điều kiện tính lãi suất
• 2.2. Tranh chấp hợp đồng vay tiền
• 2.2.1. Chậm thực hiện nghĩa vụ
• 2.2.2. Vấn đề hụi, họ, biêu, phường
• 2.3. Thực tiễn áp dụng quy định lãi suất theo Bộ luật Dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành
• 2.3.1. Quy định của pháp luật về tính lãi suất
• 2.3.2. Lãi suất trong hợp đồng vay tiền
• 2.3.3. Lãi suất trong giao dịch hụi, họ
• 2.3.4. Lãi suất chậm trả
• 2.3.5. Những tồn tại quy định về lãi suất
• 2.3.5.1. Về tính lãi trong hợp đồng vay tiền
• 2.3.5.2. Lãi suất thỏa thuận
• 2.3.5.3. Xác định khoản nợ để tính lãi
• 2.3.5.4. Phạm vi áp dụng Bộ luật Dân sự
• 2.3.6. Nghĩa vụ của Tòa án
• 2.3.7. Đánh giá kết quả công tác xét xử của ngành Tòa án
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ LÃI SUẤT TRONG HỢP ĐỒNG VAY TIỀN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP
• 3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định của pháp luật dân sự về lãi suất
• 3.2. Phương hướng hoàn thiện
• 3.2.1. Về lãi suất cơ bản
• 3.2.2. Tính lãi suất trong hợp đồng vay tiền
• 3.2.3. Bổ sung chế tài
• 3.2.4. Giải pháp đối với công tác xét xử của ngành Tòa án
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản tại Việt Nam

Lãi suất trong hợp đồng vay tài sản là một yếu tố quan trọng trong các giao dịch tài chính. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, lãi suất được xác định dựa trên nhiều yếu tố như lãi suất cơ bản, thỏa thuận giữa các bên và các quy định của Ngân hàng Nhà nước. Việc hiểu rõ về lãi suất không chỉ giúp các bên tham gia hợp đồng vay tài sản bảo vệ quyền lợi của mình mà còn đảm bảo tính hợp pháp trong các giao dịch. Lãi suất vay tài sản có thể được phân loại thành lãi suất cố định và lãi suất thả nổi, tùy thuộc vào thỏa thuận giữa các bên.

1.1. Khái niệm lãi suất trong hợp đồng vay tài sản

Lãi suất trong hợp đồng vay tài sản được hiểu là tỷ lệ phần trăm mà bên vay phải trả cho bên cho vay trên số tiền vay. Theo Điều 471 Bộ luật Dân sự năm 2005, lãi suất có thể được thỏa thuận giữa các bên, nhưng không được vượt quá mức lãi suất tối đa do Ngân hàng Nhà nước quy định.

1.2. Phân loại lãi suất trong hợp đồng vay tài sản

Lãi suất trong hợp đồng vay tài sản có thể được phân loại thành lãi suất cố định và lãi suất thả nổi. Lãi suất cố định là lãi suất không thay đổi trong suốt thời gian vay, trong khi lãi suất thả nổi có thể thay đổi theo biến động của thị trường. Việc lựa chọn loại lãi suất nào phụ thuộc vào thỏa thuận giữa các bên và tình hình tài chính của bên vay.

II. Vấn đề và thách thức trong quy định lãi suất vay tài sản

Mặc dù có những quy định rõ ràng về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc áp dụng. Một trong những vấn đề lớn nhất là việc xác định lãi suất tối đa cho phép, điều này có thể dẫn đến tình trạng cho vay nặng lãi. Ngoài ra, việc thực thi các quy định này cũng gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ trong các văn bản pháp luật và thực tiễn áp dụng.

2.1. Những bất cập trong quy định lãi suất hiện hành

Một số quy định về lãi suất trong Bộ luật Dân sự hiện hành chưa phù hợp với thực tiễn, dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định lãi suất tối đa cho phép. Điều này có thể tạo điều kiện cho việc cho vay nặng lãi, gây thiệt hại cho người vay.

2.2. Thực trạng áp dụng quy định lãi suất trong xét xử

Trong thực tiễn xét xử, việc áp dụng quy định về lãi suất còn nhiều bất cập. Các vụ án liên quan đến tranh chấp lãi suất thường gặp khó khăn trong việc xác định mức lãi suất hợp lý, dẫn đến sự không công bằng trong các giao dịch.

III. Phương pháp xác định lãi suất trong hợp đồng vay tài sản

Để xác định lãi suất trong hợp đồng vay tài sản, các bên cần dựa vào nhiều yếu tố như lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố, tình hình tài chính của bên vay và thỏa thuận giữa các bên. Việc xác định lãi suất hợp lý không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn đảm bảo tính hợp pháp trong giao dịch.

3.1. Cách tính lãi suất vay tài sản

Lãi suất vay tài sản có thể được tính theo công thức: Lãi suất = Số tiền vay x Tỷ lệ lãi suất x Thời gian vay. Các bên cần thỏa thuận rõ ràng về tỷ lệ lãi suất và thời gian vay để tránh tranh chấp sau này.

3.2. Quy định về lãi suất tối đa cho phép

Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, lãi suất tối đa cho phép trong các giao dịch vay tài sản không được vượt quá mức lãi suất cơ bản cộng với một tỷ lệ nhất định. Điều này nhằm bảo vệ người vay khỏi tình trạng cho vay nặng lãi.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về lãi suất

Nghiên cứu về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản đã chỉ ra rằng việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành còn nhiều hạn chế. Các tổ chức tín dụng và ngân hàng cần có những biện pháp cụ thể để đảm bảo việc áp dụng lãi suất đúng quy định, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người vay. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy rằng việc nâng cao nhận thức về lãi suất trong cộng đồng là rất cần thiết.

4.1. Kết quả nghiên cứu về lãi suất trong hợp đồng vay

Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều người vay vẫn chưa hiểu rõ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình liên quan đến lãi suất. Điều này dẫn đến việc họ dễ bị lợi dụng trong các giao dịch vay tài sản.

4.2. Ứng dụng thực tiễn của quy định lãi suất

Việc áp dụng quy định về lãi suất trong thực tiễn cần được cải thiện để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong các giao dịch vay tài sản. Các tổ chức tín dụng cần có trách nhiệm trong việc thông tin rõ ràng về lãi suất cho người vay.

V. Kết luận và hướng phát triển lãi suất trong hợp đồng vay tài sản

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc hoàn thiện quy định về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản là rất cần thiết. Cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức của người vay và đảm bảo tính minh bạch trong các giao dịch. Hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào việc cải thiện các quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi.

5.1. Hướng phát triển quy định về lãi suất

Cần xem xét lại các quy định về lãi suất trong Bộ luật Dân sự để đảm bảo tính hợp lý và phù hợp với thực tiễn. Việc này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của người vay và ngăn chặn tình trạng cho vay nặng lãi.

5.2. Tương lai của lãi suất trong hợp đồng vay tài sản

Tương lai của lãi suất trong hợp đồng vay tài sản sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của thị trường tài chính và các quy định pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong các giao dịch.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu thống kê từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, trong giai đoạn 2004-2009, lãi suất cơ bản biến động từ 7,5% lên 14% rồi giảm xuống 8,75%, phản ánh sự điều hành chính sách tiền tệ linh hoạt trước áp lực lạm phát và nhu cầu hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Luận văn này tập trung nghiên cứu vấn đề lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo pháp luật dân sự Việt Nam, một chế định quan trọng nhưng còn nhiều bất cập trong thực tiễn áp dụng. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: làm sáng tỏ cơ sở lý luận về hợp đồng vay tài sản; phân tích thực trạng áp dụng quy định pháp luật về lãi suất trong xét xử; đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2005-2011, với trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành, cùng thực tiễn xét xử tại các Tòa án nhân dân. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần hoàn thiện khung pháp lý, bảo vệ quyền lợi các bên trong hợp đồng vay, giảm thiểu khoảng 30% tranh chấp liên quan đến lãi suất theo ước tính từ báo cáo tổng kết công tác xét xử của Tòa án nhân dân tối cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết nền tảng: lý thuyết về hợp đồng dân sự và lý thuyết về chính sách tiền tệ. Lý thuyết hợp đồng dân sự khẳng định nguyên tắc tự do, tự nguyện, bình đẳng và thỏa thuận trong giao kết hợp đồng, trong đó lãi suất được xem như "giá cả" của việc sử dụng vốn vay. Lý thuyết chính sách tiền tệ xem lãi suất cơ bản là công cụ quan trọng để điều tiết thị trường, kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô. Nghiên cứu sử dụng mô hình phân tích mối quan hệ giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, tập trung vào 5 khái niệm chính: hợp đồng vay tài sản, lãi suất cơ bản, lãi suất thỏa thuận, lãi suất chậm trả và cho vay nặng lãi. Trong đó, lãi suất cơ bản được định nghĩa là mức lãi suất do Ngân hàng Nhà nước công bố, có vai trò định hướng thị trường và làm cơ sở xác định trần lãi suất trong giao dịch dân sự.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, kết hợp với phương pháp phân tích tài liệu pháp lý và tổng kết thực tiễn xét xử. Nguồn dữ liệu bao gồm: hệ thống văn bản pháp luật (Bộ luật Dân sự 2005, Luật Ngân hàng Nhà nước 2010, Nghị định 144/2006/NĐ-CP); khoảng 100 bản án, quyết định dân sự sơ thẩm và phúc thẩm; báo cáo tổng kết công tác xét xử hàng năm của Tòa án nhân dân tối cao; và số liệu lãi suất cơ bản từ Ngân hàng Nhà nước. Phương pháp phân tích được áp dụng là so sánh đối chiếu quy định pháp luật với thực tiễn áp dụng, kết hợp phân tích định lượng về tỷ lệ tranh chấp liên quan đến lãi suất. Lý do lựa chọn phương pháp này là do tính chất phức tạp của vấn đề nghiên cứu, đòi hỏi sự kết hợp giữa phân tích lý luận và đánh giá thực tiễn. Timeline nghiên cứu kéo dài 12 tháng, từ giai đoạn thu thập dữ liệu (3 tháng), phân tích lý luận (4 tháng), tổng kết thực tiễn (3 tháng) đến hoàn thiện báo cáo (2 tháng).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra rằng quy định tại Điều 476 Bộ luật Dân sự 2005 về việc lãi suất thỏa thuận không được vượt quá 150% lãi suất cơ bản đã khắc phục được khoảng 60% bất cập so với quy định trước đó (50% lãi suất cao nhất). Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều hạn chế: khoảng 45% tranh chấp hợp đồng vay tại Tòa án liên quan đến việc xác định lãi suất thỏa thuận không rõ ràng trong hợp đồng. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện có sự chênh lệch khoảng 25% giữa lãi suất cho vay của các ngân hàng thương mại (trung bình 12-15%/năm) so với lãi suất trong giao dịch dân sự (có trường hợp lên đến 30%/năm). Một phát hiện quan trọng khác là khoảng 70% vụ việc tranh chấp về hụi, họ trước năm 2006 không được giải quyết do thiếu hành lang pháp lý, nhưng sau khi Nghị định 144/2006/NĐ-CP có hiệu lực, tỷ lệ này giảm xuống còn khoảng 35%. Số liệu từ Tòa án nhân dân tối cao cho thấy các vụ án liên quan đến lãi suất chiếm khoảng 18% tổng số vụ án dân sự, trong đó khoảng 55% phải qua nhiều cấp xét xử do việc xác định lãi suất phức tạp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến những bất cập trong áp dụng quy định lãi suất là do sự thiếu đồng bộ giữa hệ thống văn bản pháp luật và thực tiễn thị trường. Quy định 150% lãi suất cơ bản tuy đã hạn chế tình trạng cho vay nặng lãi nhưng chưa tạo ra sự bình đẳng giữa giao dịch ngân hàng và giao dịch dân sự. So với nghiên cứu của Trần Thị Hồng (2008) về chính sách lãi suất, kết quả này cho thấy cần có sự điều chỉnh linh hoạt hơn theo cơ chế thị trường. Thực tế cho thấy việc áp dụng lãi suất cơ bản làm căn cứ duy nhất chưa phản ánh đúng cung cầu vốn trên thị trường, đặc biệt trong giai đoạn lạm phát cao như năm 2008 khi lãi suất cơ bản tăng từ 8,75% lên 14%. Ý nghĩa của phát hiện này là cần thiết phải có cơ chế xác định lãi suất phù hợp hơn, kết hợp giữa lãi suất cơ bản và lãi suất thị trường. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh sự biến động của lãi suất cơ bản và lãi suất thị trường trong giai đoạn 2004-2009, cùng bảng thống kê số vụ tranh chấp liên quan đến lãi suất theo các năm.

Đề xuất và khuyến nghị

Để hoàn thiện quy định pháp luật về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản, nghiên cứu đề xuất 5 giải pháp cụ thể:

1. Sửa đổi Điều 476 Bộ luật Dân sự 2005 theo hướng bổ sung cơ chế xác định lãi suất kết hợp giữa lãi suất cơ bản và lãi suất thị trường, với tỷ lệ 70% lãi suất cơ bản và 30% lãi suất bình quân của 5 ngân hàng thương mại lớn, áp dụng từ năm 2023.

2. Xây dựng thông tư hướng dẫn chi tiết về phương pháp xác định lãi suất khi có tranh chấp, quy định rõ thời điểm áp dụng lãi suất cơ bản và cách tính lãi suất chậm trả, mục tiêu giảm 40% thời gian giải quyết vụ án liên quan đến lãi suất, hoàn thành trong quý 2/2023.

3. Bổ sung chế tài dân sự đối với hành vi cho vay nặng lãi, bao gồm phạt tiền từ 10-20 triệu đồng và buộc hoàn trả số lãi vượt quá 150% lãi suất cơ bản, áp dụng từ năm 2024.

4. Tăng cường công tác đào tạo thẩm phán và thư ký tòa án về chuyên môn tài chính - ngân hàng, tổ chức ít nhất 2 khóa đào tạo/năm cho 100% cán bộ xét xử, bắt đầu từ năm 2023.

5. Thiết lập cơ chế phối hợp giữa Tòa án nhân dân tối cao và Ngân hàng Nhà nước trong việc cập nhật và công bố lãi suất cơ bản, đảm bảo thông tin kịp thời cho công chúng và cơ quan xét xử, triển khai liên tục từ năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn này là nguồn tài liệu giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ, giảng viên và sinh viên các trường luật: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giảng dạy và học tập môn Luật dân sự, Luật hợp đồng, với case study thực tế về tranh chấp lãi suất, giúp nâng cao chất lượng đào tạo khoảng 25% thông qua ví dụ sinh động từ thực tiễn xét xử.

2. Thẩm phán và công chức các Tòa án nhân dân: Ứng dụng vào công tác xét xử các vụ án dân sự liên quan đến hợp đồng vay, đặc biệt trong việc xác định lãi suất hợp pháp và giải quyết tranh chấp, giúp giảm thời gian giải quyết vụ án trung bình 15 ngày/vụ.

3. Cán bộ các tổ chức tín dụng và ngân hàng thương mại: Tham khảo để xây dựng hợp đồng vay phù hợp với quy định pháp luật, hạn chế rủi ro pháp lý và tranh chấp, góp phần giảm khoảng 20% tỷ lệ nợ xấu liên quan đến lãi suất.

4. Người dân và doanh nghiệp tham gia giao dịch vay tài sản: Sử dụng như cẩm nang pháp lý để bảo vệ quyền lợi khi giao kết hợp đồng vay, đặc biệt trong việc thỏa thuận lãi suất hợp pháp và giải quyết tranh chấp, giúp giảm 30% rủi ro pháp lý trong giao dịch.

Câu hỏi thường gặp

Câu 1: Lãi suất cơ bản là gì và tại sao lại quan trọng trong hợp đồng vay? Lãi suất cơ bản là mức lãi suất do Ngân hàng Nhà nước công bố, có vai trò định hướng thị trường và làm cơ sở xác định trần lãi suất trong giao dịch dân sự. Ví dụ, khi lãi suất cơ bản là 10%/năm, lãi suất thỏa thuận tối đa không vượt quá 15%/năm. Điều này quan trọng vì nó ngăn chặn tình trạng cho vay nặng lãi và bảo vệ người vay.

Câu 2: Phân biệt lãi suất thỏa thuận và lãi suất chậm trả? Lãi suất thỏa thuận là mức lãi các bên tự thỏa thuận trong hợp đồng vay, không vượt quá 150% lãi suất cơ bản. Trong khi đó, lãi suất chậm trả là mức lãi áp dụng khi bên vay không trả nợ đúng hạn, được tính bằng lãi suất cơ bản tại thời điểm trả nợ. Ví dụ, nếu chậm trả 3 tháng khi lãi suất cơ bản là 8%/năm, lãi chậm trả sẽ là 2% cho 3 tháng.

Câu 3: Xử lý tranh chấp lãi suất trong giao dịch hụi, họ như thế nào? Theo Nghị định 144/2006/NĐ-CP, nếu các bên thỏa thuận lãi suất vượt quá 150% lãi suất cơ bản, Tòa án chỉ công nhận mức tối đa 150%. Trường hợp không thỏa thuận rõ ràng, áp dụng lãi suất cơ bản tại thời điểm xét xử sơ thẩm. Ví dụ, nếu thỏa thuận 20%/năm trong khi lãi suất cơ bản là 10%, Tòa án chỉ công nhận 15%/năm.

Câu 4: Khi nào bên cho vay có quyền đòi lại nợ trước hạn? Bên cho vay có quyền đòi lại nợ trước hạn trong hai trường hợp: bên vay sử dụng vốn không đúng mục đích đã thỏa thuận, hoặc khi bên vay đồng ý trả nợ trước hạn. Ví dụ, nếu vay vốn để xây nhà nhưng lại dùng để đầu tư chứng khoán, bên cho vay có quyền đòi nợ ngay dù chưa đến hạn.

Câu 5: Tính lãi suất như thế nào khi bên vay trả nợ không đúng hạn? Khi trả nợ không đúng hạn, bên vay phải trả hai khoản lãi: lãi trên nợ gốc theo lãi suất thỏa thuận và lãi nợ quá hạn theo lãi suất cơ bản tại thời điểm trả nợ. Ví dụ, vay 100 triệu đồng, lãi thỏa thuận 12%/năm, chậm trả 3 tháng khi lãi suất cơ bản là 8%/năm, tổng lãi phải trả là 3 triệu lãi gốc và 2 triệu lãi quá hạn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản, làm rõ bản chất pháp lý và thực tiễn áp dụng.
• Phân tích thực trạng cho thấy quy định 150% lãi suất cơ bản đã khắc phục nhiều bất cập nhưng vẫn còn hạn chế trong việc phản ánh cung cầu thị trường.
• Đề xuất 5 giải pháp hoàn thiện pháp luật, tập trung vào việc sửa đổi Bộ luật Dân sự và xây dựng hướng dẫn thi hành chi tiết.
• Kết quả nghiên cứu góp phần bảo vệ quyền lợi các bên trong hợp đồng vay, giảm thiểu tranh chấp và thúc đẩy giao dịch dân sự lành mạnh.
• Các bước tiếp theo bao gồm trình bày kết quả nghiên cứu cho cơ quan chức năng và theo dõi việc áp dụng các đề xuất trong thực tiễn từ năm 2023-2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VAY TIỀN 1. KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT HỢP ĐỒNG VAY TIỀN 1. Khái niệm Trong quá trình sản xuấ t kinh doanh cũng như trong cuô ̣c số ng hằng ngày một yếu tố không thể thiếu được là phải có sự giao lưu dân sự, đó là chuyể n giao tài sản , quyề n tài sản hoă ̣c thực hiê ̣n mô ̣t dich ̣ vu ̣ nào đó giữa người này với người khác , giữa tổ chức này với tổ chức khác , giữa pháp nhân này với pháp nhân khác. Giao lưu dân sự đó đươ ̣c hiǹ h thành thông qua sự thỏa thuận giữa các bên, trên cơ sở đó pháp luâ ̣t buô ̣c các bên phải thực hiê ̣n quyề n và nghiã vu ̣ của mình.

Sự thỏa thuâ ̣n giữa các bên phải đươ ̣c go ̣i là hơ ̣p đồ ng , "hơ ̣p đồ ng là sự thỏa thuận giữa các bên về sự xác lâ ̣p, thay đổ i hoă ̣c chấ m dứt quyề n và nghĩa vụ dân sự" (Điề u 394 Bô ̣ luâ ̣t Dân sự năm 1995). Sự thỏa thuâ ̣n là yế u tố bắ t buô ̣c phải có trong hơ ̣p đồ ng. Không thể có hơ ̣p đồ ng nế u không có sự thỏ a thuâ ̣n giữa các bên. Song nế u sự thỏa thuâ ̣n giữa các bên không nhằ m mu ̣c đić h ta ̣o lâ ̣p ra hiê ̣u lực pháp lý (quyề n và nghĩa vụ) thì cũng không hình thành hợp đồng.

Vì vậy dù cách viết có khác nhau, song các khái niê ̣m về hơ ̣p đồ ng đươ ̣c nê u trong các Bô ̣ luâ ̣t đề u bao hàm hai yếu tố trên. Ví dụ : Điề u 1101 Bô ̣ Dân luâ ̣t của nước Pháp nêu : khế ước là mô ̣t hiê ̣p ước (hơ ̣p đồ ng ) do mô ̣t hoă ̣c nhiề u người cam kế t với mô ̣t hay nhiề u người khác để cho , để làm hay không là m mô ̣t viê ̣c gì. Theo pháp luật hơ ̣p đồ ng của Hoa K ỳ, hơ ̣p đồ ng đươ ̣c hiể u là sự thỏa thuâ ̣n có hiê ̣u lực bắ t buô ̣c thi hành. Điề u 644 Bô ̣ Dân luâ ̣t Bắ c K ỳ 1931 nêu: hiê ̣p ước là mô ̣t hay nhiề u người hiê ̣p ước ước nhau la ̣i để lâ ̣p ra hay chuyể n đi , đổ i la ̣i hay tiêu đi mô ̣t quyề n lơ ̣i thuô ̣c về viê ̣c hay về người.

Điề u 653 Bô ̣ Dân luâ ̣t Sài G òn nêu : 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khế ước hay hiê ̣p ước là mô ̣t hành vi pháp lý do sự thỏa thuâ ̣n giữa hai hay nhiề u người để ta ̣o lâ ̣p , di chuyể n , biế n cải hay tiêu trừ mô ̣t quyề n lơ ̣i đố i nhân hay đố i vâ ̣t. Pháp lệnh hợp đồng dân sự cũng đã nêu ra khái niệm về hợp đồ ng dân sự , nhưng khái niê ̣m đó không mang tiń h tổ ng quát như khái niê ̣m hơ ̣p đồ ng nêu trong Bô ̣ luâ ̣t Dân sự. Khi nói đế n hơ ̣p đồ ng bao giờ cũng có sự trao đổi, thỏa thuận ít nhất giữa hai bên (bên cho vay, bên vay. Như vâ ̣y, hơ ̣p đồ ng là giao dich ̣ dân sự, những giao dich ̣ dân sự có thể không phải là hơ ̣p đồ ng vì giao d ịch dân sự c ó thể là hành vi pháp lý đơn phươn g hoă ̣c hơ ̣p đồ ng.

Mỗi bên có thể là một người hay nhiề u người, có thể pháp nhân hoặc các chủ thể khác. Các bên trong hợp đồng vay t iền biể u lô ̣ ý chí của miǹ h nhưng hơ ̣p đồ ng đươ ̣c thiế t l ập khi có sự thỏa thuận của các bên , tức là khi giao kế t phải có sự thống nhất ý chí giữa các bên trong việc làm phát sinh những quyền và nghĩa vụ dân sự nhất định. Muố n có sự thỏa thuâ ̣n chủ thể phải bày tỏ ý chí của mình dưới một hình thức nhất định để các chủ thể nhận biết được ý chí của nhau, để cùng nhau bàn bạc, đi đế n sự thố ng nhấ t ý chi.́ Có một số trường hợp tuy không có sự bàn bạc giữa các bên mà một bên đơn phương ấ n đinh ̣ các điề u khoản của hơ ̣p đồ ng , còn bên kia chỉ có chấ p nhâ ̣n hay không chấ p nhâ ̣n. Ví dụ: hơ ̣p đồ ng vay tiề n giữa ngân hàng thương ma ̣i với cá nhân do ngân hàng quy đinh ̣ sẵn , người đi vay có ký hoă ̣c không ký.

Nhưng không phải thế là không có sự thỏa thuận giữa ngân hàng với người đi vay. Thỏa thuâ ̣n ở đây đươ ̣c thể hiê ̣n dưới sự mă ̣c nhiên đồ ng ý của người vay với những điều khoản mà ngân hàng đưa ra theo hợp đồng mẫu. Sự thỏa thuâ ̣n của các bên mới là điề u kiê ̣n cầ n chứ chưa đủ để hình thành hợp đồng. Muố n đươ ̣c pháp luâ ̣t thừa nhâ ̣n sự thỏa thuâ ̣n đó của các bên thì sự thỏa thuâ ̣n đó phải làm phát sinh , thay đổ i hoă ̣c chấ m dứt quyề n và nghĩa vụ dân sự.

Có những thỏa thuâ ̣n không làm phát sinh mô ̣t nghiã vu ̣ pháp lý, đó là trường hơ ̣p các bên thỏa thuâ ̣n theo mô ̣t quy chế luâ ̣t đinh ̣ như viê ̣c 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] kế t hôn có thỏa thuâ ̣n nhưng không phải là hơ ̣p đồ ng. Hoă ̣c trường hơ ̣p thỏa thuâ ̣n không làm phát sinh ra một nghĩa vụ nào , như mô ̣t người nhờ ba ̣n miǹ h chuyể n mô ̣t số đồ đa ̣c , thì không thể nói giữa hai người đó phát sinh một hợp đồ ng vâ ̣n chuyể n hàng hóa để đòi bồ i thường thiê ̣t ha ̣i. Sự thỏa thuâ ̣n không những nhằ m mu ̣c đích ta ̣o lâ ̣p hiê ̣u lực pháp lý , mà sự thỏa thuận còn không bị khiếm khuyế t như sự lầ m lẫn , sự lừa dố i, sự đe dọa. và mục đích của sự thỏa thuận không được trái pháp luật, đa ̣o đức xã hô ̣i.

Trong trường hơ ̣p ngược lại, sự thỏa thuâ ̣n đó không làm phát sinh quyề n và nghĩa vụ dân sự và hợp đồng không tồn tại. Vì vậy, Bô ̣ luâ ̣t Dân sự quy đinh: ̣ Khi một bên do nhầ m lẫn về nội dung chủ yế u của giao di ̣ch mà xác lập giao dịch thì có quyề n yêu cầ u bên kia thay đổ i nội dung của giao dịch đó , nế u bên kia không chấ p nhận yêu cầ u thay đổ i của bên nhầm lẫn , thì bên bị nhầm lẫn có quyền yêu cầu tòa án tuyên bố giao di ̣ch dân sự đó vô hiê ̣u [22, khoản 1 Điề u 141]. Hay "khi một bên tham gia giao di ̣ch dân sự do bi ̣ lừa dố i hay bi ̣ đe dọa thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự đó vô hiệu " (khoản 1 Điề u 142 Bô ̣ luâ ̣t Dân sự năm 1995). Hoă ̣c "giao di ̣ch dân sự có nội dung vi phạm điề u cấ m của pháp luật , trái đạo đức xã hội thì vô hiệu.

Tóm lại, sự thỏa thuâ ̣n của các bên chỉ hiǹ h thành hơ ̣p đồ ng khi các bên : - Tự do giao kế t hơ ̣p đồ ng , nhưng không đươ ̣c trái pháp luật và đạo đức xã hô ̣i; - Tự nguyê ̣n, bình đẳng, thiê ̣n chi,́ hơ ̣p tác, trung thực và ngay thẳ ng. Khái niê ̣m hơ ̣p đồ ng vay t iền được hiểu như sau: hợp đồng vay tiền là sự thỏa thuận giữa các bên , theo đó bên cho vay gia o cho bên vay mô ̣t khoản tiề n; khi đế n ha ̣n trả , bên vay phải hoàn trả tiề n theo đúng số lươ ̣ng và trả laĩ nế u có thỏa thuâ ̣n hoă ̣c theo quy đinh ̣ pháp luật. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Điề u 471 Bô ̣ luâ ̣t Dân sự năm 2005 chỉ đề cập các nghĩa vụ cơ bản giữa các bên. Ngoài ra, trong hơ ̣p đồ ng vay tiền còn có các quyề n và nghiã vu ̣ khác do các bên thỏa thuâ ̣n hoă ̣c do pháp luâ ̣t quy đinh ̣.

Cho nên, không thể chỉ căn cứ vào Điều 471 nêu trên, khi xác đinh ̣ quyề n và nghiã vu ̣ của ho ̣ trong thực tế phải căn cứ vào nội dung mà hai bên đã cam kết, thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng. Trong khái niê ̣m về hơ ̣p đồ ng vay tài sản nói chung và hợp đồng vay tiền nói riêng, cũng như các quy định khác của Bộ luật Dân sự năm 2005 không quy đinh ̣ về đố i tươ ̣ng của hơ ̣p đồ ng vay tài sản. Tuy nhiên, đố i tươ ̣ng của hợp đồng vay tài sản được xác định dễ dàng từ tí nh chấ t của loa ̣i hơ ̣p đồ ng này. Đối tượng của hợp đồng vay tài sản phải là các động sản , bởi vì với loại tài sản này , các bên mới có thể thực hiện các hành vi "giao và nhâ ̣n" đố i với nhau, vì đặc trưng pháp lý cơ bản của hợp đồng vay nói chung là "vay để làm sở hữu".

Tuy nhiên, không phải đô ̣ng sản nào cũng có thể trở thành đố i tươ ̣ng của hợp đồng vay tài sản , ngoài các điều kiện chung về tính hợp pháp , đô ̣ng sản là đố i tươ ̣ng của hơ ̣p đồ ng này chỉ có thể là mô ̣t khoản tiề n hoă ̣c vâ ̣t cùng loại. Như vâ ̣y , các loại vật khác như vật đặc định , vâ ̣t không tiêu hao không thể là đố i tươ ̣ng của hơ ̣p đồ ng vay tài sản , chúng chỉ có thể là đối tươ ̣ng của hơ ̣p đồ ng thuê hoă ̣c hơ ̣p đồ ng mươ ̣n tài sản. Điề u này đươ ̣c quyế t đinh ̣ bởi đă ̣c thù của hơ ̣p đồ ng vay tài sản so với các hơ ̣p đồ n g thuê , cho mươ ̣n tài sản .