CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT QUYỀN LỰC, PHẢN BIỆN XÃ HỘI VÀ VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ TRONG GIÁM SÁT QUYỀN LỰC VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 1. Khái niệm Giám sát quyền lực và Phản biện xã hội 1. Khái niệm giám sát quyền lực Xã hội càng phát triển, dân trí càng nâng cao thì dân chủ được mở rộng và do đó sẽ hạn chế lạm dụng quyền lực thông qua cơ chế giám sát quyền lực. Giám sát, theo Từ điển tiếng Việt của Trung tâm từ điển học, NXB Đà Nẵng năm 1997, là “theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không”.
Điều đó có nghĩa là, giám sát bao gồm hai quá trình, theo dõi và kiểm tra. Cũng theo từ điển nói trên, theo dõi là “chú ý theo sát từng hoạt động, từng diễn biến để biết rõ hoặc có sự ứng phó, xử lý kịp thời (ví dụ, theo dõi kẻ lạ mặt, theo dõi những diễn biến của con bệnh,…). Và theo dõi là một công việc chuyên chú, miệt mài – vừa chuyên sâu, có nghề, vừa bao quát diện rộng vừa chăm chú trọng tâm. Còn kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét.
Kiểm tra không tiến hành thường xuyên mà có thời điểm với chủ đích cụ thể. Như vậy, giám sát có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo đảm cho hoạt động được thực hiện đúng mục đích và đạt hiệu quả tốt nhất trong điều kiện có thể, theo chương trình, kế hoạch đề ra. Việc giám sát được tiến hành một cách khách quan, độc lập, có chuyên môn và được thực hiện bởi một lực lượng khác, độc lập, ngoài chủ thể tiến hành hoạt động ấy. Trong cuốn Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội X của Đảng (tác giả, Ngô Văn Dụ, Hồng Hà, Trần Xuân Giá, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006) thì giám sát được hiểu là “Sự theo dõi, kiểm tra, phát hiện, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đánh giá của cá nhân, tổ chức, cộng đồng người đối với cá nhân, tổ chức, cộng đồng người khác trong các lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội, trong việc thực hiện Hiến pháp, pháp luật, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước, các quyền lợi, nghĩa vụ của công dân, của các tổ chức chính trị - xã hội và kiến nghị phát huy, ưu điểm, thành tựu, xử lý đối với cá nhân, tổ chức có những hành vi sai trái” [11].
Giám sát xã hội là sự giám sát của ba lực lượng cơ bản: Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo xã hội, đồng thời có vai trò giám sát việc thực hiện sự lãnh đạo đó; các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp là những bộ máy công quyền thực hiện chức năng thay mặt nhân dân giám sát việc thực thi pháp luật của cá nhân, tổ chức, việc thực hiện quyền tự do dân chủ của nhân dân; các cá nhân, tổ chức của xã hội giám sát lực lượng lãnh đạo chính trị, lực lượng thực hiện quyền lực của nhân dân, cán bộ công chức, đảng viên và các thành viên của xã hội trong việc thực hiện Điều lệ, đường lối của Đảng, pháp luật, chính sách của Nhà nước và quyền làm chủ, quyền con người của nhân dân [11]. Văn kiện Đại hội X của Đảng nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác giám sát nhằm phát hiện những vấn đề mới, khắc phục thiếu sót, khuyết điểm ngay từ lúc mới manh nha, xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Đại hội X có điểm mới là đã bổ sung chức năng giám sát của cấp ủy các cấp, bổ sung chức năng và nhiệm vụ giám sát là những chức năng lãnh đạo của Đảng. Tổ chức đảng tiến hành công tác kiểm tra, giám sát; tổ chức đảng và đảng viên chịu sự kiểm tra, giám sát của Đảng.
Ủy ban kiểm tra các cấp, ngoài nhiệm vụ kiểm tra đảng viên, tổ chức đảng, còn có nhiệm vụ giám sát cấp ủy viên cùng cấp, cán bộ diện cấp ủy cùng cấp quản lý và tổ chức đảng cấp dưới về việc thực hiện 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, nghị quyết của cấp ủy về đạo đức, lối sống theo quy định của Ban Chấp hành Trung ương. Theo Hiến pháp, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước trên cơ sở hoạt động giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Quốc hội; theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám trong việc thi hành Hiến pháp, luật, Nghị quyết của Quốc hội, Pháp lệnh, Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Ở địa phương, chức năng giám sát được giao cho Hội đồng nhân dân các cấp. Hội đồng nhân dân thực hiện quyền giám sát đối với hoạt động của Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân cùng cấp; giám sát việc thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân; giám sát việc tuân thủ pháp luật của các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và của công dân ở địa phương.
Đại hội X của Đảng còn đề ra chủ trương: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội". Ngoài ra, sự giám sát của các thiết chế văn hóa, các tổ chức công dân, các phương tiện truyền thông đại chúng cũng được coi là một phương tiện giám sát quan trọng. Trong đó, báo chí với các chức năng đặc thù thực hiện sự giám sát của mình thông qua dư luận xã hội.TS Tạ Ngọc Tấn, có hai bộ phận tham gia giám sát. Bộ phận thứ nhất nằm trong chính bộ máy nhà nước, có thể gọi là hệ thống giám sát 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành chính, được nhà nước xây dựng nên nhằm tự giám sát, điều hòa quyền lực một cách hợp lý.
Nó bao gồm bộ máy giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, bộ máy thanh tra chính phủ và thanh tra các ngành… Thực ra, bản thân thiết chế nhà nước đã được hình thành và hoạt động theo một cơ chế tự giám sát để bảo đảm sự cân bằng, hài hòa và hợp lý về quyền lực. Hình thức nhà nước tam quyền phân lập là một bước phát triển, hoàn thiện nhà nước theo phương hướng đó. Cơ chế tự giám sát nội bộ chính là kết quả trải nghiệm lịch sử và là cơ sở cho sự duy trì quyền lực và phát triển của nhà nước. Bộ phận thứ hai là bộ phận mang tính công dân.
Đó là các tổ chức phi chính phủ, các thiết chế văn hóa, các tổ chức công dân, các phương tiện truyền thông đại chúng, các đại diện cộng đồng dân cư và thậm chí trực tiếp các công dân. Ở mức độ nào đó, tính chất, mức độ tham gia giám sát của bộ phận này là thước đo trình độ phát triển, tính ưu việt của chế độ xã hội. Nói cách khác, đó là thể hiện tính chất dân chủ của xã hội cũng như trình độ phát triển, ý thức tự giác và thái độ trách nhiệm cao của người dân dưới chế độ đó. Trong khuôn khổ nghiên cứu của luận văn này, chúng ta sẽ tập trung vào bộ phận giám sát thứ hai với việc làm rõ vai trò giám sát của báo chí (một trong những phương tiện truyền thông chủ chốt).
Có thể nói, lịch sử hình thành và phát triển của nhà nước là lịch sử không ngừng phát triển, hoàn thiện của hoạt động giám sát quyền lực. Chính những yêu cầu, đòi hỏi khách quan của sự tồn tại, phát triển của nhà nước đã dẫn đến sự ra đời, phát triển của hoạt động giám sát quyền lực và tìm thấy ở hoạt động này cái chốt hãm cho sự phát triển ổn định của xã hội. Tuy nhiên, nội dung, hình thức, phương thức giám sát quyền lực là rất phong phú. Nó gắn bó chặt chẽ với những điều kiện kinh tế, xã hội, địa lý, kinh nghiệm lịch 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử, văn hóa truyền thống cũng như trình độ phát triển của mỗi chế độ chính trị - xã hội cụ thể.
Thực chất, giám sát quyền lực là sự kiểm tra, đánh giá, điều chỉnh hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân nắm giữ và thực thi quyền lực nhà nước. Đồng thời nó cũng phát hiện, phân tích, đánh giá và đề xuất giải pháp nhằm khắc phục những thiếu sót, hạn chế, những hành vi sai trái, những vấn đề bất hợp lý, lỗi thời không phù hợp với định hướng và bản chất của xã hội. Mặt khác, hoạt động giám sát quyền lực cũng là phương tiện có vai trò vô cùng quan trọng trong việc quản lý, giáo dục đội ngũ cán bộ công chức trong hệ thống các cơ quan nhà nước, các tổ chức thuộc hệ thống chính trị. Nó có ý nghĩa như sự răn đe, cảnh báo thường xuyên những nguy cơ và khả năng vi phạm pháp luật nhà nước, vi phạm tiêu chuẩn phẩm chất, đạo đức người cán bộ công chức về trách nhiệm công tác, kỷ luật lao động, kỷ cương của cơ quan công quyền, thái độ tôn trọng người dân và ý thức nghiêm chỉnh, gương mẫu thực hiện pháp luật nhà nước.
Hoạt động giám sát quyền lực không chỉ mang tính chất phê phán, mà còn có tác dụng biểu dương những nhân tố tiên tiến, tích cực xã hội. Thông qua sự giám sát quyền lực, những kết quả hoạt động của các cơ quan công quyền, những thành tựu và hiệu quả thực tế của bộ máy quản lý, những thành tích và năng lực công tác của các cán bộ và nhất là của những người lãnh đạo được làm sáng tỏ. Đó là một cơ sở khách quan, điều kiện quan trọng cho việc biểu dương những nhân tố tích cực, lựa chọn, bố trí cán bộ hợp lý, không ngừng tăng cường năng lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan lãnh đạo, quản lý. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Khái niệm phản biện xã hội Thuật ngữ phản biện xã hội xuất hiện ở nhiều tài liệu khác nhau. Tuy nhiên, mỗi tài liệu có một cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau. Trước hết chúng ta cùng tìm hiểu khái niệm Phản biện.