CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Tính cấp thiết của Đề tài Các tổ chức tín dụng là một loại hình doanh nghiệp kinh doanh đặc biệt, hoạt động chứa đựng nhiều rủi ro, nhất là trong giai đoạn nền kinh tế có nhiều biến động hiện nay. Chỉ tính riêng ở Mỹ, năm 2007 có 3 ngân hàng phá sản, năm 2008 có 25 ngân hàng phá sản, đến năm 2009 con số này tăng lên 140 và năm 2010 là 157 đạt mức kỷ lục từ năm 1992, trong đó có cả Lehman Brothers, một đại gia trong giới ngân hàng Mỹ. Những vụ phá sản đó đều có mối liên hệ đến sự tồn tại và vận hành thực sự của một cơ chế quản trị để có thể quản lý và kiểm soát được rủi ro. Các ngân hàng đều chịu một áp lực rất lớn trong việc nhận biết các rủi ro mà mình đang phải đối mặt và phải lý giải được cách thức để kiểm soát các rủi ro này ở mức độ chấp nhận được.
Cùng với sự phát triển của khung quản trị rủi ro, KTNB đang dần được xem là một công cụ hữu hiệu để một ngân hàng kiểm soát được các rủi ro của mình thông qua chức năng đảm bảo và chức năng tư vấn cho BGĐ và cho các chủ sở hữu. NHTMCP Công Thương Việt Nam đang phải chịu sức ép cạnh tranh rất lớn không chỉ từ các NHTM khác mà còn từ các ngân hàng cổ phần mới nổi, các ngân hàng nước ngoài. Để tồn tại và phát triển bền vững hướng tới chiến lược trở thành một tập đoàn tài chính vào năm 2015, NHTMCP Công Thương buộc phải tìm cách đứng vững trong thị trường cạnh tranh quyết liệt, phải đảm bảo kinh doanh hiệu quả, đóng góp cho nền kinh tế. Một trong những giải pháp để thúc đẩy được sự phát triển đó chính là hoàn thiện KTNB nhằm hạn chế rủi ro, ngăn ngừa các sai sót, gian lận và mất an toàn tài sản.
KTNB của NHTMCP Công Thương Việt Nam những năm qua đã thể hiện được vai trò giúp ngân hàng đối phó được với áp lực thị trường. Tuy nhiên, KTNB vẫn còn nhiều bất cập như chưa có quy trình quy chế cụ thể hướng dẫn, tổ chức kiểm toán bị chồng chéo với KSNB, vị trí của bộ máy kiểm toán chưa đạt được yêu cầu về tính độc lập,… Xuất phát từ tầm quan trọng của KTNB và thực tiễn khách quan tại NHTMCP Công Thương, Tác giả đã chọn đề tài “Hoàn thiện KNTB tại ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam” để nghiên cứu.2 Tổng quan những nghiên cứu về kiểm toán nội bộ KTNB và những vấn đề liên quan được nhiều Tác giả nghiên cứu trên nhiều khía cạnh và nhiều lĩnh vực khác nhau về KTNB. Những nghiên cứu về kiểm toán trên thế giới xuất hiện vào lần đầu tiên vào khoảng những năm 1940. Từ đó đến nay những nghiên cứu này đã đề cập đến nhiều khía cạnh và các lĩnh vực khác nhau về KTNB.
Một số nghiên cứu có thể được kể đến như: “KTNB hiện đại” của Victor Z.Brink và Herbert Witt (1941): Nghiên cứu này đã được tái bản lần thứ tư và đã được Trường Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức biên dịch và xuất bản năm 2000. Nghiên cứu trên đề cập tới công tác quản lý hành chính đối với các hoạt động của KTNB, đi sâu vào từng lĩnh vực hoạt động cụ thể của cả lĩnh vực kinh doanh và hành chính sự nghiệp mà KTNB quan tâm, trong mỗi lĩnh vực đều chỉ rõ các hướng dẫn cụ thể đồng thời làm rõ mối quan hệ đặc biệt của KTNB với các bộ phận và các cụ thể khácvà nhấn mạnh việc đánh giá chất lượng dịch vụ kiểm toán nội bộ và đưa ra những kết luận, dự báo về sự phát triển của kiểm toán nội bộ; “Vai trò KTNB trong ban hành chính sách và quyết định” của Tác giả A.Shaw (1980) về “KTNB - một yếu tố cần thiết cho hoạt động quản lý hiệu quả”; John.Edds (1980) “Kiểm toán quản trị - khái niệm và thực hiện”; Tác giả Richard A.Roy (1989) về “Quản lý đối với bộ phận KTNB”; Tác giả Ann Neale (1991): “Hệ thống kiểm toán: lý thuyết và thực hành”; Tác giả Lawrence B.Mortimer Dittenhofe; James H.Sheiner (2003) “Thực hành KTNB hiện đại”; Tác giả Robert Moeller (2004) “Đạo luật Sabanes Oxley và những nguyên tắc mới về KTNB”; “KTNB hiện đại theo quan điểm của Brink” của Robert Moeller (2005); năm 2007 “cải thiện mô hình hoạt động cho KTNB” của các Tác giả Michael Elliot, Ray Dawson, Janet Edwads. Bên cạnh đó, liên quan đến KTNB trong ngân hàng, năm 2004 Tác giả D.Gupta có nghiên cứu “KTNB ngân hàng dựa trên tiếp cận rủi ro”. Ở Việt Nam năm 1997, KTNB chính thức được công nhận về pháp lý khi những văn bản đầu tiên về KTNB mới được ban hành, từ đó các nghiên cứu về KTNB cũng dần phát triển.
Tác giả Nguyễn Quang Quynh năm 1998 với nghiên cứu “Xây dựng hệ thống kiểm tra kiểm soát trong quản lý vĩ mô và vi mô ở Việt Nam”. Nghiên cứu đã phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động kiểm tra kiểm soát nói chung, đề cập đến KTNB như là một yếu tố cấu thành của hệ thống kiểm tra kiểm soát nội bộ, trong đó khẳng định KTNB đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quản lý vi mô. Tác giả Vương Đình Huệ và cộng sự với đề tài “Định hướng chiến 3 lược và giải pháp phát triển kiểm toán ở Việt Nam” đề cập tới các vấn đề mang tính chiến lược tổng thể. Luận án tiến sĩ kinh tế của Tác giả Phan Trung Kiên năm 2008 “Hoàn thiện tổ chức KTNB trong các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam”.
Luận án đã nghiên cứu thực trạng tổ chức KTNB trong các DNXD Việt Nam một cách có hệ thống. Kết quả khảo sát được thực hiện trên phạm vi rộng, đặc biệt là các tổng công ty xây dựng 90 và tổng công ty Nhà nước phản ánh một cách khách quan về tổ chức KTNB tại các doanh nghiệp này. Kết luận của quá trình nghiên cứu khảo sát là: KNTB trong các doanh nghiệp xây dựng đã và đang tồn tại, bộ phận KTNB cần thiết trong các tổng công ty 90, tổng công ty 91 và tập đoàn kinh tế, nội dung kiểm toán chủ yếu là kiểm toán tài chính, trùng lặp với các hoạt động kiểm tra khác, KTNB bằng kinh nghiệm của kế toán là củ yếu. Kết luận từ khảo sát là hoạt động KTNB không phù hợp, chưa đem lại hiệu quả, chưa tương xứng với vai trò, vị trí của bộ phận này trong quản lý của các tổng công ty xây dựng.
Từ đó Tác giả đưa ra các giải pháp mang tính hệ thống, tổng thể gắn với loại hình kiểm toán liên kết từ mô hình liên kết các nội dung kiểm toán, quy trình thực hiện kiểm toán tương ứng gắn với các vấn đề như lập kế hoạch dài hạn, kế hoạch tổng quát, chương trình kiểm toán tới kiểm soát chất lượng kiểm toán. Luận án tiến sỹ của Tác giả Nguyễn Thị Hồng Thúy “Hoàn thiện tổ chức KTNB trong các tập đoàn kinh tế” đề cập đến KTNB gắn với các đặc trưng cơ bản của các tập đoàn kinh tế. Thông qua khảo sát, Tác giả đã đưa ra một số kết luận về KTNB trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam: KTNB trong tập đoàn kinh tế là cần thiết mang tính khách quan và chủ quan, nội dung kiểm toán được thực hiện trong tập đoàn kinh tế là kiểm toán tuân thủ và kiểm toán tài chính là chưa phù hợp và không đi theo xu hướng phát triển của KTNB, KTNB trong tập đoàn mặc dù đã bước đầu thực hiện kiểm toán hoạt động nhưng vẫn bị ảnh hưởng nhiều bởi cách thức tiến hành kiểm toán tài chính. Từ đó luận án đưa ra các kiến nghị nhằm hướng đến hoạt động KTNB phù hợp với xu hướng của kiểm toán hiện đại đồng thời cũng gắn chặt với những đặc trưng riêng của tập đoàn Việt Nam như: kiến nghị về liên kết các loại hình kiểm toán trong đó chú trọng đến kiểm toán hoạt động, kiến nghị về thay đổi cách thức tiếp cận kiểm toán, kiến nghị về mô hình tổ chức hoạt động của KTNB ở các đơn vị thành viên của tập đoàn.
Bên cạnh đó cũng có một số luận văn thạc sỹ liên quan đến đề tài KTNB. Tác giả Nguyễn Thị Trang Nhung năm 2007 với đề tài “Hoàn thiện tổ chức KTNB tại ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam” đã đề cập đến KTNB trên hai nội dung chính là tổ chức công tác kiểm toán và tổ chức bộ máy KTNB nhưng giới hạn trong ngân 4 hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam với những đặc điểm riêng của đơn vị. Luận văn thạc sỹ của Tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo năm 2010 với đề “Hoàn thiện KTNB hoạt động tín dụng tại NHTM cổ phần Kỹ Thương Việt Nam”. Luận văn khẳng định vai trò của hoạt động tín dụng tại các NHTM và KTNB hoạt động tín dụng của các NHTM, kết quả khảo sát đưa ra những tồn tại của hoạt động KTNB hoạt động tín dụng tại ngân hàng Kỹ Thương Việt Nam đồng thời đưa ra các giải pháp trong đó tập trung đến các phương pháp kiểm toán hoạt động tín dụng như kiểm toán theo quy mô dư nợ, kiểm toán theo nội dung khoản vay hay hồ sơ của từng cán bộ.
Như vậy, các đề tài nghiên cứu đều chưa tập trung nghiên cứu lý luận và thực tiễn về tổ chức KTNB tại NHTMCP Công Thương Việt Nam. Vì những lý do đó, Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu lý luận về NHTM, về KTNB NHTM và thực trạng KTNB tại NHTMCP Công Thương Việt Nam trên hai nội dung chính là hoạt động KTNB và tổ chức bộ máy KTNB.3 Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu một cách khoa học về bản chất, chức năng của NHTM và vai trò của NHTM trong nền kinh tế cùng với hệ thống hóa những lý luận chung về KTNB Luận văn hướng đến những mục tiêu cụ thể sau: - Làm rõ bản chất của KTNB trong doanh nghiệp nói chung và trong NHTM nói riêng. Làm rõ được bản chất là tiền đề để Tác giả thấy được sự cần thiết của KTNB. Đồng thời đây cũng là căn cứ để Tác giả đánh giá thực trạng KTNB tại đơn vị nghiên cứu.
- Sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học phân tích thực trạng KTNB tại NHTMCP Công Thương Việt Nam. Thực trạng KTNB tại Vietinbank sẽ được đối chiếu với lý luận về KTNB trong NHTM đồng thời đặt KTNB trong thực tế của NHTM Việt Nam để từ đó khẳng định ưu nhược điểm và những nguyên nhân tồn tại của KTNB - Đưa ra phương hướng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện KTNB tại NHTMCP Công Thương Việt Nam.