Khóa luận tốt nghiệp luật học khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh tại việt nam thực trạng và một số kiến nghị

Khóa luận tốt nghiệp luật học phân tích khung pháp lý thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam, thực trạng và các kiến nghị cải cách.

• Tác giả: Phạm Tuấn Duy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hải Yến
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Chứng khoán
• Đề tài: Khung Pháp Lý Cho Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Một Số Kiến Nghị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm và Đặc Điểm Chứng Khoán Phái Sinh

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính phức tạp có giá trị phát sinh từ các tài sản cơ sở như cổ phiếu, chỉ số, lãi suất hay hàng hóa. Tại thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam, các sản phẩm này được cấu trúc để giúp nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Các đặc điểm chính bao gồm tính chất hợp đồng tương lai, yêu cầu ký quỹ, và tính thanh khoản cao. Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam được xây dựng trên cơ sở các quy định của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế. Những quy định này đảm bảo tính minh bạch, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư và duy trì ổn định hệ thống tài chính. Sự phát triển của thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh đóng vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện cấu trúc thị trường chứng khoán Việt Nam hiện đại.

1.1. Sự Ra Đời và Phát Triển Chứng Khoán Phái Sinh

Chứng khoán phái sinh ra đời từ nhu cầu phòng ngừa rủi ro trong giao dịch tài chính. Tại Việt Nam, thị trường chứng khoán phái sinh chính thức hoạt động từ tháng 8/2017, đánh dấu bước ngoặt quan trọng. Sự ra đời này được thúc đẩy bởi nhu cầu hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh và phát triển thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh hiện đại. Kể từ đó, thị trường đã ghi nhận mức tăng trưởng mạnh mẽ, vượt kỳ vọng ban đầu.

1.2. Phân Loại và Tính Chất Pháp Lý

Chứng khoán phái sinh được phân loại thành các loại chính như hợp đồng tương lai (futures), quyền chọn (options) và hoán đổi (swaps). Mỗi loại có tính chất pháp lý riêng biệt được quy định trong khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh. Thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh Việt Nam cấp phép các sản phẩm dựa trên các tiêu chí quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư.

II. Thực Trạng Khung Pháp Lý Tại Việt Nam

Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam hiện đại được xây dựng trên nền tảng các quy định pháp luật được ban hành bởi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN). Hệ thống pháp luật này bao gồm các quy định về tổ chức kinh doanh, công bố thông tin, bù trừ và thanh toán giao dịch. Thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh Việt Nam hiện nay hoạt động dưới sự giám sát chặt chẽ của UBCKNN, với các điều kiện tham gia được quy định rõ ràng. Thị trường chứng khoán phái sinh đã đạt được những kết quả đáng kể trong việc phòng ngừa rủi ro cho nhà đầu tư. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số hạn chế như sự hạn chế về sản phẩm giao dịch chứng khoán phái sinh, cơ cấu nhà đầu tư chưa đa dạng, và nhu cầu nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

2.1. Quy Định Về Tổ Chức Kinh Doanh và Thanh Toán

Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh quy định các yêu cầu về vốn điều lệ, kỹ năng quản lý và hệ thống công nghệ thông tin cho các tổ chức kinh doanh. Thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh Việt Nam sử dụng cơ chế bù trừ và thanh toán tập trung thông qua các tổ chức trung gian. Các quy định này đảm bảo tính an toàn và hiệu quả của thị trường chứng khoán phái sinh.

2.2. Những Hạn Chế Hiện Tại

Mặc dù khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam đã được hoàn thiện, nhưng vẫn tồn tại các khoảng trống pháp lý trong việc quản lý thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh. Sản phẩm giao dịch còn hạn chế, cơ chế phòng ngừa rủi ro cần được cải tiến, và nhu cầu nâng cao nhận thức của nhà đầu tư là rất cấp thiết.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế và Áp Dụng Tại Việt Nam

Các quốc gia phát triển như Mỹ và Trung Quốc có khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh rất hoàn chỉnh và chi tiết. Tại Mỹ, Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai (CFTC) quản lý thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh với các quy định mạnh mẽ về phòng ngừa rủi ro và công bố thông tin. Trung Quốc cũng đã thiết lập thị trường chứng khoán phái sinh hiệu quả thông qua cơ chế bù trừ và thanh toán tập trung. Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam có thể học hỏi từ các kinh nghiệm này bằng cách: tăng cường giám sát hoạt động giao dịch, mở rộng sản phẩm giao dịch chứng khoán phái sinh, và hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế sẽ giúp thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh Việt Nam tiếp cận vị thế thị trường mới nổi trong khu vực.

3.1. Mô Hình Quản Lý Tại Các Quốc Gia Phát Triển

Mỹ sử dụng mô hình bù trừ và thanh toán tập trung thông qua các cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm (CCP). Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh tại Mỹ tập trung vào phòng ngừa rủi ro hệ thống và bảo vệ nhà đầu tư. Trung Quốc áp dụng các quy định chặt chẽ về sản phẩm giao dịch chứng khoán phái sinh và yêu cầu công bố thông tin chi tiết từ các tổ chức kinh doanh.

3.2. Bài Học Cho Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam nên tăng cường bù trừ và thanh toán tập trung, mở rộng phạm vi sản phẩm giao dịch chứng khoán phái sinh, và nâng cao tiêu chuẩn công bố thông tin. Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh cần tiếp cục với tiêu chuẩn quốc tế để hỗ trợ phòng ngừa rủi ro hiệu quả.

IV. Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật

Để nâng cao hiệu quả khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam, cần thực hiện các kiến nghị sau: Thứ nhất, mở rộng sản phẩm giao dịch chứng khoán phái sinh bao gồm các hợp đồng tương lai, quyền chọn trên nhiều tài sản cơ sở khác nhau. Thứ hai, hoàn thiện quy định về bù trừ và thanh toán giao dịch để đảm bảo tính an toàn hệ thống. Thứ ba, tăng cường các biện pháp phòng ngừa rủi ro bao gồm yêu cầu ký quỹ hợp lý và giới hạn vị thế. Thứ tư, nâng cao yêu cầu công bố thông tin và minh bạch hoạt động của thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh. Thứ năm, cải tiến cơ chế giám sát và xử lý vi phạm pháp luật. Những kiến nghị này sẽ giúp thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao tính cạnh tranh và hấp dẫn nhà đầu tư, đồng thời góp phần hoàn thiện thị trường chứng khoán Việt Nam hiện đại.

4.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý

Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh cần được sửa đổi để mở rộng sản phẩm giao dịch chứng khoán phái sinh và nâng cao tiêu chuẩn quản lý. Cần bổ sung các quy định chi tiết về bù trừ và thanh toán, xử lý tranh chấp, và quản lý rủi ro hệ thống. Thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh nên được phép phát hành thêm các sản phẩm mới theo quy trình cấp phép rõ ràng.

4.2. Nâng Cao Hiệu Quả Thực Thi

Cần tăng cường giám sát hoạt động của thị trường chứng khoán phái sinh, đặc biệt là phòng ngừa rủi ro và quản lý thanh khoản. Các cơ quan quản lý nên xây dựng hướng dẫn chi tiết về công bố thông tin và thực thi kỷ luật xử phạt các vi phạm hành chính trong hoạt động thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ KHUNG PHÁP LÝ CHO THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1. Khái quát về chứng khoán phái sinh 1. Sự ra đời của chứng khoán phái sinh Các sản phẩm phái sinh đã ra đời từ rất lâu trên thế giới, chứng khoán phái sinh quốc tế có lịch sử phát triển lâu đời và phong phú qua nhiều thế kỷ. Những dấu hiệu của các sản phẩm phái sinh thậm chí đã xuất hiện từ thời kì cổ đại tại các quốc gia Lưỡng Hà, sau đó là tại Hi Lạp cổ đại.7 Đến thời Trung Cổ, các sản phẩm phái sinh là công cụ đắc lực nhằm tạo thuận lợi cho thương mại.

Một ví dụ sản phẩm phái sinh là cổ phiếu monti được các thành phố thương mại của Italy phát hành để huy động vốn. Những cổ phiếu này là lời hứa của chính phủ về việc trả nợ trong tương lai. Nó bắt đầu như việc chính phủ bán các khoản thu nhập tương lai của mình cho các nhà đầu tư. Đến thế kỉ XIII, những cổ phiếu này được giao dịch trên thị trường thứ cấp và thậm chí được sử dụng làm phương thức thanh toán cho hàng hóa hoặc dịch vụ thay cho tiền mặt.

Tuy nhiên, những cổ phiếu này không được phép bán tự do, đặc biệt là cho người nước ngoài, về giá cả, giá của các cổ phiếu sẽ dao động theo tình hình tài chính của các thành phố.8 Đến đầu thế kỷ XVII, giao dịch phái sinh trên nông phẩm đầu tiên đã diễn ra tại Sở Giao dịch Gạo Dojima – Osaka – Nhật Bản. Cùng thời điểm, tại Hà Lan, giao dịch phái sinh trên lúa mì phục vụ nhu cầu của nhiều quốc gia châu Âu để tích trữ và chi trả bằng nông phẩm.9 Thời kỳ hoàng kim của Hà Lan cũng được cho là nơi bắt nguồn của các sản phẩm phái sinh hiện đại, đặc biệt là trong thế kỷ 17 khi Sở giao dịch chứng khoán Amsterdam được thành lập vào năm 1602. Trong thời kì này, Cộng hòa Hà Lan là một cường quốc kinh tế lớn, và Amsterdam đóng vai trò là một trung tâm thương mại và thương mại thịnh vượng. Để quản lý những rủi ro liên quan đến các chuyến đi buôn bán đường dài, các thương nhân tham gia vào các hợp đồng kỳ hạn, về cơ bản là các thỏa thuận mua hoặc bán hàng hóa với mức giá được xác định 7 Steve Kummer, Christian Pauletto (2012), “The history of derivatives: A Few Milestones”, p.

8 Steve Kummer, Christian Pauletto (2012), “The history of derivatives: A Few Milestones”, p. 9 “Lịch sử hình thành và phát triển của thị trường “Chứng khoán phái sinh quốc tế”, Blog kiến thức đầu tư, Trang tin tức Công ty cổ phần chứng khoán BIDV, https://www.vn/tin-tuc/tin-chi-tiet/651683-lich-su-hinh-thanh-va-phattrien- cua-thi-truong-chung-khoan-phai-sinh-quoc-te/, truy cập ngày 10/2/2025. 6 trước vào một ngày trong tương lai.10 Tiếp theo, đến thế kỷ XIX, thị trường phái sinh trên nông phẩm được hình thành ở Hoa Kỳ, và đặt nền tảng cho một bước tiến mới của việc mở rộng giao dịch thương mại và trung chuyển vốn toàn cầu sang các sản phẩm phái sinh trên những tài sản cơ sở khác nông phẩm. Năm 1848, Hội đồng mậu dịch kỳ hạn ra đời tại Chicago - Hoa Kỳ.

Theo sau đó, Trung tâm giao dịch mua bán nông phẩm kỳ hạn cũng hình thành, tạo tiền đề cho các hợp đồng mua bán kỳ hạn nhằm giảm thiểu rủi ro về giá nông phẩm do thời tiết, khí hậu. Hàng hóa giao dịch thời kỳ này là ngũ cốc, lúa mì, bắp, đậu, về sau có thêm gia súc, trứng, thực phẩm và nước trái cây ướp lạnh. Phổ biến trong thời kỳ này là các hợp đồng kỳ hạn về nông phẩm. Về sau, với sự phát triển tiếp diễn của chứng khoán phái sinh, để khắc phục nhược điểm của hợp đồng kỳ hạn là không được chuẩn hóa và khó bán lại cho bên thứ ba, hợp đồng tương lai đã ra đời.

11 Mặc dù vậy, phải mất hơn một thế kỷ sau, đến những năm 1980, cùng với sự hiện đại hóa công nghệ và khả năng kết nối thị trường vượt qua rào cản địa lý, chứng khoán phái sinh mới thực sự bùng nổ và đạt đến đỉnh cao phát triển. Đây được xem là dấu ấn quan trọng thứ hai trong lịch sử của thị trường này, đánh dấu sự ra đời của các sản phẩm phái sinh dựa trên tài sản tài chính như cổ phiếu đơn lẻ, chỉ số cổ phiếu, trái phiếu, cũng như các mặt hàng như kim loại quý và năng lượng. Khái niệm, đặc điểm của chứng khoán phái sinh Theo từ điển Tiếng Việt, “phái sinh” được hiểu là được tạo ra từ một yếu tố gốc bằng cách thêm, bớt hoặc biến đổi một vài thành tố nào đó.13 Từ đó, chứng khoán phái sinh có thể được hiểu là một loại chứng khoán mà giá trị của chúng phụ thuộc vào, hoặc phát sinh từ một tài sản hoặc một nhóm các tài sản cơ sở và chúng mang bản chất của một công cụ tài chính. Theo Chuẩn mực Kế toán quốc tế (IAS) 32/39, 10 Nick Nemeth (2023), “From Ancient Origins to Modern Innovations: The Fascinating Evolution of Derivatives in Financial Markets”, https://www.com/pulse/from-ancient-origins-modern-innovations-fascinating-evolution- nemeth/, truy cập ngày 10/2/2025.

11 “Lịch sử hình thành và phát triển của thị trường “Chứng khoán phái sinh quốc tế”, Blog kiến thức đầu tư, Trang tin tức Công ty cổ phần chứng khoán BIDV, https://www.vn/tin-tuc/tin-chi-tiet/651683-lich-su-hinh-thanh-va-phattrien- cua-thi-truong-chung-khoan-phai-sinh-quoc-te/, truy cập ngày 10/2/2025. Tổng hợp (2017), “Lịch sử hình thành và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh thế giới”, Tạp chí Tài chính Online, https://tapchitaichinh.vn/lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien-thi-truong-chung-khoan-phai-sinh-the-gioi.html, truy cập ngày 10/2/2025. 13 Hoàng Phê (chủ biên) (2018), “Từ điển Tiếng Việt”, Viện Ngôn ngữ học, Nxb. Hồng Đức, tr.

7 công cụ tài chính là bất kỳ hợp đồng nào làm phát sinh một tài sản tài chính của một đơn vị và một khoản nợ tài chính hoặc công cụ vốn của một đơn vị khác.14 Một số tác giả trên thế giới cũng đã đưa ra những quan điểm về chứng khoán phái sinh, cụ thể như sau: “Theo tác giả John Downes và Jordan Elliot Goodman (1994), chứng khoán phái sinh là một hợp đồng có giá trị phụ thuộc vào kết quả hoạt động của một tài sản, tài chính gốc hoặc một chỉ số hoặc các công cụ đầu tư khác. Hull (2009) cho rằng, chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính mà giá trị phụ thuộc vào (xuất phát từ) giá trị của những biến cơ sở. Các biến cơ sở này thường là giá của các tài sản được giao dịch. Chẳng hạn, quyền chọn cổ phần là một chứng khoán phái sinh mà giá trị phụ thuộc vào giá của một cổ phiếu.

Không chỉ phụ thuộc vào các biến tài chính, chứng khoán phái sinh có thể phụ thuộc vào hầu như bất kỳ biến gì, từ giá lợn rừng cho đến lượng tuyết rơi tại một khu du lịch trượt tuyết nhất định. Như vậy, theo định nghĩa của John C. Hull, giá trị của chứng khoán phái sinh không phụ thuộc vào tài sản cơ sở mà chính xác hơn là các biến cơ sở. Biến cơ sở thường là giá của tài sản cơ sở nhưng cũng có thể là giá trị/thước đo của một tài sản cơ sở (như lãi suất, chỉ số chứng khoán…), có tính chất thay đổi theo thời gian, khó dự đoán được.

Khi giá trị của tài sản cơ sở thay đổi cũng sẽ làm thay đổi giá của chứng khoán phái sinh. Do đó, giá của chứng khoán phái sinh trong khoảng thời gian cho đến lúc đáo hạn là không cố định mà thay đổi dựa trên sự biến động của giá trị tài sản cơ sở. Định nghĩa này phần nào cho thấy bản chất của tài sản cơ sở, đó là các giá trị thay đổi, khó dự đoán và cần được đề phòng rủi ro.”15 Theo Văn phòng Kiểm soát tiền tệ thuộc Bộ Ngân khố Hoa Kỳ (Office of the Comptroller of the Currency, the U.S departmant of Treasury), chứng khoán phái sinh là hợp đồng tài chính mà giá trị của nó phụ thuộc vào các yếu tố của thị trường cơ sở như lãi suất, tỷ giá ngoại tệ và giá của hàng hoá, tín dụng (nợ) và vốn chủ sở hữu (cổ 14 International Accounting Standards - IAS 32/39 – Financial Instruments: Recognition and Measurement, nguồn tham khảo: https://www.org/content/dam/ifrs/publications/pdf-standards/english/2021/issued/part-a/ias-39-financial- instruments-recognition-and-measurement.pdf 15 Nguyễn Minh Hằng, Nguyễn Ngọc Yến (2023),“Chứng khoán phái sinh và sự cần thiết phải xây dựng, hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán phái sinh”, Tạp chí Pháp luật và Phát triển, Báo Pháp luật Việt Nam, Trường Đại học Luật Hà Nội, Kỷ yếu hội thảo khoa học trọng điểm: “Xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh”, tr.16 Khi so sánh với quan điểm của Giáo sư Hull ở trên, định nghĩa này có phần hẹp hơn, do coi các tài sản cơ sở là yếu tố chính thống hơn thuộc về thị trường tài chính như lãi suất, tỷ giá ngoại tệ, giá hàng hoá, cổ phần hay giá trái phiếu.17 Trong khi đó, nhóm tác giả Bùi Nguyên Hoàn & Bạch Nguyễn Tuyết Vân (2018) ở Việt Nam đưa ra khái niệm chứng khoán phái sinh là một hợp đồng tài chính mà giá trị của nó lấy từ giá của hàng hoá cơ sở hoặc công cụ tài chính cơ sở. Giá của chứng khoán phái sinh phụ thuộc vào sự biến động giá của hàng hoá cơ sở hoặc công cụ tài chính cơ sở.18 Dưới góc độ pháp luật điều chỉnh, trước khi Luật Chứng khoán 2019 được ban hành, chứng khoán phái sinh được điều chỉnh bởi Nghị định số 42/2015/NĐ-CP ngày 05/05/2015 của Chính phủ về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh.

Theo đó, chứng khoán phái sinh là chứng khoán quy định tại Luật Chứng khoán, bao gồm: hợp đồng tương lai, quyền chọn, hợp đồng kỳ hạn và các chứng khoán phái sinh khác theo hướng dẫn của Bộ Tài chính. 19 Như vậy, từ quy định về chứng khoán phái sinh trong các văn bản Luật Chứng khoán và Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, có thể thấy khái niệm chứng khoán phái sinh được xây dựng theo cách thức liệt kê các sản phẩm chứng khoán phái sinh. “Một trong những lý do của việc xây dựng khái niệm liệt kê này xuất phát từ việc khái niệm chứng khoán phái sinh theo định nghĩa quốc tế rất rộng, bao gồm cả các sản phẩm phái sinh từ hàng hoá, tiền tệ và các tài sản cơ sở khác. Trong khi đó, pháp luật chứng khoán Việt Nam chỉ điều chỉnh các sản phẩm phái sinh được niêm yết trên thị trường chứng khoán phái sinh.

Đồng thời, đây cũng là một thị trường còn mới, nên việc thừa nhận các hàng hoá trên thị trường cần mang tính thận trọng.”20 Đến Luật Chứng khoán năm 2019, khái niệm chứng khoán phái sinh đã được định nghĩa mang tính khái quát hơn.