Chương I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THAM NHŨNG I. ĐỊNH NGHĨA, ĐẶC TRƢNG VÀ BIỂU HIỆN CỦA THAM NHŨNG 1. Định nghĩa, đặc trƣng của tham nhũng Trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về tham nhũng. Ở Việt Nam, khái niệm tham nhũng đƣợc quy định tại Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005.
Theo đó, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi1. Theo định nghĩa trên đây, tham nhũng có những đặc trƣng cơ bản nhƣ sau: - Chủ thể tham nhũng là người có chức vụ, quyền hạn trong khu vực công: Ngƣời có chức vụ, quyền hạn chỉ giới hạn ở những ngƣời làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị trong hệ thống chính trị, nói cách khác là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nƣớc. Ngƣời có chức vụ, quyền hạn bao gồm: cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; cán bộ lãnh đạo, 1. Xem: Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005; sửa đổi, bổ sung năm 2007, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr. 11 quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nƣớc; cán bộ lãnh đạo, quản lý là ngƣời đại diện phần vốn góp của Nhà nƣớc tại doanh nghiệp; ngƣời đƣợc giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó1. - Chủ thể tham nhũng lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao: Đây là đặc trƣng thứ hai của tham nhũng. Chủ thể tham nhũng phải sử dụng “chức vụ, quyền hạn của mình” nhƣ một phƣơng tiện để mang lại lợi ích cho mình, cho gia đình mình hoặc cho ngƣời khác.
Một ngƣời có chức vụ, quyền hạn thực hiện hành vi vi phạm pháp luật vì động cơ vụ lợi nhƣng hành vi đó không lợi dụng chức vụ, quyền hạn thì không coi là tham nhũng. - Mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi: Mục đích của hành vi tham nhũng phải là mục đích vụ lợi. Nếu chủ thể thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn mà không xuất phát từ động cơ vụ lợi thì hành vi đó không là hành vi tham nhũng. Vụ lợi là lợi ích vật chất (tiền, nhà, đất, các vật có giá trị.) hoặc lợi ích tinh thần mà ngƣời có chức vụ, quyền hạn mong muốn đạt đƣợc từ việc thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình.
Biểu hiện của hành vi tham nhũng Hành vi tham nhũng biểu hiện trên thực tế rất đa dạng, dƣới nhiều hình thức khác nhau. Bộ luật hình sự, Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 quy. Xem: Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005; sửa đổi, bổ sung năm 1 2007, Sđd, 2010, tr. 8 12 định những hành vi sau đây thuộc nhóm hành vi tham nhũng: - Tham ô tài sản.
- Nhận hối lộ. - Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi. - Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi.
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng với ngƣời khác để trục lợi. - Giả mạo trong công tác vì vụ lợi. - Đƣa hối lộ, môi giới hối lộ đƣợc thực hiện bởi ngƣời có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phƣơng vì vụ lợi. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản của Nhà nƣớc vì vụ lợi.
- Nhũng nhiễu vì vụ lợi. - Không thực hiện nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho ngƣời có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi1. Trong 12 hành vi tham nhũng nêu trên, có 7 hành vi đã đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự năm 1999; được sửa đổi, bổ sung năm 2009 và có hiệu lực từ ngày 1-1-2010), bao gồm: - Tham ô tài sản: là lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt.
Xem: Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005; sửa đổi, bổ sung 1 năm 2007, Sđd, tr. 9-10 13 tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. - Nhận hối lộ: là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, trực tiếp hoặc qua trung gian đã nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác dƣới bất kỳ hình thức nào để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của ngƣời đƣa hối lộ - Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi: là cá nhân vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nƣớc, của xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân - Lạm quyền trong khi thi hành công vụ: là cá nhân vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà vƣợt quá quyền hạn của mình làm trái công vụ gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nƣớc, của xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi: là cá nhân lợi dụng chức vụ, quyền hạn, trực tiếp hoặc qua trung gian đã nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác dƣới bất kỳ hình thức nào, gây hậu quả nghiêm trọng, đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, để dùng ảnh hƣởng của mình thúc đẩy ngƣời có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm hoặc liên quan trực tiếp đến công việc của họ hoặc làm một việc không đƣợc phép làm - Giả mạo trong công tác: là cá nhân vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện một 14 trong các hành vi sau đây: + Sửa chữa, làm sai lệch nội dung giấy tờ, tài liệu; + Làm, cấp giấy tờ giả; + Giả mạo chữ ký của ngƣời có chức vụ, quyền hạn1. Hành vi thứ 8 đến hành vi thứ 12 mới đƣợc bổ sung do đây là những hành vi đã phát sinh và đang trở nên phổ biến trên thực tế, cần đƣợc quy định cụ thể làm cơ sở pháp lý cho việc xử lý. So với những hành vi tham nhũng tại Pháp lệnh chống tham nhũng và các tội phạm về tham nhũng trong Bộ luật hình sự năm 1999; được sửa đổi, bổ sung năm 2009 thì Luật phòng, chống tham nhũng có bổ sung 5 hành vi tham nhũng mới. Đây là những hành vi xuất hiện ngày càng phổ biến trong thời gian gần đây.
Việc quy định thêm 5 loại hành vi mới này là cần thiết và là cơ sở pháp lý để đấu tranh với những biểu hiện ngày càng phức tạp của tham nhũng. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi tham nhũng đều bị xử lý về hình sự mà chỉ những hành vi hội đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm quy định trong Bộ luật hình sự thì mới đƣợc xác định là tội phạm và bị xử lý bằng biện pháp hình sự, (các hành vi đƣợc quy định từ khoản 1 đến khoản 7, Điều 3 của Luật) còn những hành vi khác (từ khoản 8 đến khoản 12, Điều 3 của Luật) đƣợc xác định là hành vi tham nhũng nhƣng chƣa cấu thành tội phạm thì đƣợc xử lý bằng biện pháp kỷ luật. - Về hành vi “đưa hối lộ, môi giới hối lộ được thực hiện bởi người có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ 1. Xem: Bộ luật hình sự năm 1999; được sửa đổi, bỏ sung năm 2009, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr. 15 quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi”: Đây là một biểu hiện mới của tệ tham nhũng. Do vẫn còn tồn tại cơ chế “xin - cho” trong nhiều lĩnh vực nên có nhiều cá nhân đại diện cho cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phƣơng đã tìm cách hối lộ cho ngƣời có chức vụ, quyền hạn phụ trách việc phê duyệt chƣơng trình, dự án, cấp kinh phí, ngân sách để đƣợc lợi cho cơ quan, tổ chức, đơn vị, địa phƣơng mình và thông qua đó để đạt đƣợc các lợi ích cá nhân. Hành vi này đƣợc coi là hành vi tham nhũng.
Điều cần lƣu ý là hành vi đƣa hối lộ, môi giới hối lộ là tội danh đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự không thuộc nhóm các tội phạm về tham nhũng mà thuộc nhóm các tội phạm về chức vụ. Còn hành vi đƣa hối lộ, làm môi giới hối lộ đƣợc thực hiện bởi chủ thể có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phƣơng vì vụ lợi thì mới đƣợc coi là hành vi tham nhũng. Hành vi này vừa chịu sự điều chỉnh của pháp luật hình sự với tội danh tƣơng ứng (nếu hành vi đó cấu thành tội phạm), vừa là hành vi tham nhũng theo sự điều chỉnh của pháp luật về tham nhũng. - Về hành vi “lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản nhà nước vì vụ lợi”: Đây là hành vi lợi dụng việc đƣợc giao quyền quản lý tài sản của nhà nƣớc để phục vụ lợi ích cá nhân hoặc một nhóm ngƣời nào đó thay vì phục vụ cho lợi ích công.
Biểu hiện cụ thể của hành vi này thƣờng là cho thuê tài sản nhƣ: nhà xƣởng, trụ sở, xe ôtô và các tài sản khác nhằm vụ lợi, lƣợng tài sản cho thuê nhiều khi rất lớn. Hành vi này xảy ra khá phổ biến hiện nay. - Về hành vi “nhũng nhiễu vì vụ lợi”: Hành vi này xảy ra trong hoạt động của một số cơ quan công quyền, nhất là tại các 16 cơ quan hành chính, nơi trực tiếp giải quyết công việc của công dân và doanh nghiệp. Một số cán bộ, công chức không thực hiện trách nhiệm với thái độ công tâm và tinh thần phục vụ mà ngƣợc lại thƣờng tìm cách lợi dụng những sơ hở hoặc không rõ ràng của các thủ tục, thậm chí tự ý đặt ra các điều kiện gây thêm khó khăn cho công dân và doanh nghiệp để buộc công dân và doanh nghiệp biếu xén quà cáp cho mình.