Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG TỰ PHỤC VỤ CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu trên thế giới Giáo dục KNTPV cho trẻ mẫu giáo nói chung và trẻ 5-6 tuổi nói riêng đã được các nhà tâm lý, giáo dục học đặc biệt quan tâm như: N.Macarenco cho rằng “Với trẻ mầm non cần phải giáo dục ở thói quen sinh hoạt, thói quen văn hóa, sinh hoạt kế hoạch, ý thức tự lập, khả năng tự kiềm chế những ước muốn, tinh thần vượt khó, ý thức trách nhiệm đối với bản thân và mọi người”.Rubinstein đã nghiên cứu tính tự lực trong mối quan hệ với nhiệm vụ đặt ra. Theo ông “tính tự lực gắn chặt với tư duy.
Vì vậy, giáo dục tính tự lực cho trẻ đòi hỏi trẻ phải biết vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có vào tình huống mới”. Ngoài ra, ở các nước phát triển, tiêu chí để đánh giá sự thành công của một con người đó là tự phục vụ. Người nào tự phục vụ sớm người đó được đánh giá là thành công. Vì vậy mọi gia đình đều giáo dục KNTPV cho con trẻ từ khi còn rất bé.
Người Mỹ rất coi trọng tinh thần độc lập, tự lực cánh sinh của mỗi người. Vì thế, ngay từ khi còn rất nhỏ, họ đã bắt đầu dạy cho trẻ những KNTPV bản thân. Họ cho rằng trẻ em nắm bắt được các KNTPV bản thân sẽ giúp trẻ có thể tăng cường được tính tự lập, nó không chỉ có lợi cho sự phát triển của trẻ mà còn giúp ích rất nhiều cho người lớn. Những người làm công tác giáo dục mẫu giáo ở Mỹ đều nhấn mạnh việc giáo dục cho trẻ những KNTPV.
Bất cứ sự chăm sóc nào từ phía người lớn cũng phải tạo cho trẻ cơ hội để rèn luyện những kĩ năng tự lập. Đồng thời, giáo dục tự phục vụ cho con trẻ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của gia đình để giúp các kĩ năng mà trẻ được học ở lớp được rèn luyện và thực hành tại nhà. KNTPV của trẻ bao gồm: buộc dây giày, mặc quần áo, cài cúc áo, rửa mặt, đánh răng, chải đầu, ăn cơm. 6 Những giáo viên mẫu giáo ở Mỹ khi rèn cho trẻ tự phục vụ thường dùng phương pháp là rèn luyện và luyện tập.
Bên cạnh đó, người giáo viên cũng đề ra các nhiệm vụ, những điều kiện để trẻ có thể hoàn thành nhiệm vụ một cách dễ dàng hơn. Trẻ con Mỹ luôn rất tự lập và dũng cảm. Các bé thường ngủ một mình vào ban đêm, đi ra ngoài mà không sợ bóng tối hay côn trùng, thậm chí các bé có thể tự mình sửa chữa những món đồ chơi bị hỏng hoặc tự kiếm tiền chi trả học phí. Có được những phẩm chất này là nhờ phương pháp giáo dục ưu việt của cha mẹ người Mỹ.
Họ không chỉ là bạn mà còn là người thầy ở bên con trong suốt cuộc đời. Cha mẹ Mỹ biết lúc nào nên để bé tự lập làm việc. Vì vậy từ nhỏ trẻ em Mỹ đã biết tự mặc quần áo, đưa báo đến từng nhà khi trời còn chưa sáng, thậm chí có thể tự đi picnic cùng bạn bè. Đó là những minh chứng cho hiệu quả của phương pháp giáo dục con đặc biệt.
Chính bởi những phương pháp này mà trẻ con Mỹ luôn trưởng thành tự tin, độc lập và thành công như thường thấy (Trần Hân, 2018) Ở Nhật Bản ngay từ khi còn nhỏ trẻ em đã được học cách trở nên độc lập và tự chăm sóc bản thân. Một trong những bài học đầu đời về tính tự lập của trẻ em Nhật Bản chính là tự đi một mình đến trường bằng chính đôi chân của mình. Người Nhật luôn dạy cho con họ tự phục vụ ngay từ khi còn rất sớm (từ 0 - 3 tuổi). Họ đã rèn luyện tư duy cho bé và dạy trẻ tự phục vụ, để con tự làm mọi việc có thể.
Từ việc tự xúc ăn, làm vệ sinh cá nhân, cất đồ chơi, làm việc giúp mẹ. Từ 2 tuổi trở lên, mẹ bắt đầu để con tập tự làm các công việc có thể dạy trẻ học gắn liền với thực tế. Ở Nhật, Cha Mẹ rất quan tâm đến việc giáo dục KNS cho con mình ngay từnhững ngày đầu đời, đó là những giá trị đạo đức của con người và cũng là những năng lực cần thiết giúp cho trẻ phát triển. Cha mẹ ở Nhật thường trang bị cho con mình những KNS như: kĩ năng sinh tồn, kĩ năng thích ứng với môi trường và học hỏi từ thế giới tự nhiên, kĩ năng tự nhận thức bản thân, kĩ năng giao tiếp ứng xử, kĩ năng tự lập, kĩ năng kiên nhẫn để lắng nghe và trò chuyện cùng bạn bè và người lớn.
Cuốn sách "Cách người nhật dạy con tự lập" của Nishimura Hajime đã cung cấp các phương pháp khơi dậy hứng thú học hỏi và tinh thần tự lập ở trẻ. Giúp bạn 7 có thể cùng con mình tự tin vững bước vào đời với thật nhiều niềm vui (Nishimura Hajime, 2019). Ở Pháp để dạy con về tính tự lập, ngay từ lúc trẻ lọt lòng, các bà mẹ Pháp đã cho con nằm riêng và rất hạn chế việc bế ẵm, ôm ấp. Nếu bé có khóc trong đêm thì mẹ Pháp cũng không lao tới vỗ về ngay lập tức, ngược lại, họ để con trẻ tự bình tĩnh lại và… tự nín.
Người Pháp cũng dạy trẻ ăn uống tự lập ngay khi trẻ còn rất nhỏ. Trẻ em Pháp được khoảng 2 tuổi là đã có thể tự ngồi ăn cùng gia đình, tự xúc thức ăn và ăn hết phần thức ăn được phục vụ. Khi cha mẹ tập đi cho con, nếu con trẻ có vấp ngã thì mẹ Pháp cũng để con tự tìm cách đứng dậy trước khi chạy đến và đỡ lên. Để dạy con về tính kỷ luật, theo quan điểm của người Pháp, kỷ luật chính là nền tảng của việc dạy dỗ và chăm sóc con cái.
Qua các bữa ăn trẻ cũng được giáo dục về tính kỷ luật. Như mọi thành viên trong gia đình, trẻ ở Pháp có 4 bữa một ngày: bữa sáng lúc 8h, bữa trưa 12h, bữa chiều lúc 4h và 8h là bữa tối. Tuy nhiên, bên trong khuôn khổ này, mẹ Pháp vẫn cho con mình được tự do, thoải mái làm những gì chúng thích. Trẻ Pháp được dạy dỗ rất cẩn thận về lối cư xử lịch thiệp trước khi thưởng thức bữa ăn.
Trẻ được giáo dục về cách nói “cảm ơn”, “xin chào”, “xin lỗi”, ngay từ khi mới bập bẹ những tiếng đầu đời. Muốn trình bày vấn đề gì đó, trẻ cũng đợi cha mẹ (hoặc người lớn) kết thúc câu chuyện của họ trước khi mở lời. Điều đó lý giải tại sao, trẻ Pháp thường nhận được nhiều lời khen về thái độ lịch thiệp. Ngoài ra, mẹ Pháp cũng rất tôn trọng thế giới riêng của con.
Mẹ Pháp không bắt con học rộng, biết nhiều, điểm số cao chót vót. Mẹ Pháp muốn con phát triển tự nhiên và đầu tư nhiều cho đời sống tinh thần phong phú Người Do Thái yêu con nhưng tuyệt đối không nuông chiều con, tôn trọng quyết định của con, bồi dưỡng ý thức độc lập cho con, kiên quyết từ chối những yêu cầu không hợp lý của con, từ nhỏ con đã có thể tự mình tiến lên phía trước. Kĩ năng sống độc lập là tiền đề để trẻ sống tự phục vụ, chỉ có nắm được kĩ năng này trẻ mới có thể sống độc lập, đồng thời giảm tối thiểu thói sống dựa dẫm vào 8 bố mẹ. Từ nhỏ, cha mẹ người Do Thái đã hướng dẫn cho con trẻ tham gia vào các việc trong gia đình như: đổ rác, gấp quần áo, lau nhà… để rèn luyện KNTPV cho trẻ.
Mặc dù, viêc dạy những kĩ năng này mất nhiều thời gian hơn so với việc bố mẹ tự làm, nhưng cha mẹ người Do Thái luôn kiên trì chỉ bảo cho trẻ đến cùng. Người Do Thái hiểu rằng khi để trẻ học được kĩ năng sống độc lập, trẻ mới có thể tự tách khỏi bố mẹ, thích nghi với cuộc sống, với xã hội. Cho nên khi dạy con kĩ năng sống, các bậc cha mẹ cần học theo cha mẹ người Do Thái (Trần Hân, 2018) Người Đức thường được đánh giá là sống và làm việc theo “kỷ luật thép”, tự phục vụ và rất trách nhiệm. Cha mẹ người Đức “huấn luyện” con tự phục vụ rất tài tình, hiệu quả.
Người Đức quan niệm, mỗi đứa trẻ có ưu - nhược điểm khác nhau và lớn lên theo cách riêng của chúng. Bởi thế, nếu con có chậm phát triển hơn so với bạn bè đồng lứa về một hành vi nào đó, cha mẹ cũng không bao giờ so sánh khiến con cảm thấy mình kém cỏi, nản chí. Cha mẹ Đức dạy con KNTPV từ những việc nhỏ nhất và từ rất sớm. Họ không bao giờ từ chối cơ hội “huấn luyện” con KNTPV tốt như thế.
Khi mẹ Đức làm bánh, trẻ sẽ được sắp xếp đứng kế bên xem. Đôi ba lần, mẹ Đức sẽ hướng dẫn và tập cho trẻ cùng làm bánh. Họ không nói: “Con đừng sờ vào, để yên mẹ làm cho nhanh”. Mẹ làm thì nhanh thật nhưng bé sẽ không học được gì nếu cha mẹ cứ làm hộ mãi.
Vì thế, khi mẹ giặt đồ hãy để bé tự cho quần áo của mình vào máy giặt. Dọn nhà, hãy đưa cho bé cái khăn, khoanh vùng và nói: “Đây là việc con cần hoàn thành”… Trẻ em học rất nhanh và nhớ cũng rất lâu, chỉ cần hướng dẫn một lần, lần sau trẻ sẽ tự giác làm việc. Điểm đáng học tập trong cách rèn con của người Đức nữa là việc tập cho con có thói quen ăn uống lành mạnh, tự phục vụ. Cha mẹ Đức “ra luật” với con ngay từ những bữa ăn đầu tiên.
Họ tập cho bé ngồi vào bàn ăn cùng bố mẹ và phải đợi khi bàn đầy đủ mọi người thì mới được ăn. Bởi thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi ở Đức, trẻ 1 tuổi đã tự xúc ăn, tuy lúc đầu tập tự ăn sẽ không tránh khỏi vụng về rơi vãi, nhưng dần trẻ sẽ tự làm được. Mặc dù dạy KNTPV và kỷ luật nhưng người Đức không ép buộc con làm theo ý muốn của 9 cha mẹ. Ở Đức không có cảnh khi đi chơi, cha mẹ xách lỉnh kỉnh bao nhiêu đồ còn trẻ thì đủng đỉnh.
Trẻ em ở Đức từ 2-3 tuổi đi đâu cũng phải tự xách đồ của mình, cha mẹ không xách hộ, trừ trường hợp trẻ mệt, ốm.