Chương 1: Những vấn đề lý luận về vai trò của các cơ quan thanh tra nhà nước trong phòng, chống tham nhũng Chương 2: Thực trạng việc thực hiện vai trong của các cơ quan thanh tra trong phòng, chống tham nhũng ở nước ta hiện nay Chương 3: Một số phương hướng và giải pháp tăng cường vai trò của các cơ quan thanh tra nhà nước trong phòng, chống tham nhũng. CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA CÁC CƠ QUAN THANH TRA NHÀ NƢỚC TRONG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1.1 Tham nhũng và vai trò của các cơ quan thanh tra nhà nƣớc trong phòng, chống tham nhũng ở nƣớc ta 1.1 Tham nhũng và cuộc đấu tranh chống tham nhũng của Đảng và nhà nước ta a) Thực trạng tham nhũng ở nước ta hiện nay Tham nhũng là hiện tượng xã hội thuộc phạm trù lịch sử, gắn liền với sự ra đời, phát triển của nhà nước và quyền lực nhà nước. Nó tồn tại ở mọi chế độ, không phụ thuộc vào chế độ chính trị, với những mức độ khác nhau trong mỗi thời kỳ lịch sử. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng tiếp tục chỉ rõ bốn nguy cơ: tụt hậu xa hơn về kinh tế so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới; chệch hướng xã hội chủ nghĩa; nạn tham nhũng và tệ quan liêu; diễn biến hoà bình do các thế lực thù địch gây ra đến nay vẫn tồn tại đan xen, tác động lẫn nhau, không thể coi nhẹ nguy cơ nào.
Từ xưa, ông cha ta đã quan niệm tham nhũng là hành vi của bọn quan lại biển thủ, ăn bớt của công, nhận hối lộ, sách nhiễu, chiếm đoạt tài sản của dân. Bác Hồ đã nêu một số hành vi đặc trưng của tham nhũng, đó là: tham ô của công, đục khoét của dân, lợi dụng của chung, ăn hối lộ. Hiện nay trên thế giới, mỗi quốc gia có quan niệm khác nhau về tham nhũng xuất phát từ những điều kiện, đặc thù riêng của mỗi nước. Chẳng hạn, từ điển Bách khoa của Brue khaus – Đức nêu khái niệm: “Tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, đút lót, thường xảy ra đối với công chức có quyền hành.
Ở Áo lại cho rằng: “Tham nhũng là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóc lột”. Từ điển Bách khoa của Thụy Sĩ cho rằng: “Tham nhũng là hậu quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp cho trách nhiệm trong bộ máy nhà nước, đó là hành vi vi phạm để phục vụ lợi ích cá nhân” [10, tr. Trung Quốc coi tham nhũng là hiện tượng hủ bại và chống tham nhũng là chống hủ bại [9, tr. Theo tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng thì: “Tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng”.
Theo từ điển Tiếng Việt thì tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân và buộc dân phải hối lộ cho mình [34, tr. Còn theo định nghĩa về tham nhũng trong Luật phòng, chống tham nhũng ở nước ta thì tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Như vậy, nhìn chung có thể thấy tham nhũng có những đặc trưng sau đây: - Chủ thể của tham nhũng là người có chức vụ, quyền hạn. - Vì động cơ vụ lợi.
- Đã lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản hoặc lợi ích vật chất khác Hiện nay ở Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới, tham nhũng đang trở thành một vấn nạn của xã hội. Tình hình tham nhũng ngày càng diễn biến phức tạp với nhiều thủ đoạn tinh vi hơn trước. Hành vi tham nhũng xảy ra ở nhiều cấp, nhiều ngành, có nơi trở nên phổ biến và nghiêm trọng. Tham nhũng đã gây ra những hậu quả tiêu cực về kinh tế - xã hội, làm thất thoát một lượng lớn tài sản của Nhà nước và nhân dân, làm xói mòn lòng tin của dân đối với Đảng và nhà nước, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh, cản trở sự phát triển của nền kinh tế và công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Năm 2005 lần đầu tiên ở Việt Nam, một con số mà trước đây vẫn chỉ được đóng dấu “Mật” đã được công bố gây chú ý cho dư luận. Ban Nội chính Trung ương đã công bố bản danh sách liệt kê 10 cơ quan tham nhũng phổ biến nhất Việt Nam. Để đưa ra được danh dách này, Ban Nội chính Trung ương đã tiến hành cuộc điều tra tại bảy tỉnh, ba bộ, phỏng vấn 5.407 cán bộ công chức, cán bộ doanh nghiệp và người dân, tổ chức 105 cuộc hội thảo và đưa ra bảng danh sách 10 cơ quan bị “bầu chọn” là tham nhũng phổ biến nhất, đó là: Địa chính - nhà đất; Hải quan, quản lý xuất - nhập khẩu; Cảnh sát giao thông; Tài chính, thuế; Xây dựng; Cấp phép xây dựng; Y tế; Kế hoạch và đầu tư; Giao thông; Công an kinh tế [37]. Điều đáng nói ở đây là các lĩnh vực xảy ra tham nhũng nhiều nhất đều là những lĩnh vực trọng điểm của phát triển kinh tế xã hội.
Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển kinh tế của đất nước, dẫn đến nguy cơ làm cho Việt Nam tụt hậu xa hơn về kinh tế so với các nước phát triển. Theo bảng xếp hạng mức độ tham nhũng trên thế giới của Tổ Chức Minh Bạch Quốc Tế (Transparency International) đã cho thấy tình trạng tham nhũng ở Việt Nam rất nghiêm trọng. Theo bảng xếp hạng này, mức độ tham nhũng được đánh giá dựa trên nhiều tiêu chuẩn và bảng thang điểm được tính từ 0 đến 10. Ðiểm số càng lớn, càng ít tham nhũng.
Qua các bản xếp hạng về tham nhũng của tổ chức trên từ năm 2000 cho đến năm 2007, điểm số về tham nhũng Việt Nam chỉ nhích từ 2.6 và chưa bao giờ được điểm cao hơn. Năm 2007 Việt Nam xếp hạng 123 trong tổng số 180 nước và vùng lãnh thổ được khảo sát. Như vậy, Việt Nam tụt từ hạng 90 của năm 2000 xuống đến hạng 123 của năm 2007, điều này đã chứng tỏ cho thấy tham nhũng ở nước ta có những diễn biến rất phức tạp. Tuy nhiên, trong bảng xếp hạng mới nhất năm 2008 của tổ chức này, Việt Nam đứng thứ 121 trong tổng số 180 nước và vùng lãnh thổ, tăng 2 bậc về mức độ minh bạch so với năm ngoái [36].
Mặc dù vậy, chỉ số này vẫn cho thấy, mức độ tham nhũng ở Việt Nam là rất nghiêm trọng so với các nước trong khu vực và trên thế giới. b) Tình hình đấu tranh chống tham nhũng của Đảng và nhà nước ta Trước tình hình tham nhũng nghiêm trọng đang diễn ra, thời gian vừa qua, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chính sách, biện pháp đồng bộ, kiên quyết, thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc đấu tranh chống tham nhũng, loại trừ tham nhũng. Luật Phòng, chống tham nhũng được Quốc hội khoá XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29/11/2005 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/06/2006 đã quy định cụ thể các biện pháp phòng ngừa tham nhũng (như công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị; xây dựng và thực hiện các chế độ, định mức, tiêu chuẩn; quy tắc ứng xử, quy tắc đạo đức nghề nghiệp, việc chuyển đơn vị trí công tác của cán bộ, công chức, viên chức; minh bạch tài sản, thu nhập…), các biện pháp phát hiện tham nhũng (như thông qua công tác kiểm tra của các cơ quan, tổ chức, đơn vị; hoạt động thanh tra, kiểm toán, điều tra, kiểm sát, xét xử, giám sát của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền; giải quyết tố cáo về hành vi tham nhũng) và việc xử lý tham nhũng. Thể hiện rõ quan điểm tích cực phòng ngừa và kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, Ban chấp hành TW Đảng khoá X đã ra Nghị quyết chuyên đề, Nghị quyết số 04- NQ/TW ngày 21/08/2006 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, trong đó đã chỉ rõ nguyên nhân chủ yếu của những thiếu sót, khuyết điểm trong phòng, chống tham nhũng, nêu bật mục tiêu, quan điểm đồng thời đề ra các chủ trương, giải pháp toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng.
Ngày 06/ 02/2006, Chính phủ đã ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Luật phòng, chống tham nhũng. Trên cơ sở đó, các bộ ngành cũng đã ban hành Chương trình hành động thực hiện luật phòng chống tham nhũng của bộ, ngành mình. Ngày 28/8/2006, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn và quy chế hoạt động của Ban chỉ đạo trung ương về phòng chống tham nhũng. Trong đó khẳng định sẽ không có “vùng cấm” trong cuộc đấu tranh này.
Như vậy có thể thấy tinh thần quyết tâm của Đảng và Nhà nước ta trong việc đấu tranh đẩy lùi tệ tham nhũng. Bên cạnh việc ban hành các văn bản pháp luật về phòng, chống tham nhũng, Đảng và nhà nước ta cũng đồng thời kiên quyết xử lý nghiêm minh những người vi phạm, kể cả cán bộ cao cấp, từ kỷ luật hành chính đến cách chức, xử lý hình sự, tịch thu tài sản. Chỉ tính trong nhiệm kỳ Đại hội IX, đã phải xử lý kỷ luật bốn vạn đảng viên, trong đó, số cán bộ do Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư kỷ luật là 114 người, có 12 uỷ viên Trung ương Đảng. Sự vào cuộc mạnh mẽ và thái độ chỉ đạo dứt khoát của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, nhất là Thủ tướng Chính phủ đối với những vụ án tham nhũng lớn xảy ra trong thời gian gần đây đã thể hiện quyết tâm cao của Đảng, Nhà nước ta trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, làm trong sạch bộ máy đảng, nhà nước.12] Theo kết quả của ngành thanh tra, tính từ năm 2004 đến hết tháng 11/2008, qua thanh tra đã phát hiện vi phạm về tài chính với tổng giá trị lên đến 21.
Qua thanh tra kiến nghị xử lý thu hồi về cho ngân sách nhà nước 12.431,42 ha đất; xuất toán và xử lý khác là 2.617,581 tỷ đồng; Kiến nghị xử lý kỷ luật 8360 người. Chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra xử lý hình sự 365 vụ với 646 người. Kết quả thanh tra đã góp phần chấn chỉnh công tác quản lý trên nhiều lĩnh vực, góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước.
