Nghiên cứu khoa học gây trồng và phát triển cây Sưa ở phía Bắc Việt Nam

Tổng hợp cơ sở khoa học và biện pháp kỹ thuật gây trồng, phát triển cây Sưa (Dalbergia tonkinensis) hiệu quả tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam.

• Tác giả: Nông Phương Nhung
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Quang Thu
• Trường học: Viện Khoa Học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Cơ Sở Khoa Học Phục Vụ Gây Trồng Và Phát Triển Cây Sưa (Dalbergia tonkinensis Prain) Ở Phía Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây Sưa và tầm quan trọng của nó ở Miền Bắc

Cây Sưa (Dalbergia tonkinensis Prain) là một loài cây gỗ quý hiếm của Việt Nam, đặc biệt quan trọng đối với phát triển lâm nghiệp bền vững ở Miền Bắc. Theo các nghiên cứu từ Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, kỹ thuật trồng cây Sưa đã được phát triển dựa trên những cơ sở khoa học vững chắc. Cây Sưa không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn nguồn gen và phục hồi rừng. Việc áp dụng các kỹ thuật gieo ươm và gây trồng hiệu quả sẽ giúp tăng năng suất và chất lượng của cây, góp phần vào sự phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố của cây Sưa

Cây Sưa Miền Bắc là loài gỗ cứng quý hiếm với chất lượng gỗ xuất sắc. Dalbergia tonkinensis phân bố chủ yếu ở vùng phía Bắc Việt Nam với điều kiện khí hậu và đất đai đặc thù. Đây là loài cây dễ bị tuy絶chủng nếu không có biện pháp bảo tồn và phát triển trồng cây hợp lý. Các đặc điểm sinh học của cây bao gồm chu kỳ sinh trưởng dài, khả năng thích ứng với điều kiện đất đai đa dạng.

1.2. Giá trị kinh tế và ứng dụng của gỗ Sưa

Gỗ Sưa có giá trị kinh tế cao được sử dụng trong chế biến sản phẩm từ cây Sưa chất lượng cao như nội thất, mỹ nghệ và công nghiệp. Giá trị thương mại của gỗ Sưa trên thị trường đấu thầu rất cao, tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển các mô hình khảo nghiệm giống. Việc tăng sản lượng gỗ Sưa qua kỹ thuật gây trồng hiệu quả sẽ mang lợi ích kinh tế đáng kể cho nông dân và doanh nghiệp lâm sản.

II. Điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp cho trồng cây Sưa

Sự thành công trong trồng cây Sưa Miền Bắc phụ thuộc nhiều vào việc chọn lựa đúng điều kiện gây trồng phù hợp. Theo các khảo nghiệm giống Sưa tại các địa điểm như Cầu Hai (Phú Thọ), cây Sưa phát triển tốt nhất ở những vùng có khí hậu ôn đới, độ ẩm khí tượng phù hợp. Tính chất đất là yếu tố quyết định, cây Sưa ưa thích đất sâu, tơi xốp, có hàm lượng chất hữu cơ cao. Điều kiện pH đất nên từ 5,5-7,5 để đảm bảo cây hấp thu dinh dưỡng hiệu quả. Việc phân tích tính chất vật lý và hóa học của đất tại các nơi trồng sẽ giúp xác định đơn vị bón phân thích hợp.

2.1. Yêu cầu về khí hậu và thuyết hẹp địa hình

Cây Sưa phát triển tốt ở vùng khí hậu ôn đới, mưa phù hợp trong năm. Miền Bắc Việt Nam cung cấp điều kiện khí hậu lý tưởng với lượng mưa đủ từ 800-1500mm/năm. Độ cao lý tưởng để gây trồng Sưa là từ 300-1200m so với mặt nước biển. Tránh trồng ở những vùng có gió lạnh, sương muối hoặc ngập úng kéo dài. Định hình thân cây sẽ đạt hiệu quả tốt hơn khi cây được trồng ở nơi có ánh sáng đủ.

2.2. Tính chất đất và biện pháp chuẩn bị ruộng trồng

Chuẩn bị ruộng trồng Sưa là công đoạn quan trọng đầu tiên. Đất phải được cải tạo bằng cách trộn với phân hữu cơ, để nó có cấu trúc xốp và khả năng giữ ẩm tốt. Thực hiện lên luống cao hoặc trồng trên nền để tránh tình trạng ngập nước. Nếu đất quá chua (pH < 5.5), cần bón vôi để điều chỉnh. Sinh trưởng cây Sưa sẽ được cải thiện đáng kể khi điều kiện đất được tối ưu hóa.

III. Kỹ thuật gieo ươm và nhân giống cây Sưa

Nhân giống cây Sưa là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quy trình gây trồng. Có hai phương pháp chính: nhân giống bằng hạt và nhân giống bằng cành. Biện pháp kỹ thuật gieo ươm bằng hạt đòi hỏi phải chọn hạt từ những cây mẹ khỏe mạnh, có chất lượng tốt. Hạt Sưa cần được xử lý trước gieo bằng cách ngâm nước ấm hoặc làm mịn vỏ hạt để tăng tỷ lệ nảy mầm. Nhân giống bằng cành được thực hiện qua kỹ thuật ghép, cho phép duy trì các đặc tính ưu việt của cây mẹ. Các mô hình khảo nghiệm đã chứng minh rằng, việc kết hợp hai phương pháp nhân giống sẽ tạo ra cây giống có chất lượng cao, tăng tính đa dạng di truyền.

3.1. Quy trình gieo ươm hạt Sưa và chăm sóc cây giống

Gieo ươm Sưa được thực hiện trong các hộ ươm hoặc trại giống với điều kiện kiểm soát tốt. Sử dụng đất ươm tốt, giàu chất hữu cơ, tỷ lệ là cỏ mục:cát:phân = 1:1:1. Gieo hạt sâu 1-1,5cm, giữ độ ẩm 60-80% để tăng khả năng nảy mầm. Kích thích tạo lõi xảy ra sau 4-6 tuần, khi cây có được hệ rễ vững chắc. Chăm sóc cây giống bao gồm tưới nước đều đặn, bón phân nhẹ hàng tuần, che nắng thích hợp. Cây giống sẵn sàng để gây trồng sau 8-12 tháng ươm.

3.2. Nhân giống bằng cành và các kỹ thuật ghép tiên tiến

Nhân giống bằng cành Sưa được thực hiện bằng ghép gốc hoặc ghép trên cây trẻ. Lựa chọn cành ghép từ các cây chọn lọc có năng suất cao và chất lượng gỗ tốt. Kỹ thuật ghép được thực hiện vào mùa xuân hoặc mùa thu khi dòng nhựa hoạt động mạnh. Tỷ lệ sống ghép thường đạt 70-85% khi áp dụng đúng kỹ thuật. Cây ghép phát triển nhanh hơn và sinh trưởng đạt năng suất sớm hơn so với cây trồng từ hạt.

IV. Kỹ thuật gây trồng chăm sóc và quản lý sâu bệnh cây Sưa

Kỹ thuật gây trồng cây Sưa bao gồm nhiều công đoạn từ chuẩn bị mương trồng, trồng cây, tưới nước đến chăm sóc sau trồng. Khoảng cách trồng phù hợp là 3x4m hoặc 4x4m tùy theo mục đích sử dụng và điều kiện địa hình. Gây trồng Sưa nên thực hiện vào mùa mưa để tăng khả năng sống cây. Biện pháp kỹ thuật chăm sóc bao gồm tỉa cành thường xuyên, cắt cành cạnh tranh để định hình thân cây đẹp và có giá trị. Việc kích thích tạo lõi cần thiết để cây phát triển theo hình dạng mong muốn. Tình hình sâu bệnh hại cây Sưa cần được giám sát sát sao, áp dụng các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại sớm để bảo vệ năng suất.

4.1. Kỹ thuật trồng tưới nước và bón phân cho cây Sưa

Kỹ thuật trồng cây Sưa đòi hỏi chuẩn bị mương trồng kích thước 50x50x50cm, khoảng cách 3-4m. Trồng vào thời kỳ mưa (tháng 5-7) để cây thích nghi tốt. Gây trồng sử dụng cây giống 1 năm tuổi, cao 60-80cm. Tưới nước thường xuyên trong 3 tháng đầu, sau đó tưới theo nhu cầu. Bón phân giai đoạn đầu: phân hữu cơ 5-10kg/cây, sau 1 tháng bón phân NPK 100g/cây mỗi tháng cho đến tháng 9.

4.2. Tỉa tư định hình thân cây và phòng trừ sâu bệnh

Tỉa tư cây Sưa bắt đầu từ năm thứ 2, loại bỏ các cành không mong muốn, cành bệnh, cành nằm sát mặt đất. Định hình thân cây để có 1 thân chính, cao từ 3-4m mới nhánh chính. Kiểm tra định kỳ để phòng trừ sâu bệnh, đặc biệt là bướm, nấm gây hại. Sử dụng biện pháp phòng bệnh sinh học và hóa học hợp lý, không lạm dụng thuốc hóa học để bảo vệ môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Nghiên cứu đặc điểm và giá trị sử dụng của cây Sưa Đặc điểm chung: Dalbergia là một chi lớn với 250 loài, có phân bố rộng và tập trung chủ yếu ở vùng nhiệt đới. Đa số các loài trong chi có giá trị kinh tế cao, thường được ưa dùng trong chế biến nội thất cao cấp, gỗ có mùi thơm, vân gỗ đẹp, nhiều loài có khả năng làm dược liệu (Vatanparast et al.

Những loài có giá trị trong chi Dalbergia đều bị khai thác kiệt, hầu hết chúng đã được liệt kê trong danh sách của CITES, điển hình như loài Dalbergia latifolia ở Ấn Độ, D. retusa ở Trung Mỹ, D. melanoxylon ở Châu Phi, D. odorifera ở Trung Quốc, D.

cochinchinensis ở Đông Nam Á và D. tonkinensis ở Việt Nam… (Chen et al. Những loài này được sử dụng vào mục đích chính là làm dụng cụ âm nhạc, làm dược phẩm, đồ nội thất cao cấp và các sản phẩm có giá trị tâm linh. Các nghiên cứu về các loài trong chi Dalbergia ở các nước cũng thường chỉ tập trung vào nội dung mô tả, nhận dạng để bảo tồn như các nghiên cứu mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái của cây Sưa (Yu et al., 2013 [121], Chen et al., 2014 [58]), mô tả đặc điểm phấn hoa (Yang et al., 2015 [119]), về giá trị dược liệu (Hou et al., 2011 [73]; Lee et al., 2013c [83]), giải phẫu gỗ (Yu et al., 2013 [121]) và nhận dạng bằng DNA (Yu et al.

9 Sưa trung quốc (Dalbergia odorifera) thuộc họ Đậu (Fabaceae), là loài đặc hữu ở Trung Quốc và phân bố chủ yếu ở đồng bằng phía Tây và Tây Nam Trung Quốc hoặc vùng đồi núi thấp với độ cao dưới 400 m. Đây là loài được bảo vệ nghiêm ngặt ở Trung Quốc và đã được ghi trong Sách đỏ thế giới năm 1998 (Yu et al., 2013 [121]; Chen et al. Đặc điểm hình thái: Trên thế giới, đến thời điểm hiện tại rất ít tài liệu khoa học đã công bố về cây Sưa, hiện nay loài Sưa phân bố ở miền Nam Trung Quốc đang được gọi là Sưa trung quốc và được định danh với tên khoa học là Dalbergia odorifera. Tuy nhiên, liệu loài Sưa trung quốc và loài Sưa ở Việt Nam (Dalbergia tonkinensis) có phải là một loài hay thuộc hai loài khác nhau vẫn có những quan điểm nghi vấn và đang được các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục nghiên cứu (Xu et al.

Sưa trung quốc (Dalbergia odorifera T. Chen) là cây gỗ nhỡ, cao 10 - 15 m. Vỏ màu nâu hay nâu nhạt, bong vỏ, nứt dọc. Cành mảnh, lúc non mềm, rủ, rậm.

Lá kép lông chim một lần lẻ, lá chét mọc lệch, có từ 7 - 13 lá chét/lá kép; Hoa tự màu trắng, thơm; Quả đậu hình trứng thuôn, dài, thường có 1 - 2 hạt/quả; Hạt mỏng, thường rộng 5 mm và dài 10 mm (Chen et al. Nghiên cứu đặc điểm phấn hoa của 52 loài thực vật, bao gồm một số loài cây thuộc chi Dalbergia đã được thực hiện tại đảo Hải Nam, Trung Quốc, trong đó phấn hoa của Sưa trung quốc (D. odorifera) đã 10 được thu thập, mô tả rất chi tiết phục vụ công tác khai thác và phát triển nguồn gen các loài thực vật quý (Yang et al. Các loài cây họ Đậu, trong đó bao gồm các loài Sưa (D.

odorifera) có khả năng cố định đạm rất hiệu quả (Lu et al., 2012 [90]) do đó, ngoài cung cấp lâm sản, việc trồng Sưa còn có tác dụng cải tạo đất. Đặc điểm phân bố và sinh thái: Sưa trung quốc (D. odorifera) là loài đặc hữu ở Trung Quốc, chúng phân bố chủ yếu ở đồng bằng hoặc ở vùng đồi núi thấp thuộc các địa phương phía Tây và Tây Nam Trung Quốc, tập trung ở độ cao dưới 400 m so với mực nước biển (Yu et al. odorifera) phân bố tự nhiên ở các trạng thái rừng cận nhiệt đới thuộc tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến, Chiết Giang của Trung Quốc (Huang, 1995 [74]; Yao et al., 2012 [120]; Chen et al.

Kết quả nghiên cứu ở đảo Hải Nam, Trung Quốc cho thấy chúng thường phân bố ở rừng mưa nhiệt đới và rừng nửa rụng lá, xuất hiện nhiều ở các loại rừng cây họ Dầu và ở độ cao dưới 650 m so với mực nước biển (Yang et al. Ở các nơi khác, chúng thường tái sinh ở bìa rừng, các khoảng trống trong rừng, tập trung nhiều ở độ cao từ 100 - 500 m (Chen et al. Giá trị sử dụng: Các loài cây thuộc chi Dalbergia đã được sử dụng để làm dược phẩm cũng như thảo dược khá phổ biến và hiệu quả đối với nhiều loại bệnh. 11 Các dẫn xuất tách chiết từ gỗ của loài D.

parviflora được xác định có tác dụng chống sốc phản vệ hiệu quả, đặc biệt là hai chất cinnamyl và dalparvinene mới tách chiết được có tác dụng rất cao (Songsiang et al. Các sản phẩm từ lá của loài D. saxatilis được sử dụng trong y học truyền thống ở vùng Trung Đông và Nam Á để chữa ho, thủy đậu, viêm da, viêm phế quản và đau răng. Ngoài ra, một nghiên cứu mới đây còn cho thấy chúng có tác dụng giảm đau, chống viêm và hạ sốt (Hassan et al.

Cây Sưa sissoo thường được dùng để bào chế thuốc ở các nước Nam Á. Ở Ấn Độ và Pakistan, vỏ cây được dùng để làm thuốc chống viêm, hạ sốt, chống ô xi hóa, bệnh da liễu và kiết lị (Khan and Khan, 2013 [76]). Hợp chất Neoflavonoids có trong gỗ Sưa sissoo được xác định có khả năng ngăn ngừa loãng xương rất hiệu quả (Kumar et al. Các hợp chất hóa học học DBN chiết xuất từ gỗ Sưa sissoo dùng để điều trị một số bệnh về xương khớp cho thấy chúng có khả năng ức chế tác nhân gây bệnh loãng xương nhưng không gây phản ứng phụ ngoài mong muốn khi thí nghiệm trên các loài gặm nhấm (Choudhary et al., 2016 [60]; Khedgikar et al.

Dịch chiết từ lá của loài D. paniculata có tác dụng chống oxy hóa mạnh và đã được sử dụng điều trị chống viêm phổi hiệu quả khi thí nghiệm trên chuột (Ganga et al. Các hợp chất tổng hợp từ lá của cây Sưa spinose ở Ấn Độ (D. spinosa) được xác định có tác dụng chống oxy hóa và chống viêm nhiễm rất mạnh (Muniyappan and Nagarajan, 2014 [94]).

12 Hai hợp chất dalbergin và formononetin chiết xuất từ vỏ cây Sưa melanoxylon (D. melanoxylon) có tác dụng ức chế rất mạnh đối với ký sinh trùng sốt rét (Mycobacterium tuberculosis) và được dùng làm thuốc chữa bệnh sốt rét ở các quốc gia châu Phi (Mutai et al. Các chất dichloromethane và hexane chiết xuất từ cây Cẩm lai (D. oliveri) cũng được xác định có tác dụng tiêu diệt muỗi hiệu quả (Pluempanupat et al.

Gỗ Sưa trung quốc (D. odorifera) được sử dụng để chiết xuất các hợp chất hóa học phục vụ chế biến thảo dược, bào chế các loại thuốc và thường được dùng cho điều trị bệnh ở Trung Quốc và Hàn Quốc, đặc biệt là chữa cao huyết áp, giảm mỡ máu, giảm cholesterol, cầm máu, nhuận khí và hoạt huyết… (Hou et al., 2011 [73]; Lee et al. Tinh dầu chưng cất từ gỗ Sưa được dùng làm dược liệu, trong đó dẫn suất sesquiterpenes 1 và 2 phân lập từ tinh dầu Sưa có tác dụng chống đông máu (Tao and Wang, 2010 [108]). Các hợp chất chiết xuất từ cây Sưa trung quốc như 3'-hydroxymelanettin và eriodictoyl có hoạt tính chống oxy hoá mạnh hơn so với chất chống oxy hoá tổng hợp thông thường hiện đang sử dụng (Hou et al., 2011 [73]; Wang et al.

Một số chất chiết xuất từ cây Sưa trung quốc có tác dụng chữa bệnh đông máu cục bộ và các bệnh về máu, hiện đang được nghiên cứu phát triển thành một loại thuốc đặc trị các bệnh về máu (Fan et al. Tại Hàn Quốc, hợp chất (2S)-pinocembrin chiết xuất từ gỗ Sưa trung quốc được xác định có khả năng chống ô xi hóa rất mạnh và ức chế các tác nhân gây ung thư, giảm mỡ máu và cholesterol (Lee et al., 13 2013a [81]; Yun et al., 2017 [124]), hợp chất khác là 4,2′,5′- trihydroxy-4′-methoxychalcone (TMC) cũng có hoạt tính chống ô xi hóa rất mạnh (Lee et al. Hai hợp chất 9-Hydroxy-6, 7- dimethoxy dalbergiquinol chiết xuất được từ gỗ Sưa trung quốc có tác dụng chống viêm, đặc biệt là chống thoái hóa cơ tim do viêm thần kinh (Lee et al. Gỗ Sưa ở Trung Quốc rất được ưa chuộng để làm đồ nội thất cao cấp, đồ gỗ cao cấp làm từ gỗ Sưa có vân gỗ và màu sắc đẹp, có mùi thơm và có thể tồn tại hàng trăm năm.

Chúng có giá trị sử dụng rất cao đối với thói quen tiêu dùng của người Trung Quốc (Yu et al. Gỗ Sưa có độ bền rất cao, ngâm trong bùn, trong nước nhiều năm vẫn không bị mục nát và vẫn giữ được mùi thơm, phơi ngoài nắng không bị co nứt. Bởi vậy, từ hàng trăm năm qua, người Trung Quốc rất ưa chuộng và quan niệm gỗ Sưa như một loại tài sản quý, các gia đình giàu sang thường sở hữu vật dụng làm từ gỗ Sưa để thể hiện đẳng cấp thượng lưu. Nhìn chung, các loài cây thuộc chi Dalbergia nói chung và cây Sưa nói riêng rất có giá trị về dược liệu, chúng được sử dụng như những loại thảo dược trong y học cổ truyền cũng như đang được nghiên cứu để bào chế các loại tân dược.

Giá trị của cây Sưa không chỉ bao gồm giá trị sử dụng gỗ phục vụ chế biến đồ gia dụng cao cấp mà chúng còn có giá trị rất cao trong y học. Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen: 14 Các hoạt động nghiên cứu bảo tồn nguồn gen các loài cây thuộc chi Dalbergia nói chung và cây Sưa nói riêng mà cụ thể là cây Sưa trung quốc đã được thực hiện khá bài bản, việc nghiên cứu nuôi cấy mô, tế bào đã giúp phát triển nhanh và bảo tồn hiệu quả nhiều loài cây quý hiếm ở Trung Quốc, trong đó có cây Sưa (Gao et al. Các sản phẩm từ cây Sưa có giá trị kinh tế và dược liệu cao nên chúng đang được bảo tồn bằng các chương trình do chính phủ tài trợ và phát triển trên diện rộng ở Trung Quốc do các đơn vị sản xuất và người dân đầu tư, đặc biệt, chúng đang được trồng hỗn giao thành công với một loài cây có giá trị cao khác là Đàn hương (Santalum album). Qua đó góp phần bảo tồn nguồn gen hiệu quả cây Sưa (Lu et al., 2013 [91]; Xu et al.

Công tác thu hái và bảo quản hạt giống Sưa trung quốc đã được thực hiện liên tục trong nhiều năm qua tại Trung Quốc (Deng et al.