Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC, ĐÀO TẠO 1. Khái niệm về phòng, chống tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo 1. Khái niệm giáo dục, đào tạo Giáo dục - đào tạo giữ vai trò hết sức quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia cũng như của toàn nhân loại. Trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, cùng với quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, đặc biệt là xu thế tất yếu của nền kinh tế tri thức đã tác động mạnh đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục.
Nhu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đặt ra yêu cầu cho mỗi quốc gia phải không ngừng đổi mới, cải cách hệ thống giáo dục quốc dân để nâng cao hơn nữa chất lượng và hiệu quả giáo dục. Trong xu thế hội nhập toàn cầu cùng sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, giáo dục, đào tạo đóng vai trò ngày càng quan trọng, trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững của mọi quốc gia, dân tộc. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, Đảng và Nhà nước ta luôn luôn quan tâm đến sự nghiệp chăm sóc và phát huy yếu tố con người. Điều đó xuất phát từ nhận thức sâu sắc những giá trị lớn lao và ý nghĩa quyết định của yếu tố con người, chủ thể của mọi sáng tạo, mọi nguồn của cải vật chất và văn hóa, mọi nền văn minh của quốc gia.
Xây dựng và phát triển con người trí tuệ cao, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức là động lực, đồng thời là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội. Vì thế, giáo dục và đào tạo có vai trò quyết định đến sự tồn tại và phát triển của một quốc gia. Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân. 11 Quan điểm “Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” được đưa ra lần đầu tiên trong Nghị quyết số 04-NQ/TW Hội nghị lần thứ tư BCHTW Đảng (khoá VII) về tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo, ngày 14/01/1993.
Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Giáo dục và đào tạo là quá trình trao truyền và bồi dưỡng tri thức cho cá nhân và cộng đồng của thế hệ trước cho các thế hệ sau, để từ đó họ có thể tiếp nhận rèn luyện, hòa nhập và phát triển trong cộng đồng xã hội. Quá trình giáo dục và đào tạo cũng như quá trình tự giáo dục, tự đào tạo diễn ra suốt vòng đời con người thông qua hệ thống giáo dục trong nhà trường và hệ thống giáo dục xã hội. Mục tiêu của nền giáo dục và đào tạo của bất cứ quốc gia nào cũng đều hướng tới phát triển con người cả về thể lực, trí lực và tri thức tình cảm, xây dựng các thế hệ công dân đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.
Phát triển giáo dục và đào tạo chính là xây dựng nền móng văn hóa dân tộc, là cơ sở để phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Giáo dục và đào tạo là cơ sở thiết yếu để đào tạo nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Giáo dục và đào tạo không chỉ là nhân tố có ý nghĩa quyết định đến đào tạo nguồn nhân lực cho nền sản xuất xã hội mà còn là trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước. Hiền tài là nguyên khí quốc gia, có vai trò to lớn trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong quá trình phát triển nền kinh tế tri thức hiện nay, vai trò của nhân tài nói riêng, của đội ngũ tri thức nói chung ngày càng chiếm vị trí đặc biệt quan trọng không chỉ đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội mà cả trong lĩnh vực an ninh quốc phòng, trong đối nội và đối ngoại. Khái niệm tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo 12 Tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo là hành vi vi phạm pháp luật do người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ sở giáo dục, đào tạo thực hiện trong quá trình quản lý, điều hành, triển khai thực hiện hoạt động chuyên môn nghiệp vụ giáo dục, đào tạo xâm hại đến hoạt động đúng đắn của các cơ sở giáo dục. Có nhiều quan điểm, cách tiếp cận trong việc định nghĩa khái niệm tham nhũng. Công ước Liên hợp quốc về phòng, chống tham nhũng (UNCAC) đưa ra danh sách các hành vi được bị coi là tham nhũng nhưng không đưa ra khái niệm chính thức cho hành vi này.
Theo lý giải từ tổ chức Minh bạch quốc tế vì tham nhũng là một khái niệm động nên người soạn thảo không muốn ràng buộc cách hiểu về hành vi tham nhũng vào thời điểm ban hành. Tổ chức minh bạch quốc tế định nghĩa: “tham nhũng là việc lạm dụng quyền lực được giao phó để thu lợi riêng”. Lạm dụng được hiểu là việc một người cố ý thực hiện hoặc không thực hiện vượt quá hoặc chưa đầy đủ theo đúng bổn phận của mình, ảnh hưởng đến tính đúng đắn của quy trình, trình tự thực hiện công việc. Quyền lực được giao phó có thể được hiểu là những chức vụ, quyền hạn phát sinh từ việc một người đại diện một người hoặc một nhóm người khác để thực hiện công việc.
Quyền lực này có thể được giao phó từ người dân, doanh nghiệp hoặc cộng đồng mà không chỉ giới hạn trong quyền lực nhà nước. Từ đó cho thấy, tham nhũng có thể xảy ra cả trong khu vực nhà nước và ngoài nhà nước. Thu lợi riêng được hiểu là việc lợi ích này không phục vụ cho chủ thể giao phó quyền lực mà gây tổn thất cho lợi ích của chủ thể giao phó quyền lực hoặc toàn xã hội. Lợi ích thu được từ việc tham nhũng luôn luôn xuất phát từ thiệt hại trực tiếp hoặc gián tiếp từ một đối tượng khác.
Nguồn lợi này có thể bao gồm lợi ích vật chất hoặc phi vật chất do người tham nhũng lạm dụng quyền lực mà đạt được, không nhất thiết phải trực tiếp chuyển giao cho 13 người thực hiện, mà có thể là những người thân thích, liên quan tới người thực hiện hành vi tham nhũng. Theo Từ điển Luật học Việt Nam năm 2006: "Tham nhũng là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn hưởng lợi ích vật chất trái pháp luật, gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước, tập thể, cả nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức" Ở Việt Nam, theo Luật PCTN năm 2018 thì "tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi” (Điều 3). Vụ lợi được hiểu là: việc người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm đạt được lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất không chính đáng” (Điều 3). Đây là một khái niệm tương đối bao quát, đủ để xác định bản chất của hành vi tham nhũng phổ biến trong xã hội Việt Nam hiện nay.
Nghiên cứu trên nhiều góc độ, đã có nhiều quan niệm và cách diễn đạt khác nhau về tham nhũng nhưng hầu hết các học giả đều có một điểm chung thống nhất đó là: Tham nhũng là hành vi của người (hoặc nhóm người) có quyền lực, đã lợi dụng quyền lực để trục lợi riêng. Tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo là hành vi vi phạm pháp luật do người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ sở giáo dục, đào tạo thực hiện trong quá trình quản lý, điều hành, triển khai thực hiện hoạt động chuyên môn nghiệp vụ giáo dục, đào tạo xâm hại đến hoạt động đúng đắn của các cơ sở giáo dục. Tham nhũng có rất nhiều hệ quả nghiêm trọng và có thể được ví như là “tế bào ung thư” ở trong cơ thể quốc gia. Tham nhũng làm gia tăng bất bình đẳng xã hội, gây xói mòn niềm tin của người dân vào nhà nước.
Tham nhũng làm kiệt quệ nền kinh tế quốc gia, chệch hướng các nguồn lực đầu tư của quốc gia dẫn đến việc thiếu hụt nguồn lực quốc gia để giải quyết những vấn đề xã hội. Tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo gây ra hậu quả rất lớn, tuy nhiên, tình trạng tham nhũng trong giáo dục, đào tạo vẫn chưa nhận được sự quan tâm 14 đúng mức và vấn nạn này thường được xem là một hiện tượng xã hội hơn là một loại tham nhũng. Tham nhũng trong lĩnh vực GDĐT có những tác động tiêu cực đến sự phát triển của con người. Tham nhũng trong lĩnh vực GDĐT cản trở việc thực hiện quyền của người dân vì làm gia tăng chi phí cho việc học tập, hạn chế khả năng tiếp cận từ đó không đảm bảo sự đối xử bình đẳng đối với mọi thành phần xã hội.
Tham nhũng nói chung và tham nhũng trong lĩnh vực GDĐT ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến người nghèo, có khả năng làm giảm tính di động của xã hội, là nguyên nhân gián tiếp cho các tệ nạn xã hội của người dân nghèo. Tham nhũng trong GDĐT ở Việt Nam xảy ra dưới các hình thức chính như: “chạy trường, chạy điểm” cho đến việc lạm thu và sử dụng tài chính không minh bạch trong các cơ sở giáo dục tại khối công lập. Tình trạng xung đột lợi ích khi chính giáo viên tổ chức dạy thêm lại là người ra đề để kiểm tra, đánh giá học sinh dẫn đến việc các học sinh đi học thêm được điểm cao hơn học sinh không đi học hoặc bị phân biệt đối xử trong lớp học chính thức. Trong hoạt động mua sắm trang thiết bị giáo dục có sự thông đồng, móc nối giữa các bên để nâng khống giá, gây thất thoát ngân sách nhà nước trên nhiều tỉnh thành.
Đặc biệt, trong hoạt động thi tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia còn xảy ra tình trạng nhận hối lộ để gian lận trong công tác chấm thi tại Hà Giang và Hòa Bình dẫn đến những bức xúc to lớn trong dư luận xã hội. Tình trạng tham nhũng trong lĩnh vực GDĐT do nhiều nguyên nhân, có thể kể đến những nguyên nhân cơ bản như: Thứ nhất, các hoạt động chi tiêu công trong lĩnh vực GDĐT mang tính thường xuyên và liên tục hàng năm.