phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương: : Cơ sở lý luận về kiểm soát hoạt động đầu tư vốn nhàn rỗi của Quỹ BHXH : Phân tích thực trạng đầu tư và kiểm soát hoạt động đầu tư vốn nhàn rỗi của Quỹ BHXH tại BHXH Việt Nam giai đoạn 2014 – 2017 : Giải pháp hoàn thiện kiểm soát đầu tư vốn nhàn rỗi của Quỹ BHXH tại BHXH Việt Nam đến năm 2020 5 1 LÝ LUN V KIM SOÁT HO VN NHÀN RI CA QU BHXH 1. Khái niệm về quỹ BHXH Quỹ BHXH là một quỹ tài chính độc lập, tập trung nằm ngoài ngân sách Nhà nước. Quỹ này được dùng để chi trả trợ cấp cho các đối tượng hưởng BHXH và chi phí cho sự nghiệp quản lý BHXH ở các cấp, các ngành. Có thể hiểu quỹ BHXH là tập hợp đóng góp bằng tiền của các bên tham gia BHXH: NLĐ, NSDLĐ, Nhà nước bù thiếu nhằm mục đích chi trả cho các chế độ BHXH và đảm bảo cho hoạt động của hệ thống BHXH.
Như vậy, quỹ BHXH là quỹ tiền tệ tập trung, hạch toán độc lập với ngân sách Nhà nước, được Nhà nước bảo hộ và bù thiếu. Quỹ này được quản lý theo cơ chế cân bằng thu chi do đó quỹ BHXH không đơn thuần ở trạng thái tĩnh mà luôn có sự biến động theo chiều hướng tăng lên hoặc thâm hụt. Quỹ BHXH hình thành và hoạt động đã tạo ra khả năng giải quyết những rủi ro của tất cả những người tham gia với tổng dự trữ ít nhất, do rủi ro được dàn trải cho số đông người tham gia. Đồng thời quỹ này cũng góp phần giảm chi ngân sách cho Nhà nước; khi có biến cố xã hội xảy ra như thiên tai, hạn hán, dịch bệnh, quỹ BHXH cũng là một khoản không nhỏ giúp Nhà nước thay cho cứu trợ xã hội, phúc lợi xã hội, … 1.
Nguồn hình thành quỹ BHXH. BHXH là phạm trù kinh tế - xã hội tổng hợp, mặc dù tính xã hội được thể hiện nổi trội hơn. Theo các nhà kinh tế cho rằng, kinh tế là nền tảng của BHXH vì chỉ khi người lao động có thu nhập đạt đến một mức độ nào đó thì việc tham gia BHXH mới thiết thực và có hiệu quả. Cũng theo các nhà kinh tế, BHXH chỉ có thể phát triển được theo đúng nghĩa trong điều kiện nền kinh tế hàng hoá tức là người tham gia BHXH phải có trách nhiệm đóng góp BHXH để bảo hiểm cho mình từ tiền lương/thu nhập cá nhân, người sử dụng lao động cũng phải đóng góp BHXH cho người lao động mà mình thuê mướn từ quỹ lương của doanh nghiệp/ đơn vị đồng 6 thời Nhà nước cũng có phần trách nhiệm bảo hộ quỹ BHXH như đóng góp thêm khi quỹ BHXH bị thâm hụt.
Như vậy, Quỹ BHXH chủ yếu được hình thành từ các nguồn sau: Q t BH = ĐLĐ + ĐSDLĐ+ ĐNN + TĐT + T TT +TK Trong đó: Qt BH: Nguồn hình thành quỹ bảo hiểm. Đ LĐ: Đóng góp của người lao động Đ SDLĐ: Đóng góp của người sử dụng lao động ĐNN : Đóng góp và hỗ trợ của nhà nước TĐT: Thu từ hoạt động đầu tư TTT: Thu từ viện trợ TK: Thu khác - Sự đóng góp từ NSDLĐ: Thông thường, phần đóng góp này được xác định dựa trên quỹ lương của đơn vị, doanh nghiệp. Điều này thể hiện trách nhiệm của người sử dụng lao động đối với người lao động nhưng cũng đồng thời sẽ giúp người sử dụng lao động có thể tránh được thiệt hại kinh tế do phải chi ra một khoản tiền lớn khi rủi ro xảy ra đối với lao động của mình. - Sự đóng góp từ người lao động: hệ thống BHXH ở các nước trên thế giới chủ yếu vẫn thực hiện trên nguyên tắc có đóng có hưởng vì vậy người tham gia phải đóng góp cho quỹ mới được hưởng BHXH.
Người lao động tham gia đóng góp cho mình để bảo hiểm cho chính bản thân mình. Thông qua hoạt động này người lao động đã dàn trải rủi ro theo thời gian, khoản đóng góp vào quỹ BHXH chính là khoản để dành dụm, tiết kiệm cho về sau bằng cách là hưởng lương hưu hoặc được hưởng trợ cấp khi gặp rủi ro xảy ra. Khoản trợ cấp này được xác định một cách khoa học và có cơ sở theo nguyên nhân. - Sự hỗ trợ thêm từ Nhà nước nhằm bảo đảm thực hiện các chế độ BHXH đối với người lao động: Quỹ BHXH được nhà nước bảo hộ và đóng góp khi quỹ bị thâm hụt không đủ khả năng để chi trả cho các chế độ xã hội.
Nhằm mục đích đảm bảo cho các hoạt động xã hội diễn ra được đều đặn, ổn định. Nguồn thu từ sự hỗ trợ Ngân sách Nhà nước đôi khi là khá lớn, đóng vai trò quyết định duy trì và bảo đảm sự ổn định và gia tăng của Quỹ BHXH. - Các nguồn khác: Bao gồm sự giúp đỡ của các tổ chức từ thiện trong và ngoài 7 nước, lãi do đầu tư phần quỹ nhàn rỗi, khoản tiền thu nộp phạt từ các đơn vị chậm đóng BHXH, khoản bổ sung thường xuyên từ các cơ quan, tổ chức của Nhà nước. Đây là phần thu nhập tăng thêm tương đối của quỹ BHXH được cơ quan BHXH đưa vào hoạt động sinh lời.
Việc đầu tư quỹ nhàn rỗi này cũng cần phải đảm bảo khả năng thanh khoản khi cần thiết, an toàn và mang tính xã hội. Đặc điểm của Quỹ BHXH Căn cứ vào cơ chế và sự hình thành của Quỹ BHXH, ta có thể dễ dàng nhận thấy Quỹ BHXH có các đặc điểm, đặc trưng cơ bản sau: - Quỹ BHXH được hình thành và hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì phúc lợi và lợi ích của người lao động và sự an sinh của cộng đồng. Có thể coi quỹ BHXH giống như một quỹ xã hội, nhưng phương tiện để hoạt động là phương tiện kinh tế. Thông qua đó quyền lợi của người lao động khi tham gia BHXH được đảm bảo; đồng thời xã hội có một khoản tài chính khổng lồ để người việc chi trả các trợ cấp BHXH, phần nhàn rỗi của quỹ có thể được đầu tư để phát triển kinh tế - xã hội.
- Quỹ BHXH là quỹ của số đông, được hình thành từ nguồn cơ bản là đóng góp của đông đảo người lao động và người sử dụng lao động. Qũy được sử dụng chủ yếu để chi trả các trợ cấp ngắn hạn và dài hạn cũng cho số đông người lao động. Nói cách khác, quỹ BHXH là quỹ của người lao động. - Quỹ BHXH tồn tại lâu dài và có ảnh hưởng ở diện rộng.
Việc tham gia BHXH của người lao động theo số đông và àn trải theo thời gian với nhiều thế hệ, nên quỹ BHXH tồn tại lâu dài và đáp ứng các nhu cầu BHXH của cả thế hệ người lao động. Mục đích sử dụng quỹ BHXH. Quỹ BHXH được sử dụng để chi trả cho các mục đích chủ yếu sau: - Chi trả và trợ cấp cho các chế độ BHXH - Chi phí cho sự nghiệp quản lý BHXH Theo khuyến nghị của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) quỹ BHXH được sử dụng để trợ cấp cho các đối tượng tham gia BHXH, nhằm ổn định cuộc sống cho bản thân và gia đình họ, khi đối tượng tham gia BHXH gặp rủi ro. Thực chất là trợ cấp cho chín chế độ mà tổ chức này đã nêu lên trong công ước 102 tháng 6 năm 1952 tại Giơnevơ: 8 (1) Chăm sóc y tế (2) Trợ cấp ốm đau (3) Trợ cấp thất nghiệp (4) Trợ cấp tuổi già (5) Trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (6) Trợ cấp gia đình (7) Trợ cấp sinh đẻ (8) Trợ cấp khi tàn phế (9) Trợ cấp cho người còn sống ( trợ cấp mất người nuôi dưỡng) Chín chế độ trên hình thành một hệ thống các chế độ BHXH.
Tuỳ điều kiện kinh tế xã hội mà mỗi nước tham gia công ước Giơnevơ thực hiện khuyến nghị đó ở mức độ khác nhau, nhưng ít nhất phải thực hiện được ba chế độ. Trong đó, ít nhất phải có một trong năm chế độ: Trợ cấp thất nghiệp, Trợ cấp tuổi già, Trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, Trợ cấp khi tàn phế, Trợ cấp cho người còn sống (trợ cấp mất người nuôi dưỡng). Mỗi chế độ trong hệ thống trên khi xây dựng đều dựa trên những cơ sở kinh tế xã hội tài chính, thu nhập, tiền lương .v…Đồng thời tuỳ từng chế độ khi xây dựng còn phải tính đến các yếu tố sinh học; tuổi thọ bình quân của quốc gia, nhu cầu dinh dưỡng; xác suất tử vong… 1. Vốn nhàn rỗi và sự cần thiết của việc đầu tư vốn nhàn rỗi của Quỹ BHXH Vốn nhàn rỗi được hiểu là nguồn tiền chưa được đầu tư hoặc chưa có kế hoạch đầu tư.
Vốn nhàn rỗi được tạo ra từ nhiều nguồn khác nhau, có thể là các khoản sinh lời từ các hoạt động đầu tư nhưng chưa được quay vòng hoặc từ các khoản huy động vốn để sử dụng cho tương lai mà hiện tại chưa được dùng đến. đối với các doanh nghiệp thì vốn nhàn rỗi còn là tiền gửi trong các ngân hàng thương mại chưa được dùng tới. Nguồn hình thành quỹ BHXH là từ các hoạt động đóng góp của người lao động và doanh nghiệp, người đóng bảo hiểm thực hiện nghĩa vụ đóng bảo hiểm trong hiện tại và nhận được trợ cấp trong tương lai. Điều này dẫn đến nghĩa vụ của BHXH và người tham gia không đồng thời xảy ra.
Người tham gia sẽ phải đóng ngay khoản phí bảo hiểm, còn BHXH chỉ chi trả khi người lao động đến tuổi nghỉ 9 hưu, hoặc gặp phải những rủi ro theo quy định được BHXH chi trả. Chu trình tài chính của BH thu tiền trước, trả tiền sau, gọi là chu trình sản xuất nghịch đảo. Chính điều này tạo ra tính chất nhàn rỗi của quỹ BHXH. Đầu tư vốn nhàn rỗi của Quỹ BHXH hiệu quả là cần thiết đối với Quỹ BHXH nói riêng và nền kinh tế nói chung.
Quỹ BHXH là một quỹ chung có quy mô lớn, là sự đóng góp lâu dài của một bộ phận đông đảo người lao động trong xã hội. Thực tế là người lao động thường phải đóng phí BHXH ngay từ những năm đầu tiên chính thức tham gia vào thị trường lao động trong khi rất lâu sau đó họ mới được hưởng các khoản trợ cấp dài hạn như tuất hoặc hưu trí….