KLTN hoạt động truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng LGBT tại Việt Nam

Nghiên cứu hoạt động truyền thông nâng cao nhận thức về cộng đồng LGBT tại Việt Nam qua hai chiến dịch thực tế tiêu biểu Viet Pride và BuBu Town.

• Đề tài: Hoạt động truyền thông nâng cao nhận thức về cộng đồng LGBT tại Việt Nam (Nghiên cứu chiến dịch Viet Pride và chiến dịch BUBU Town)
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng quan truyền thông nâng cao nhận thức về cộng đồng LGBT

Truyền thông nâng cao nhận thức đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự công bằng xã hội. Hoạt động này truyền tải tri thức khoa học về xu hướng tính dục và bản dạng giới. Nhiều rào cản tâm lý cùng định kiến văn hóa truyền thống đã tạo ra khoảng cách lớn giữa cộng đồng LGBT và công chúng. Trước đây, nhận thức xã hội về người đồng tính, song tính và chuyển giới còn nhiều sai lệch. Người LGBT thường phải đối mặt với kỳ thị, phân biệt đối xử trong gia đình, học đường và môi trường làm việc. Do đó, các cơ quan, tổ chức xã hội dân sự như ICS, ISEE, CSAGA và CCIHP đã tích cực triển khai các chương trình truyền thông chuyên biệt. Mục tiêu cốt lõi là cung cấp thông tin chuẩn xác theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Truyền thông giúp công chúng hiểu rằng xu hướng tính dục tự nhiên không phải là bệnh lý. Hoạt động này từng bước thay đổi quan điểm cá nhân, khuyến khích thái độ cởi mở và xây dựng môi trường sống nhân văn, an toàn cho mọi cá nhân.

1.1. Khái niệm và đặc thù của truyền thông nâng cao nhận thức

Truyền thông nâng cao nhận thức là phương thức truyền đạt thông tin nhằm gia tăng hiểu biết của công chúng về một vấn đề xã hội cụ thể. Khác với truyền thông thương mại, hoạt động này không hướng tới mục tiêu lợi nhuận hay kích cầu tiêu dùng. Bản chất của quá trình là chuyển giao tri thức, điều chỉnh cảm xúc và định hướng hành vi văn minh. Đặc thù của truyền thông nhận thức đòi hỏi tính chính xác, kiên trì và sự thấu cảm sâu sắc. Các chiến dịch thường hướng đến việc xóa bỏ các quan niệm tiêu cực đã bám rễ lâu đời. Quá trình truyền tải thông điệp cần sự phối hợp đa kênh để tạo tác động lâu dài, giúp xã hội tiếp nhận thông tin khách quan và đúng bản chất.

1.2. Vai trò của truyền thông đối với cộng đồng LGBT tại Việt Nam

Truyền thông giữ vai trò cầu nối thiết yếu giữa cộng đồng LGBT và toàn thể xã hội. Phương tiện thông tin đại chúng cung cấp kiến thức đa chiều về khoa học giới tính, hạn chế tối đa các thông tin tiêu cực hoặc giật gân. Đồng thời, truyền thông tạo diễn đàn an toàn để người đồng tính, song tính và chuyển giới chia sẻ câu chuyện chân thực. Việc xuất hiện các hình ảnh tích cực giúp bình thường hóa sự hiện diện của người LGBT trong đời sống thường nhật. Ngoài ra, truyền thông vận động chính sách, hỗ trợ sửa đổi quy định pháp luật liên quan đến quyền của người chuyển giới. Nhờ đó, cộng đồng LGBT được bảo vệ quyền con người, củng cố lòng tin và khẳng định giá trị bản thân trong xã hội văn minh.

II. Phân tích thực trạng truyền thông LGBT qua Viet Pride và BUBU Town

Thực tế nghiên cứu cho thấy các chiến dịch truyền thông về cộng đồng LGBT tại Việt Nam đã đạt nhiều bước tiến rõ rệt. Hai chiến dịch tiêu biểu Viet Pride và BUBU Town là minh chứng sống động cho nỗ lực nâng cao nhận thức cộng đồng. Viet Pride khởi xướng từ năm 2012, trở thành biểu tượng thường niên của phong trào tự hào giới trên khắp cả nước. Sự kiện thu hút hàng nghìn người tham gia diễu hành xe đạp, hội thảo khoa học và liên hoan phim nghệ thuật. Trong khi đó, BUBU Town xây dựng mô hình thị trấn bình đẳng, nơi mọi công dân tự do thể hiện bản sắc qua hoạt động hóa trang, âm nhạc và ký tên ủng hộ quyền chuyển giới. Dù đạt tiếng vang lớn, công tác truyền thông vẫn bộc lộ một số hạn chế nhất định. Phần lớn các hoạt động chỉ tập trung ở đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Tiếp cận công chúng vùng nông thôn còn yếu. Nguồn kinh phí phụ thuộc nhiều vào tài trợ quốc tế. Một bộ phận truyền thông đại chúng vẫn đưa tin phiến diện, khiến định kiến xã hội chưa được giải quyết triệt để.

2.1. Đánh giá hiệu quả truyền thông từ chiến dịch Viet Pride

Viet Pride đã khẳng định vị thế phong trào xã hội có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất về cộng đồng LGBT tại Việt Nam. Chiến dịch tạo ra bước ngoặt trong việc thay đổi cái nhìn của công chúng bằng hàng loạt hoạt động văn hóa, nghệ thuật phong phú. Thông điệp về quyền bình đẳng, tình yêu và lòng tự hào được truyền bá rộng rãi trên báo chí cùng mạng xã hội. Sự kiện gắn kết cộng đồng, giúp người LGBT tự tin sống thật với chính mình. Tuy nhiên, chiến dịch chủ yếu thu hút người trẻ tại các thành phố lớn. Nội dung truyền thông đôi khi chưa tiếp cận sâu tới các nhóm phụ huynh hoặc đối tượng lớn tuổi, khiến mức độ chuyển đổi nhận thức chưa thực sự đồng đều.

2.2. Phân tích ưu điểm và rào cản từ chiến dịch BUBU Town

Chiến dịch BUBU Town mang đến không gian tương tác trực quan với tinh thần tự do, khoan dung và bình đẳng. Sự kiện quy tụ hàng nghìn người trẻ, đại diện các tổ chức quốc tế cùng đại sứ quán tham gia ủng hộ. Điểm nổi bật của BUBU Town là kết hợp hoạt động văn hóa giải trí với vận động chính sách cụ thể, điển hình là việc thu thập chữ ký sửa đổi Bộ luật Dân sự về quyền người chuyển giới. Dù vậy, rào cản lớn của BUBU Town nằm ở tính bền vững do phụ thuộc ngân sách ngắn hạn. Quy mô sự kiện diễn ra tập trung tại Hà Nội, chưa mở rộng ra các tỉnh thành lân cận để nhân rộng tác động xã hội.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông về cộng đồng LGBT Việt Nam

Nâng cao hiệu quả truyền thông đòi hỏi chiến lược đồng bộ từ thông điệp, kênh truyền dẫn đến năng lực đội ngũ thực hiện. Trước hết, người làm truyền thông cần được đào tạo chuyên sâu về kiến thức giới và tính dục nhằm loại bỏ lối diễn đạt mang tính định kiến. Nội dung truyền thông phải dựa trên dữ liệu khoa học, quy chuẩn y tế quốc tế và các câu chuyện nhân văn giàu cảm xúc. Kế tiếp, việc đa dạng hóa kênh truyền thông là yêu cầu bắt buộc. Bên cạnh mạng xã hội phổ biến như Facebook, TikTok hay YouTube, các tổ chức cần mở rộng sang báo chí chính thống và phát thanh địa phương. Thiết kế chiến dịch cần phân khúc rõ đối tượng tiếp nhận, từ thanh thiếu niên đến phụ huynh và nhà hoạch định chính sách. Cơ chế phản hồi hai chiều phải được thiết lập bài bản để kịp thời lắng nghe, xử lý khủng hoảng thông tin và điều chỉnh thông điệp phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam.

3.1. Đổi mới thông điệp và nâng cao năng lực người làm truyền thông

Đổi mới thông điệp truyền thông là yếu tố cốt lõi để thu hút công chúng. Thông điệp cần ngắn gọn, tích cực, nhấn mạnh vào giá trị bình đẳng, sự tôn trọng và tình yêu thương con người. Cần tránh các thuật ngữ mang tính giật gân, thương hại hoặc hạ thấp nhân phẩm cộng đồng LGBT. Song song đó, việc bồi dưỡng năng lực cho đội ngũ nhà báo, biên tập viên và người sáng tạo nội dung đóng vai trò quan trọng. Các khóa tập huấn về giới giúp người thực hiện nắm vững kiến thức chuyên môn, sử dụng ngôn ngữ trung lập, nhân văn. Sự chuẩn hóa này giảm thiểu thông tin sai lệch, góp phần xây dựng môi trường truyền thông chuyên nghiệp và văn minh.

3.2. Tối ưu hóa kênh truyền dẫn và hoàn thiện quy trình phản hồi

Chiến lược truyền thông cần kết hợp hài hòa giữa nền tảng kỹ thuật số và các hoạt động cộng đồng trực tiếp. Mạng xã hội giúp lan tỏa thông tin nhanh chóng đến giới trẻ, trong khi truyền thông cơ sở tiếp cận hiệu quả các nhóm dân cư truyền thống. Hoàn thiện quy trình tiếp nhận phản hồi giúp đánh giá chính xác tác động của chiến dịch lên nhận thức xã hội. Các tổ chức cần xây dựng công cụ khảo sát định kỳ, thu thập ý kiến công chúng và theo dõi thảo luận trực tuyến. Nguồn dữ liệu phản hồi là cơ sở thực tiễn để kịp thời điều chỉnh nội dung, nâng cao tính thuyết phục và tối ưu hóa nguồn lực triển khai.

IV. Kết luận và ứng dụng nâng cao nhận thức về cộng đồng LGBT Việt Nam

Nghiên cứu hoạt động truyền thông qua hai chiến dịch Viet Pride và BUBU Town đem lại nhiều giá trị thực tiễn sâu sắc cho công tác nâng cao nhận thức xã hội. Truyền thông không chỉ là công cụ phổ biến kiến thức mà còn là động lực thúc đẩy bình đẳng giới và bảo vệ nhân quyền tại Việt Nam. Các bài học rút ra từ việc thiết kế thông điệp, tổ chức sự kiện và vận động chính sách có thể áp dụng rộng rãi cho các dự án xã hội trong tương lai. Sự thành công của truyền thông đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa tổ chức xã hội dân sự, cơ quan nhà nước và cộng đồng LGBT. Việc duy trì các chiến dịch thường niên, kết hợp đào tạo truyền thông và cải thiện khuôn khổ pháp lý sẽ tạo nên chuyển biến bền vững trong nhận thức cộng đồng. Một xã hội hòa nhập, tôn trọng sự đa dạng sẽ mang lại môi trường sống hạnh phúc và bình đẳng cho mọi cá nhân.

4.1. Ứng dụng bài học truyền thông vào thực tiễn xã hội

Kết quả nghiên cứu từ Viet Pride và BUBU Town cung cấp khung tham chiếu hữu ích cho các chiến dịch vận động xã hội. Các nhà hoạt động cần tập trung kể câu chuyện người thật việc thật để tạo sự đồng cảm tự nhiên. Hoạt động truyền thông cần kết nối chặt chẽ với trường học, doanh nghiệp nhằm tạo lập không gian an toàn, hòa nhập. Sự đồng hành của các nhân vật có ảnh hưởng tích cực giúp khuếch đại thông điệp bình đẳng đến đông đảo công chúng. Vận dụng linh hoạt các bài học này sẽ gia tăng tính lan tỏa, hỗ trợ thúc đẩy thực thi quyền bình đẳng của cộng đồng LGBT hiệu quả.

4.2. Khuyến nghị định hướng phát triển truyền thông LGBT tương lai

Trong tương lai, công tác truyền thông cần mở rộng phạm vi tiếp cận đến các vùng ngoại thành và nông thôn. Cần tăng cường ứng dụng công nghệ số, sáng tạo các định dạng truyền thông tương tác như podcast, video ngắn và triển lãm thực tế ảo. Bên cạnh đó, việc xây dựng nguồn tài chính bền vững thông qua hợp tác với khối doanh nghiệp tư nhân là giải pháp cấp thiết. Tiếp tục thúc đẩy đối thoại chính sách về quyền chuyển giới và hôn nhân bình đẳng sẽ hoàn thiện cơ sở pháp lý vững chắc. Nhận thức xã hội được cải thiện sẽ củng cố nền tảng văn hóa tiến bộ và văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG NÂNG CAO NHẬN THỨC VỀ CỘNG ĐỒNG LGBT TẠI VIỆT NAM 1. Tổng quan về truyền thông nâng cao nhận thức 1.1 Tổng quan về truyền thông 1. Khái niệm truyền thông Trên thế giới, khái niệm “truyền thông” đã xuất hiện từ rất lâu đời. Truyền thông có gốc từ tiếng Latin là “communicare”, có nghĩa là biến nó thành thông thường, chia sẻ, truyền tải.

Theo từ điển Oxford: “Truyền thông là quá trình truyền đạt/ phổ biến và trao đổi thông tin bằng cách nói, viết hoặc sử dụng những phương tiện truyền thông khác”. Nhà nghiên cứu Dean C. Barnlund (1964) thì đưa ra quan điểm: truyền thông là quá trình liên tục nhằm làm giảm độ không rõ ràng để có thể có hành vi hiệu quả hơn.1 Gerald Miler (1966) thì tiếp cận truyền thông với khía cạnh hành vi con người. Ông cho rằng, về cơ bản, truyền thông quan tâm nhất đến tình huống hành vi, trong đó nguồn thông tin truyền nội dung đến người nhận với mục đích tác động đến hành vi của họ.2 Tại Việt Nam, khái niệm này xuất hiện muộn hơn.

Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 1997 của NXB Đà Nẵng vẫn chưa có định nghĩa “truyền thông”. Theo PGS, TS Nguyễn Văn Dững định nghĩa: “Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm…, chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân/nhóm/cộng đồng/xã hội”. TS Nguyễn Văn Dững, ThS. Đỗ Thị Thu Hằng, Truyền thông, lý thuyết và kỹ năng cơ bản, NXB Lý luận chính trị, 2006, trang13 2 PGS.

TS Nguyễn Văn Dững, ThS. Đỗ Thị Thu Hằng, Truyền thông, lý thuyết và kỹ năng cơ bản, NXB Lý luận chính trị, 2006, trang14 3 PGS. TS Nguyễn Văn Dững, ThS. Đỗ Thị Thu Hằng, Truyền thông, lý thuyết và kỹ năng cơ bản, NXB Lý luận chính trị, 2006, trang15 5 Mỗi định nghĩa trên có những khía cạnh hợp lí riêng, ứng với từng hoàn cảnh cụ thể.

Nhưng nhìn chung, khái niệm truyền thông bao gồm hai khía cạnh: Thứ nhất, truyền thông là một quá trình, tức là nó diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định chứ không phải hành động nhất thời; quá trình này bao gồm ít nhất hai cá thể trao đổi qua lại. Thứ hai, truyền thông phải đem lại kết quả là sự hiểu biết lẫn nhau – đây chính là mục đích và là thước đo đánh giá hiệu quả của truyền thông. Truyền thông là một quá trình diễn ra theo trình tự thời gian, trong đó bao gồm các yếu tố tham dự chính:4 - Nguồn: là yếu tố mang thông tin tiềm năng và khởi xướng quá trình truyền thông. - Thông điệp: là nội dung thông tin được trao đổi từ nguồn phát đến đối tượng tiếp nhận.

- Kênh truyền thông: là các phương tiện, con đường, cách thức truyền tải thông điệp từ nguồn phát đến đối tượng tiếp nhận. - Người nhận: là các cá nhân hay nhóm người tiếp nhận thông điệp trong quá trình truyền thông. - Phản hồi/Hiệu quả: là thông tin ngược, là dòng chảy của thông điệp từ người nhận chảy về nguồn phát. - Nhiễu: là yếu tố gây ra sự sai lệch không được dự tính trước trong quá trình truyền thông (tiếng ồn, tin đồn, các yếu tố tâm lý, kỹ thuật,…) 1.

Một số mô hình truyền thông (1) Mô hình truyền thông của Lasswell5 Harold D. Lasswell đã đưa ra một công thức nổi tiếng khi nói về truyền thông trong nghiên cứu “The Structure and Function of Communication in Society” năm 1948 của mình: “Ai nói cái gì, bằng kênh nào, cho ai và có hiệu 4 PGS. TS Nguyễn Văn Dững, ThS. Đỗ Thị Thu Hằng, Truyền thông, lý thuyết và kỹ năng cơ bản, NXB Lý luận chính trị, 2006, trang18 5 Uma Narula, Communication Models, Atlantic Publishers & Dist, 2006, page26 6 quả gì?”(Who says what in which channel to whom with what effect?).

Theo đó, quá trình truyền thông là quá trình truyền tải thông điệp giữa nguồn phát để gây ảnh hưởng tới người nhận, thông qua các kênh truyền thông. Trong mô hình này, quá trình truyền thông được coi là quá trình một chiều, trong đó, người nhận thông điệp tiếp thu thông tin một cách thụ động, hoàn toàn bị ảnh hưởng từ nguồn phát.1: Mô hình truyền thông của H. Lasswell Tuy nhiên, Lasswell không phải là người đầu tiên nhìn nhận truyền thông bằng cách này bởi nhiều ý kiến tương tự đã được Walter Lippmann đưa ra từ năm 1922, trừ yếu tố “kênh” là điểm mới của Lasswell. (2) Mô hình truyền thông của C.

Shannon & Weaver6 Mô hình này được đưa ra vào năm 1949. Đây là một mô hình cơ bản, được sử dụng hết sức rộng rãi và được coi là một trong những mô hình truyền thông phổ biến nhất. Theo mô hình này, thông tin được bắt đầu từ nguồn phát (chủ thể truyền thông), sau khi trải qua quá trình mã hóa sẽ thông qua các kênh truyền thông, thông điệp sẽ được giải mã và đến với người nhận thông điệp. Ngoài ra, còn có các yếu tố nhiễu có thể gây ảnh hưởng tới tính rõ ràng, sự chính xác của thông điệp hay làm giảm khả năng tiếp nhận thông điệp của người nghe.

6 Theo http://communicationtheory.org/shannon-and-weaver-model-of-communication/ 7 Hình 1.2: Mô hình truyền thông của C. Shannon & Weaver Ngoài những đặc điểm chung kế thừa từ mô hình truyền thông của Lasswell, đặc biệt, ở mô hình này, đã xuất hiện yếu tố “phản hồi” thông tin giữa người nhận với nguồn phát, đồng nghĩa với việc khẳng định truyền thông là một quá trình trao đổi thông tin 2 chiều, luôn diễn ra trong bối cảnh của các mối quan hệ tương tác giữa các cá nhân, đồng thời bác bỏ quan điểm về ảnh hưởng tuyệt đối của truyền thông tới đối tượng tiếp nhận. (3) Mô hình truyền thông của Roman Jakobson7 Roman Jakobson – một nhà ngôn ngữ học, đã đưa ra một mô hình truyền thông vào năm 1960 như một chu kỳ, với dạng đường vòng khép kín, trong đó bao gồm bốn giai đoạn chính như sau: phát tin, truyền tin, nhận tin, và phản hồi chứ không đơn thuần là một mô hình tuyến tính. Thông điệp sau khi được phác họa trong đầu người phát tin sẽ được mã hóa dưới dạng các tín hiệu, sẽ thông qua các kênh truyền thông sẽ được người nhận tin thu nhận, giải mã và giải thích thông điệp để có thể hiểu được ý nghĩa của thông điệp.

Cuối cùng, người nhận có thể có một phản ứng nào đó trở lại nguồn phát. Trong quá trình truyền tin, có thể có xuất hiện những yếu tố “nhiễu”, gây cản trở, không phản ánh chính xác ý nghĩa thông điệp. 7 TS Trần Hữu Quang, Giáo trình Xã hội học về Truyền thông đại chúng, Trường Đại học Mở Tp. Hồ Chí Minh, trang 15 8 Hình 1.3: Mô hình truyền thông của Roman Jakobson Như vậy, điểm đặc biệt của mô hình truyền thông theo chu kỳ này là khẳng định: một thông điệp, sau khi được phát ra, luôn luôn gây ra một phản ứng nào đó về phía người nhận tin, và do đó, người nhận tin sẽ có một thông điệp phản hồi trở lại cho người phát tin ban đầu.

Lúc này, người nhận tin cũng trở thành một người phát tin. Như vậy, quá trình truyền thông thực chất phải được hiểu như là một quá trình trao đổi thông tin giữa người này với người khác trong cuộc sống xã hội. (4) Mô hình truyền thông qua hai giai đoạn8 Mô hình này nhấn mạnh rằng quá trình truyền thông không phải lúc nào cũng đi theo con đường “từ trên xuống dưới", mà thông thường là đi theo qui luật “ngang hàng”: công chúng thường trò chuyện, tranh luận, hay tìm hiểu về một chuyện gì đó với những người thuộc cùng giới, cùng tầng lớp, cùng môi trường xã hội. Họ thường không chịu ảnh hưởng từ truyền thông đại chúng một cách trực tiếp, như một “mũi kim chích", mà thường là gián tiếp thông qua việc trao đổi, hỏi han với những người có uy tín trong các nhóm xã hội của họ, và lối 8 TS Trần Hữu Quang, Giáo trình Xã hội học về Truyền thông đại chúng, Trường Đại học Mở Tp.

Hồ Chí Minh, trang 22 9 suy nghĩ cũng như chính kiến của họ thường được xác lập thông qua những cuộc trò chuyện, giao tiếp mang tính chất liên cá nhân đó. Những người có uy tín trong các nhóm xã hội đó được coi là “người hướng dẫn dư luận” – là những người trung gian trong quá trình truyền thông.4: Mô hình truyền thông qua hai giai đoạn Như vậy, khác với các mô hình truyền thông đã đề cập ở trên, mô hình truyền thông qua hai giai đoạn này đề cao vai trò của truyền thông liên cá nhân, trong đó khẳng định tầm ảnh hưởng của những “người hướng dẫn dư luận” và nhấn mạnh, hiệu quả tác động của truyền thông đại chúng chỉ diễn ra trọn vẹn khi được thông qua các mối quan hệ trong các nhóm xã hội. Khái niệm nhận thức và truyền thông nâng cao nhận thức 1. Khái niệm nhận thức Theo từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1997 của NXB Đà Nẵng (trang 689), “Nhận thức là quá trình hoặc kết quả phản ánh và tái hiện hiện thực vào trong tư duy, quá trình con người nhận biết, hiểu biết thế giới khách quan, hoặc kết quả của quá trình đó”.

Theo quan điểm triết học Mác-Lênin, nhận thức được định nghĩa là quá trình phản ánh biện chứng hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con người, có tính tích cực, năng động, sáng tạo, trên cơ sở thực tiễn. Sự nhận 10 thức của con người vừa ý thức, vừa vô thức, vừa cụ thể, vừa trừu tượng và mang tính trực giác. Nhận thức là hoạt động đặc trưng của con người. Trong quá trình sống và hoạt động con người nhận thức – phản ánh được hiện thực xung quanh, hiện thực của bản thân mình, trên cơ sở đó con người tỏ thái độ và hành động đối với thế giới xung quanh và đối với chính bản thân mình.

Trong việc nhận thức thế giới, con người có thể đạt tới những mức độ nhận thức khác nhau, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Mức độ thấp nhất là nhận thức cảm tính, bao gồm cảm giác và tri giác, trong đó con người phản ánh những cái bên ngoài, những cái đang trực tiếp tác động đến giác quan của con người. Mức độ cao hơn là nhận thức lý tính, bao gồm tư duy và tưởng tượng, trong đó con người phản ánh những cái bản chất bên trong những mối liên hệ và quan hệ có tính quy luật của các sự vật và hiện tượng.