Nghiên Cứu Kỹ Năng Giao Tiếp Của Học Sinh Trường THCS Phú Lạc, Huyện Tuy Phong, Tỉnh Bình Thuận

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kĩ năng giao tiếp của học sinh trường THCS Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Võ Hồng Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Phương
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tâm Lí Học
• Đề tài: Kỹ Năng Giao Tiếp Của Học Sinh Trường THCS Phú Lạc, Tuy Phong, Bình Thuận
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu
• 1.1.1. Một số nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Một số nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp của học sinh trung học cơ sở
• 1.2.1. Khái niệm công cụ
• 1.2.2. Đặc điểm tâm lý của học sinh trung học cơ sở
• 1.2.3. Kỹ năng giao tiếp của học sinh với bạn bè
• 1.2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc rèn luyện kỹ năng giao tiếp của học sinh trung học cơ sở
• 1.2.5. Tiêu chí và thang đánh giá kỹ năng giao tiếp của học sinh trung học cơ sở
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 3. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KỸ NĂNG GIAO TIẾP VỚI BẠN BÈ CỦA HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ PHÚ LẠC, XÃ PHÚ LẠC, HUYỆN TUY PHONG, TỈNH BÌNH THUẬN
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh trường trung học cơ sở Phú Lạc
• 2.1.1. Mục đích nghiên cứu
• 2.1.2. Khái quát chung về địa bàn nghiên cứu
• 2.1.3. Mẫu nghiên cứu
• 2.1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.5. Thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh trường trung học cơ sở Phú Lạc xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận
• 2.1.5.1. Khái quát thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh trường trung học cơ sở Phú Lạc
• 2.1.5.2. Thực trạng kỹ năng giao tiếp giữa học sinh dân tộc Kinh và dân tộc Chăm của trường trung học cơ sở Phú Lạc
• 2.1.5.3. Một số yếu tố liên quan đến kỹ năng giao tiếp của học sinh trường trung học cơ sở Phú Lạc
• 2.1.5.4. Nguyên nhân của thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh trường trung học cơ sở Phú Lạc
• 2.1.5.5. Biện pháp cải thiện kỹ năng giao tiếp của học sinh trường trung học cơ sở Phú Lạc
• 2.2. Tiểu kết chương 2
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC BẢNG
• 2. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 3. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp của học sinh THCS

Phần này trình bày cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp của học sinh trung học cơ sở (THCS). Tác giả tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước, nhấn mạnh tầm quan trọng của giao tiếp hiệu quả trong quá trình phát triển nhân cách. Các khái niệm như kỹ năng mềm, tương tác xã hội, và phát triển bản thân được phân tích chi tiết. Đặc biệt, tác giả đề cập đến đặc điểm tâm lý của học sinh THCS, giai đoạn mà các em có nhu cầu giao tiếp cao nhưng cũng gặp nhiều khó khăn do sự phát triển không đồng đều về sinh lý và tâm lý.

1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu

Tác giả khảo sát các nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về kỹ năng giao tiếp. Các nghiên cứu quốc tế từ thời cổ đại đến hiện đại đều nhấn mạnh vai trò của giao tiếp trong việc hình thành mối quan hệ xã hội. Tại Việt Nam, các nghiên cứu gần đây tập trung vào việc rèn luyện kỹ năng lắng nghe, kỹ năng thuyết trình, và kỹ năng giải quyết xung đột cho học sinh THCS.

1.2. Đặc điểm tâm lý của học sinh THCS

Học sinh THCS ở độ tuổi thiếu niên có nhu cầu giao tiếp cao nhưng thường gặp khó khăn trong việc thể hiện bản thân. Sự phát triển nhanh về sinh lý dẫn đến những biến động trong cảm xúc và hành vi giao tiếp. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc trang bị kỹ năng giao tiếp để giúp các em vượt qua giai đoạn này một cách hiệu quả.

II. Thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh THCS Phú Lạc

Phần này phân tích thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh trường THCS Phú Lạc, xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu như bảng hỏi, phỏng vấn, và quan sát để thu thập dữ liệu. Kết quả cho thấy kỹ năng giao tiếp của học sinh ở mức trung bình, với sự khác biệt đáng kể giữa học sinh dân tộc Kinh và dân tộc Chăm.

2.1. Khái quát thực trạng kỹ năng giao tiếp

Kết quả nghiên cứu cho thấy kỹ năng giao tiếp của học sinh THCS Phú Lạc chủ yếu ở mức trung bình. Các kỹ năng thành phần như kỹ năng lắng nghe, kỹ năng thảo luận, và kỹ năng phản hồi còn nhiều hạn chế. Đặc biệt, học sinh dân tộc Chăm gặp nhiều khó khăn hơn trong việc sử dụng tiếng Việt để giao tiếp.

2.2. Nguyên nhân của thực trạng

Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này là do nhà trường chưa triển khai nhiều hoạt động rèn luyện kỹ năng giao tiếp. Bên cạnh đó, học sinh chưa có ý thức tự rèn luyện các kỹ năng mềm cần thiết. Sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa giữa học sinh dân tộc Kinh và Chăm cũng là yếu tố ảnh hưởng lớn.

III. Biện pháp cải thiện kỹ năng giao tiếp

Tác giả đề xuất một số biện pháp nhằm cải thiện kỹ năng giao tiếp cho học sinh THCS Phú Lạc. Các biện pháp này tập trung vào việc tăng cường các hoạt động rèn luyện kỹ năng mềm, tổ chức các buổi thảo luận và thuyết trình, cũng như tạo môi trường giao tiếp đa dạng để học sinh có cơ hội thực hành.

3.1. Tăng cường hoạt động rèn luyện kỹ năng

Nhà trường cần tổ chức thêm các hoạt động ngoại khóa như thảo luận nhóm, thuyết trình, và giải quyết xung đột để học sinh có cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp. Các hoạt động này không chỉ giúp học sinh cải thiện kỹ năng mà còn tăng cường sự tự tin trong giao tiếp.

3.2. Hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số

Đối với học sinh dân tộc Chăm, nhà trường cần có các chương trình hỗ trợ đặc biệt như tăng cường dạy tiếng Việt và tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa. Điều này giúp các em vượt qua rào cản ngôn ngữ và hòa nhập tốt hơn với bạn bè cùng lớp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kỹ năng giao tiếp là một trong những yếu tố then chốt quyết định sự phát triển nhân cách và thành công trong học tập cũng như cuộc sống của học sinh trung học cơ sở (THCS). Tại trường THCS Phú Lạc, xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận, với tổng số 343 học sinh, trong đó có 207 em dân tộc Chăm chiếm 60,3%, việc rèn luyện kỹ năng giao tiếp trở nên đặc biệt quan trọng. Đây là giai đoạn tuổi thiếu niên với nhiều biến động tâm lý, sinh lý, đồng thời là thời điểm các em cần phát triển kỹ năng giao tiếp để hòa nhập xã hội và xây dựng các mối quan hệ bạn bè bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát thực trạng kỹ năng giao tiếp của học sinh dân tộc Kinh và dân tộc Chăm tại trường THCS Phú Lạc, xác định các nguyên nhân ảnh hưởng và đề xuất các biện pháp nâng cao kỹ năng giao tiếp phù hợp. Nghiên cứu được thực hiện trong năm học 2017-2018, tập trung vào 4 khối lớp từ lớp 6 đến lớp 9, với sự tham gia của 11 giáo viên chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống, góp phần giảm thiểu các hành vi tiêu cực như bạo lực học đường, đồng thời hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa.

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong một năm học toàn quốc xảy ra khoảng 1.600 vụ việc học sinh đánh nhau, trung bình 5 vụ mỗi ngày, phản ánh thực trạng kỹ năng sống, đặc biệt là kỹ năng giao tiếp của học sinh còn nhiều hạn chế. Do đó, nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa với địa phương mà còn góp phần vào việc hoàn thiện chính sách giáo dục kỹ năng sống trên phạm vi rộng hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết tâm lý học giao tiếp và phát triển nhân cách ở tuổi thiếu niên. Lý thuyết tháp nhu cầu của A. Maslow nhấn mạnh giao tiếp là phương tiện thỏa mãn nhu cầu xã hội và tinh thần của con người. Lý thuyết tâm lý học Gestalt xem giao tiếp như một cấu trúc tổng thể, trong đó các yếu tố giao tiếp đối xứng và bổ sung tương tác để tạo nên sự bình đẳng và khác biệt trong quan hệ xã hội.

Khái niệm kỹ năng giao tiếp được định nghĩa là khả năng vận dụng tri thức, kinh nghiệm và các phương tiện giao tiếp (ngôn ngữ và phi ngôn ngữ) để trao đổi thông tin, tác động đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của các chủ thể tham gia. Nghiên cứu tập trung vào 4 kỹ năng thành phần chính: kỹ năng làm quen, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng bộc lộ sự quan tâm và kỹ năng giải quyết mâu thuẫn, xung đột, dựa trên thang đo mức độ kỹ năng của V. Bexpalko với 5 mức: rất thấp, thấp, trung bình, cao và rất cao.

Đặc điểm tâm lý của học sinh THCS được xem xét theo các học thuyết phát triển nhận thức và xã hội, nhấn mạnh sự biến đổi sinh lý, tâm lý và xã hội trong giai đoạn tuổi thiếu niên, đặc biệt là sự phát triển của hoạt động giao tiếp như hoạt động chủ đạo. Đặc biệt, học sinh dân tộc Chăm có những đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ riêng biệt ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp, như việc sử dụng tiếng Chăm trong sinh hoạt hàng ngày và tiếng Việt là ngôn ngữ chính trong học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Cỡ mẫu gồm toàn bộ 343 học sinh trường THCS Phú Lạc, trong đó 207 học sinh dân tộc Chăm và 136 học sinh dân tộc Kinh, cùng 11 giáo viên chủ nhiệm. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm:

• Bài tập tình huống: Thiết kế các tình huống giao tiếp thực tế để học sinh vận dụng kỹ năng giao tiếp, đánh giá mức độ thành thạo.
• Điều tra bằng bảng hỏi: Thu thập thông tin về nhận thức, tự đánh giá kỹ năng giao tiếp của học sinh và đánh giá của giáo viên, cũng như khảo sát nguyên nhân và ý kiến về các biện pháp nâng cao kỹ năng.
• Phỏng vấn sâu: Thực hiện hai đợt phỏng vấn với giáo viên và học sinh nhằm làm rõ các vấn đề liên quan đến thực trạng và nguyên nhân kỹ năng giao tiếp.
• Quan sát: Quan sát trực tiếp hoạt động giao tiếp của học sinh trong giờ ra chơi và các hoạt động học tập trong 15 ngày.
• Phân tích thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu, kiểm định giả thuyết và phân tích sự khác biệt giữa các nhóm dân tộc.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm học 2017-2018, từ khâu thu thập dữ liệu, xử lý số liệu đến phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ kỹ năng giao tiếp chung của học sinh: Kỹ năng giao tiếp của học sinh trường THCS Phú Lạc ở mức trung bình với điểm trung bình kỹ năng thành phần dao động từ 2,8 đến 3,4 trên thang 5 điểm. Trong đó, kỹ năng làm quen và kỹ năng lắng nghe đạt mức trung bình khá, còn kỹ năng giải quyết mâu thuẫn và bộc lộ sự quan tâm ở mức trung bình thấp.

2. Sự khác biệt giữa học sinh dân tộc Chăm và dân tộc Kinh: Học sinh dân tộc Kinh có điểm trung bình kỹ năng giao tiếp cao hơn học sinh dân tộc Chăm khoảng 12%. Cụ thể, kỹ năng làm quen của học sinh dân tộc Kinh đạt trung bình 3,5 trong khi học sinh dân tộc Chăm đạt 3,1; kỹ năng lắng nghe của dân tộc Kinh cao hơn 10% so với dân tộc Chăm.

3. Ảnh hưởng của ngôn ngữ và văn hóa: Khoảng 65% học sinh dân tộc Chăm gặp khó khăn trong giao tiếp do hạn chế vốn từ tiếng Việt, ảnh hưởng đến khả năng diễn đạt và hiểu bạn bè. Hơn 70% học sinh dân tộc Chăm cho biết họ cảm thấy e ngại khi giao tiếp với học sinh dân tộc Kinh do khác biệt ngôn ngữ và văn hóa.

4. Nguyên nhân thực trạng kỹ năng giao tiếp: 58% học sinh và 80% giáo viên cho rằng nhà trường chưa tổ chức nhiều hoạt động rèn luyện kỹ năng giao tiếp; 62% học sinh chưa biết cách tự rèn luyện kỹ năng; 55% học sinh dân tộc Chăm gặp rào cản ngôn ngữ; 48% học sinh thiếu tự tin khi giao tiếp do tâm lý e dè, ngại ngùng.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy kỹ năng giao tiếp của học sinh THCS Phú Lạc còn hạn chế, đặc biệt là học sinh dân tộc Chăm. Nguyên nhân chủ yếu là do sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa, cũng như thiếu các hoạt động giáo dục kỹ năng giao tiếp phù hợp tại trường. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, mức độ kỹ năng giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số thường thấp hơn so với học sinh dân tộc đa số do rào cản ngôn ngữ và môi trường xã hội hạn chế.

Biểu đồ phân bố mức độ kỹ năng giao tiếp cho thấy phần lớn học sinh tập trung ở mức trung bình và thấp, với tỷ lệ học sinh đạt mức cao và rất cao chỉ chiếm khoảng 20%. Bảng so sánh điểm trung bình kỹ năng giao tiếp giữa hai dân tộc minh họa rõ sự chênh lệch đáng kể, phản ánh nhu cầu cần thiết phải có các biện pháp can thiệp đặc thù.

Việc thiếu các hoạt động rèn luyện kỹ năng giao tiếp trong nhà trường cũng là một điểm nghẽn được nhiều giáo viên và học sinh phản ánh. Điều này phù hợp với nhận định của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc giảng dạy kỹ năng sống còn nhiều lúng túng và chưa đồng bộ. Ngoài ra, tâm lý e ngại, thiếu tự tin của học sinh dân tộc Chăm cũng là yếu tố cần được quan tâm trong các chương trình giáo dục kỹ năng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa về kỹ năng giao tiếp: Nhà trường cần xây dựng và triển khai các câu lạc bộ, hoạt động nhóm tập trung rèn luyện kỹ năng làm quen, lắng nghe, bộc lộ sự quan tâm và giải quyết mâu thuẫn. Mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh đạt kỹ năng giao tiếp mức cao và rất cao lên ít nhất 40% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện là Ban Giám hiệu và giáo viên phụ trách kỹ năng sống.

2. Đào tạo nâng cao năng lực giáo viên về kỹ năng giao tiếp: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu cho giáo viên về phương pháp giảng dạy kỹ năng giao tiếp, đặc biệt là kỹ năng hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số. Thời gian thực hiện trong 6 tháng đầu năm học, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các chuyên gia tâm lý giáo dục thực hiện.

3. Xây dựng chương trình hỗ trợ ngôn ngữ cho học sinh dân tộc Chăm: Thiết kế các lớp học bổ trợ tiếng Việt dành riêng cho học sinh dân tộc Chăm nhằm nâng cao vốn từ và khả năng giao tiếp. Mục tiêu giảm tỷ lệ học sinh gặp khó khăn về ngôn ngữ xuống dưới 30% trong 1 năm học. Chủ thể thực hiện là nhà trường phối hợp với các tổ chức xã hội địa phương.

4. Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường: Tuyên truyền, hướng dẫn phụ huynh cách hỗ trợ con em rèn luyện kỹ năng giao tiếp tại nhà, tạo môi trường giao tiếp tích cực. Thực hiện các buổi họp phụ huynh định kỳ hàng quý. Chủ thể thực hiện là giáo viên chủ nhiệm và Ban đại diện cha mẹ học sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chương trình đào tạo kỹ năng giao tiếp phù hợp với học sinh THCS, đặc biệt là học sinh dân tộc thiểu số.

2. Nhà nghiên cứu tâm lý giáo dục: Luận văn cung cấp dữ liệu thực nghiệm và phân tích sâu sắc về đặc điểm tâm lý, văn hóa ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp của học sinh thiếu niên, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.

3. Chuyên gia phát triển kỹ năng sống: Các chuyên gia có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình đào tạo kỹ năng giao tiếp hiệu quả, phù hợp với đặc thù vùng miền và dân tộc.

4. Phụ huynh học sinh: Tham khảo để hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của kỹ năng giao tiếp trong phát triển nhân cách và học tập của con em, từ đó phối hợp cùng nhà trường hỗ trợ con em phát triển kỹ năng này.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao kỹ năng giao tiếp lại quan trọng đối với học sinh THCS?
   Kỹ năng giao tiếp giúp học sinh xây dựng mối quan hệ xã hội, phát triển nhân cách và hỗ trợ học tập hiệu quả. Ở tuổi thiếu niên, giao tiếp là hoạt động chủ đạo giúp các em khẳng định bản thân và hòa nhập cộng đồng.

2. Nguyên nhân chính khiến học sinh dân tộc Chăm gặp khó khăn trong giao tiếp là gì?
   Chủ yếu do rào cản ngôn ngữ khi tiếng Việt là ngôn ngữ học tập nhưng các em thường sử dụng tiếng Chăm trong sinh hoạt hàng ngày, dẫn đến hạn chế vốn từ và sự tự tin khi giao tiếp với bạn bè dân tộc Kinh.

3. Nhà trường có thể làm gì để nâng cao kỹ năng giao tiếp cho học sinh?
   Nhà trường nên tổ chức các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ kỹ năng giao tiếp, đào tạo giáo viên và xây dựng chương trình hỗ trợ ngôn ngữ cho học sinh dân tộc thiểu số.

4. Làm thế nào để phụ huynh hỗ trợ con em phát triển kỹ năng giao tiếp?
   Phụ huynh cần tạo môi trường giao tiếp tích cực tại nhà, khuyến khích con chia sẻ, lắng nghe và tham gia các hoạt động xã hội, đồng thời phối hợp chặt chẽ với nhà trường.

5. Có sự khác biệt về kỹ năng giao tiếp giữa học sinh dân tộc Kinh và dân tộc Chăm không?
   Có, học sinh dân tộc Kinh thường có kỹ năng giao tiếp tốt hơn do thuận lợi về ngôn ngữ và văn hóa, trong khi học sinh dân tộc Chăm gặp nhiều khó khăn hơn do rào cản ngôn ngữ và sự khác biệt văn hóa.

Kết luận

• Kỹ năng giao tiếp của học sinh trường THCS Phú Lạc hiện ở mức trung bình, với sự khác biệt rõ rệt giữa học sinh dân tộc Kinh và dân tộc Chăm.
• Nguyên nhân chính bao gồm hạn chế về ngôn ngữ, thiếu các hoạt động rèn luyện kỹ năng giao tiếp và tâm lý e ngại, thiếu tự tin của học sinh dân tộc thiểu số.
• Nghiên cứu đề xuất các giải pháp thiết thực như tổ chức hoạt động ngoại khóa, đào tạo giáo viên, hỗ trợ ngôn ngữ và tăng cường phối hợp gia đình – nhà trường.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống, góp phần giảm thiểu các hành vi tiêu cực và hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số hòa nhập xã hội.
• Các bước tiếp theo cần triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các địa phương khác để hoàn thiện chính sách giáo dục kỹ năng giao tiếp cho học sinh THCS.

Hành động ngay hôm nay để nâng cao kỹ năng giao tiếp cho học sinh – chìa khóa mở ra cánh cửa thành công và phát triển bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Một số nghiên cứu trên thế giới Hoạt động giao tiếp vốn xuất hiện đồng thời với sự xuất hiện của loài người, minh chứng lịch sử của nó ẩn chứa từ các nền văn hóa cổ đại La Mã, Hy Lạp, Trung Hoa, Ấn Độ, Đông Nam Á v. Cụ thể, từ thế kỷ thứ XVII đến thế kỷ thứ XI trước công nguyên, dọc theo dải phù sa của sông Hoàng Hà đã xuất hiện thời đại Ân – Thương trong lịch sử văn minh Trung Hoa với một liên minh thị tộc rộng lớn.

Cũng trong thời kỳ này, chữ viết xuất hiện. Người Trung Quốc đã biết làm ra lịch mùa, một phát minh quan trọng của người Ân. Từ đó, hoạt động giao tiếp đã được ghi lại trong các văn vật, truyền thuyết, trường ca cổ đại như Trường ca Iliat Ô đi xe, Kinh thi, Trường ca Đam San. Từ thế kỷ VIII – III TCN là thời kỳ có nhiều biến động rộng lớn và cũng là thời kỳ rực rỡ xuất hiện nhiều trào lưu tư tưởng chính trị, triết học, tâm lý học với những nhân vật nổi bật như Khổng tử - nhà tư tưởng vĩ đại của trung hoa cổ đại.

Trong bộ Luận Ngữ mà các đệ tử của Khổng Tử tổng hợp lại từ các tác phẩm kinh điển của ông, chúng ta có thể tìm thấy những tư tưởng về giao tiếp đã trở thành “máu huyết” của người dân Trung Hoa. Nhân trong quan niệm của Khổng Tử là cách đối nhân, xử thế giữa người và người nhưng tuân theo chế độ đẳng cấp và quan hệ tông pháp, tùy thuộc vào phẩm hạnh, năng lực, hoàn cảnh mà thể hiện (Nguyễn Văn Lê, 1999). Socrate (470 – 399 TCN) – một trong những nhân vật lớn nhất, ngang hàng với Khổng Tử của lịch sử triết học Hy Lạp và Tây phương đã coi đối thoại như là sự giao tiếp trí tuệ, phản ánh các mối quan hệ qua lại giữa con người với con người. Trong thời kỳ phục hưng (1452 – 1512), họa sỹ thiên tài người Ý - Leonardo De Vince đã bàn về giao tiếp thông qua những tác phẩm của mình, ông chú trọng giao tiếp trong mối quan hệ mẹ con; Nhà triết học Hà Lan M.Phemtecloi (thế kỷ 18) đã viết một tiểu luận dưới nhan đề “một bức thư về con người và các quan hệ của nó với 8 người khác”, trong đó có đoạn: “muốn xem xét con người trong xã hội một chút ít thành công thì phải chú ý nghiên cứu một cơ quan mà cho đến nay chưa có tên riêng mà thường gọi là trái tim, tình cảm, lương tâm.

Giao tiếp với tư cách là một khoa học thì có lịch sử không lâu lắm. Giữa thế kỷ XIX, Heghen và Mac đã bàn về giao tiếp như nhu cầu xã hội giữa con người với con người. Tới đầu thế kỷ XX vấn đề giao tiếp càng được các nhà triết học, xã hội học, tâm lý học quan tâm nhiều hơn. Nhìn chung, tùy theo cách tiếp cận mà các trường phái tâm lý có những quan điểm khác nhau về vấn đề giao tiếp.

Theo tâm lý học Gestalt thì hiện tượng giao tiếp như một cấu trúc trọn vẹn. Họ phân tích giao tiếp thành các yếu tố và đặt chúng trong hệ thống các yếu tố rộng hơn, các quan hệ xã hội. Điển hình cho trường phái này là nhà tâm lý học người Pháp Bateson đã phân các yếu tố giao tiếp thành hai hệ thống giao tiếp là giao tiếp đối xứng và giao tiếp bổ sung. Theo ông giao tiếp thể hiện rõ hai tính đối xứng khi giao tiếp thiết lập sự bình đẳng, sự tương hỗ và tính bổ sung khi thể hiện sự khác nhau (Lê Thị Bừng và Hải Vang, 1997).

Trường phái phân tâm học với học giả điển hình là S.Freud đi sâu nghiên cứu về sự đồng nhất hóa và cho rằng chính cơ chế đồng nhất hóa này đảm bảo cho mối liên hệ qua lại giữa các chủ thể trong nhóm xã hội, từ đó tạo ra sự đồng nhất cảm xúc, thấu cảm, tiếp thu tình cảm của người khác và phân tâm học cho rằng sự đồng nhất hóa này là vô cùng quan trọng trong giao tiếp, nó cho phép cá nhân hiểu được tâm lý của người khác với cái tôi của cá nhân (Nguyễn Văn Đồng, 2010). Tâm lý học nhân văn qua học thuyết tháp nhu cầu của A. Maslow (1908 – 1970) cũng nói đến giao tiếp là con đường để giúp con người thỏa mãn những nhu cầu. Ngoài ra, trong giao tiếp chủ thể phải nhận ra được nhu cầu và khơi dậy nhu cầu của người khác (Lê Thị Bừng và Hải Vang, 1997).

Tâm lý học giao tiếp như một chuyên ngành mới xuất hiện từ đầu những năm 1970 với các công trình “Tâm lý học giao tiếp” của A. Giao tiếp là đối tượng nghiên cứu lý luận và thực tiễn của các tác giả Xanh – petebua (1972). Các sách viết về giao tiếp sư phạm của Kankalich (1987). 9 Nhìn chung, có bốn hướng nghiên cứu sau đây: - Hướng thứ nhất: Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về giao tiếp như: bản chất, cấu trúc, cơ chế, phương pháp luận nghiên cứu giao tiếp, mối quan hệ giữa giao tiếp và hoạt động thuộc xu hướng này có công trình của A.Bođaliov, Xacopnhin, A.

- Hướng thứ hai: Nghiên cứu giao tiếp với nhân cách có công trình của A.Bohnheva… - Hướng thứ ba: Nghiên cứu các dạng giao tiếp nghề nghiệp như giao tiếp sư phạm có công trình của A. - Hướng thứ tư: Nghiên cứu các dạng giao tiếp như kỹ năng giao tiếp trong quản lý, trong kinh doanh và những bí quyết trong quan hệ giao tiếp có công trình của Allan Pease, Derak Torrington… Song song với giao tiếp, vấn đề kĩ năng giao tiếp cũng được các nhà tâm lý học trên thế giới đặc biệt quan tâm. Các nhà tâm lý học Liên Xô đã có nhiều công trình nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp trong các lĩnh vực nghề nghiệp. Điển hình, nhà tâm lý A.Leonchiev đã liệt kê ra các kĩ năng giao tiếp sư phạm như kĩ năng điều khiển hành vi bản thân, kĩ năng quan sát, kĩ năng nhạy cảm xã hội, biết phán đoán nét mặt người khác, kĩ năng đọc, hiểu, biết mô hình hóa nhân cách học sinh, kĩ năng làm gương cho học sinh, kĩ năng giao tiếp ngôn ngữ, kĩ năng kiến tạo sự tiếp xúc, kĩ năng nhận thức (Nguyễn Ngọc Duy, 2015).

Bên cạnh đó, tác giả P.Ekman, bàn luận kĩ năng giao tiếp tập trung vào việc nhận diện nét mặt và cảm xúc của người khác trong quá trình giao tiếp và xem đây như là một kĩ năng cơ bản, nòng cốt cho kĩ năng giao tiếp (Paul Ekman.Dakharov thì lại quan tâm nghiên cứu và đưa ra các bộ trắc nghiệm để đánh giá kĩ năng giao tiếp thông qua các kĩ năng cụ thể như kĩ năng tiếp xúc, kĩ năng diễn đạt dễ hiểu, cụ thể, kĩ năng thiết lập mối quan hệ, kĩ năng kiểm tra người khác, kĩ năng quản lý hành vi bản thân (I. Một số nghiên cứu tại Việt Nam Nhiều công trình nghiên cứu vấn đề giao tiếp với những khía cạnh khác nhau như bản chất của giao tiếp, vai trò và vị trí của giao tiếp trong sự hình thành nhân 10 cách. Tiêu biểu có “Các Mác và phạm trù giao tiếp” (1963) của Đỗ Long, “giao tiếp, tâm lý, nhân cách” (1981) của Bùi Văn Huệ, nhập môn khoa học giao tiếp (2006) của Nguyễn Sinh Huy, Trần Trọng Thủy. Gần đây những tác phẩm tiêu biểu nổi bậc của chuyên ngành tâm lý như “Tâm lý học giao tiếp” (2007) của Trần Tuấn Lộ, “Giáo trình tâm lý học giao tiếp” (2011) của Huỳnh Văn Sơn chủ biên, “Hoạt động, giao tiếp, nhân cách” (2007) của Hoàng Anh chủ biên, “Tâm lý giao tiếp” (2011) của Lê Thị Hoa chủ biên.

Các công trình nghiên cứu đã đề cập đến những khái niệm cơ bản của giao tiếp, với các phạm trù liên quan như phong cách giao tiếp, hệ thống giao tiếp, nguyên tắc, quy trình ứng xử trong giao tiếp, cung cấp cái nhìn hệ thống về các vấn đề lý luận và thực tiễn trong giao tiếp. Đối với vấn đề kỹ năng giao tiếp, vào những năm cuối thế kỷ 20, đã có một số tác giả quan tâm, có thể kể đến một số nghiên cứu như: Trần Trọng Thủy với bài “Tình người, giao tiếp và văn hóa giao tiếp”. Trong tác phẩm này tác giả đã đề cập đến một số kỹ năng giao tiếp như kỹ năng chỉnh sửa các ấn tượng ban đầu của mình về người khác khi mới quen họ, kỹ năng bước vào giao tiếp với người khác một cách không có định kiến (Trần Trọng Thủy, 1998). Trong “Giáo trình tâm lý học quản lý” tác giả Nguyễn Đình Xuân đã đề cập đến kỹ năng giao tiếp và phong cách giao tiếp trong quản lý.

Tác giả đi sâu phân tích một số kỹ thuật giao tiếp như lựa chọn địa điểm, thời gian giao tiếp, những điều cần chú ý trong lễ tân tiếp khách (chào, hỏi, bắt tay), làm chủ cảm xúc của mình trong tiếp xúc, lắng nghe v. Bên cạnh đó, có rất nhiều luận án, luận văn nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp, có thể kể đến Luận án Tiến sĩ tâm lý học “Kỹ năng giao tiếp sư phạm của sinh viên” (1992) của Hoàng Thị Anh, luận án Tiến sĩ tâm lý học “Kỹ năng giao tiếp nghiệp vụ của trinh sát an ninh và phương pháp đánh giá chung” (2002) của Võ Sĩ Lục. Luận văn thạc sỹ tâm lý học có “Kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo sinh người dân tộc trong trường trung học sư phạm” (1996) của Trịnh Thị Ngọc Thìn, “Nghiên cứu khả năng giao tiếp của sinh viên trường Cao đẳng sư phạm Sơn La” (2001) của Lò Mai Thoan, “kỹ năng giao tiếp của sinh viên sư phạm trường Cao đẳng Cần Thơ” (2010) của Châu Thúy Kiều, “Tìm hiểu thực trạng một số kỹ năng giao tiếp của học 11 sinh trung học phổ thông địa bàn Quận 5, thành phố Hồ Chí Minh” (2002) của Lê Hồng Đào, “Thực trạng kỹ năng giao tiếp bạn bè của học sinh lứa tuổi trung học cơ sở trường Vừa học vừa làm 15 – 5” (2012) Thành phố Hồ Chí Minh của Nguyễn Thu Hà. Tóm lại, từ những công trình người nghiên cứu trình bày ở trên cho thấy, vấn đề kĩ năng giao tiếp nói chung, kỹ năng giao tiếp của học sinh nói riêng đặc biệt được quan tâm nghiên cứu.

Một vài công trình nghiên cứu liên quan đến các em học sinh dân tộc thiểu số như dân tộc Chăm, E – Đê v. Tuy nhiên vấn đề kỹ năng giao tiếp của học sinh đặc thù vừa có dân tộc Kinh và dân tộc Chăm thì chưa được nghiên cứu nhiều.