Khóa luận tốt nghiệp luật học pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện trên địa bàn huyện quảng ninh tỉnh quảng bình

Khóa luận tốt nghiệp luật học nghiên cứu về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện tại huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.

• Tác giả: Phạm Thị Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: Trần Thị Thùy Lâm
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện trên địa bàn huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của Bảo hiểm xã hội bắt buộc

Bảo hiểm xã hội bắt buộc (BHXH) là một trong những trụ cột vững chắc của hệ thống an sinh xã hội hiện đại. Đây là chế độ bảo vệ xã hội bắt buộc áp dụng cho người lao động và người sử dụng lao động nhằm bảo đảm cuộc sống cơ bản khi họ gặp phải các rủi ro như bệnh tật, thương tật, tuổi già và tử vong. Bảo hiểm xã hội bắt buộc có tính chất bảo vệ toàn dân, phát huy tính công bằng và tiến bộ xã hội. Nó không chỉ là một công cụ bảo vệ cá nhân mà còn là cơ chế điều tiết kinh tế-xã hội của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Các đặc điểm nổi bật bao gồm tính bắt buộc, tính phổ biến, tính bảo đảm và tính công bằng.

1.1. Khái niệm Bảo hiểm xã hội bắt buộc

Bảo hiểm xã hội bắt buộc là chế độ bảo hiểm xã hội mà Nhà nước quy định buộc phải thực hiện cho người lao động và người sử dụng lao động. Nó bảo vệ người lao động trước các rủi ro về sức khỏe, thu nhập và tính mạng. Chế độ này được coi là công cụ đắc lực giúp Nhà nước bảo đảm công bằng xã hội và phát triển bền vững kinh tế.

1.2. Đặc điểm cơ bản của chế độ BHXH bắt buộc

Bảo hiểm xã hội bắt buộc có các đặc điểm: tính bắt buộc (áp dụng cho tất cả đối tượng), tính phổ biến (bảo vệ đại bộ phận lao động), tính bảo đảm (cam kết chi trả khi có rủi ro), và tính công bằng (nguyên tắc đóng-hưởng hợp lý). Nó phản ánh trách nhiệm xã hội của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi người lao động.

II. Ý nghĩa và vai trò của Bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Quảng Ninh

Tại huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình, bảo hiểm xã hội bắt buộc đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ người lao động và ổn định xã hội. Với nền kinh tế phát triển chủ yếu từ nông nghiệp, khai thác và công nghiệp nhẹ, BHXH bắt buộc là biện pháp cấp thiết để bảo đảm an sinh cho lực lượng lao động. Chế độ này không chỉ bảo vệ cá nhân mà còn tạo ra lưới an toàn xã hội cho cộng đồng. Bảo hiểm xã hội bắt buộc giúp giảm gánh nặng chi phí y tế, chi phí hưu trí cho gia đình, đông thời góp phần ổn định đời sống kinh tế của địa phương. Sự thực hiện hiệu quả BHXH bắt buộc là nền tảng để nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững.

2.1. Tầm quan trọng của BHXH bắt buộc trong an sinh xã hội

Bảo hiểm xã hội bắt buộc là nền tảng của hệ thống an sinh xã hội hiện đại. Nó bảo vệ người lao động khỏi các rủi ro bệnh tật, thương tật, tuổi già, tử vong. Tại Quảng Ninh, việc thực hiện BHXH bắt buộc giúp bảo đảm cuộc sống cơ bản, giảm gánh nặng chi phí cho gia đình và cộng đồng, từ đó thúc đẩy phát triển xã hội.

2.2. Lợi ích kinh tế và xã hội của BHXH bắt buộc

Bảo hiểm xã hội bắt buộc tạo ra nhiều lợi ích: (1) Bảo vệ thu nhập cho người lao động và gia đình khi mất khả năng lao động; (2) Giảm gánh nặng chi phí y tế, hưu trí; (3) Ổn định xã hội và tin tưởng của nhân dân; (4) Thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững tại địa phương.

III. Thực trạng thực hiện Pháp luật bảo hiểm xã hội tại huyện Quảng Ninh

Thực trạng thực hiện pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình cho thấy cả những kết quả tích cực và những hạn chế. Từ giai đoạn 2020-2024, tỉnh lệ tham gia BHXH bắt buộc tăng dần, cho thấy sự nỗ lực của cơ quan chuyên môn và sự chấp hành của người sử dụng lao động. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế như: tỉ lệ tham gia chưa đạt như mong đợi, đặc biệt trong khu vực nông nghiệp và doanh nghiệp nhỏ; khó khăn trong quản lý và kiểm soát; ngoài ra, năng lực của Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện còn hạn chế. Những vấn đề này đòi hỏi các giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi hiệu quả hơn.

3.1. Kết quả tích cực trong thực hiện BHXH bắt buộc

Từ 2020-2024, huyện Quảng Ninh đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận: tỉ lệ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tăng đều, quỹ BHXH được quản lý hiệu quả, các chế độ được chi trả kịp thời. Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện đã phối hợp tốt với người sử dụng lao động trong việc thực hiện BHXH bắt buộc, góp phần bảo vệ quyền lợi người lao động.

3.2. Những hạn chế và nguyên nhân tồn tại

Các hạn chế chính bao gồm: (1) Tỉ lệ tham gia BHXH bắt buộc chưa đủ cao, đặc biệt trong khu vực nông nghiệp; (2) Khó khăn trong kiểm soát và xử lý vi phạm; (3) Năng lực tài chính và con người của Cơ quan BHXH còn hạn chế. Nguyên nhân gốc rễ: nhận thức chưa đủ của người sử dụng lao động, điều kiện kinh tế khó khăn, rào cản pháp lý không hiệu quả.

IV. Giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả Bảo hiểm xã hội bắt buộc

Để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Quảng Ninh, cần triển khai các giải pháp toàn diện từ nhiều phía. Trước hết, cần hoàn thiện pháp luật về BHXH bắt buộc, làm rõ các quy định, giảm tính phức tạp để dễ thực hiện. Thứ hai, từ phía Nhà nước và Cơ quan Bảo hiểm xã hội, cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Thứ ba, cần nâng cao nhận thức của người sử dụng lao động về tầm quan trọng BHXH bắt buộc thông qua tuyên truyền, đào tạo. Thứ tư, từ phía người lao động, cần tăng cường tuyên truyền để họ hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm. Cuối cùng, cần mở rộng hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ để khuyến khích tham gia BHXH bắt buộc.

4.1. Hoàn thiện Pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc

Cần hoàn thiện các quy định về BHXH bắt buộc để: (1) Làm rõ các đối tượng bắt buộc tham gia; (2) Đơn giản hóa quy trình, thủ tục hành chính; (3) Tăng cường các biện pháp xử phạt vi phạm; (4) Bổ sung các chế độ bảo hiểm mới phù hợp với tình hình địa phương.

4.2. Giải pháp tăng cường quản lý kiểm tra và xử lý vi phạm

Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện cần: (1) Tăng cường kiểm tra định kỳ đối với người sử dụng lao động; (2) Phối hợp với các cơ quan chức năng xử lý vi phạm hiệu quả; (3) Ứng dụng công nghệ để quản lý, cập nhật thông tin BHXH bắt buộc; (4) Nâng cao năng lực con người và tài chính.

4.3. Nâng cao nhận thức và tuyên truyền BHXH bắt buộc

Cần triển khai các chương trình tuyên truyền, đào tạo: (1) Tuyên truyền lợi ích BHXH bắt buộc cho người sử dụng lao động và người lao động; (2) Đào tạo, hướng dẫn thực hiện quy định BHXH bắt buộc; (3) Hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp nhỏ; (4) Xây dựng mô hình điển hình thực hiện tốt BHXH bắt buộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về bảo hiểm xã hội bắt buộc và pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc. Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện trên địa bàn huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Chương 3: Hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. CHUONG 1: MỘT SỐ VAN DE LÝ LUẬN VE BẢO HIEM XÃ HOI BAT BUOC VA PHAP LUAT VE BAO HIEM XA HOI BAT BUOC 1.

Một số van đề lý luận về bao hiém xã hội bắt buộc 1. Khái niệm về bảo hiểm xã hội bắt buộc Trong quá trình lao động, không phải lúc nào NLD cũng có thu nhập ổn định và điều kiện sống thuận lợi mà có thể gặp khó khăn do điều kiện tự nhiên, môi trường sống hoặc điều kiện xã hội làm cho họ giảm hoặc mat thu nhập như ốm đau, tai nan,. Khi đó, các nhu cầu cần thiết không những mắt đi mà còn tăng thêm các nhu cầu mới như thuốc men, chỉ phí khám chữa bénh,. Đề khắc phục những rủi ro nay, NLD và gia đình họ ngoài việc tự mình vượt qua thì họ cần phải nhận được sự bảo trợ của cộng đồng xã hội dé giảm bớt gánh nặng cuộc sống.

Do đó, sự xuất hiện của BHXH bắt buộc như là một công cụ hữu hiệu đảm bảo ASXH, bảo vệ NLD trước những rủi ro về thu nhập, đồng thời góp phần duy trì ôn định sự phát triển kinh tế - xã hội. Ngày 04/6/1952, ILO đã kí Công ước Giơnevơ về BHXH cho NLD, khang định tất yếu các nước phải tiến hành BHXH cho NLD và gia đình của họ. Đến nay, các nước trên thế giới hầu hết đã thực hiện chính sách BHXH và coi đó như là một trong những chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống ASXH. Ở Việt Nam, BHXH xuất hiện ban đầu từ các quỹ tương thân, tương ái gắn liền với cộng đồng làng xã nhằm cưu mang, giúp đỡ những người gặp khó khăn trong cuộc sống.

Khi nói đến khái niệm BHXH thì tùy theo góc độ nhìn nhận mà khái niệm BHXH được tiếp cận ở nhiều khía cạnh khác nhau: - Theo ILO: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo vệ của cộng đông xa hội đối với các thành viên của mình thông qua sự huy động các nguôn đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội dé trợ cấp trong các trường hợp ôm dau, tai nạn, thương tat, già yếu, thất nghiệp. Đông thời chăm sóc y tế và trợ cap cho các gia đình đông con để ôn định đời sống của thành viên và dam bảo an toàn của xã hội”. - Theo Từ điển Giải thích từ ngữ Luật học: “Bảo hiểm xã hội là bảo hiểm thu nhập của người lao động trong một số trương hợp, do Nhà nước tổ chức quản lý. Đặc trưng cơ bản để phân biệt bảo hiểm xã hội với các hình thức bảo hiểm khác là sự kết hợp nghĩa vụ của người sứ dụng lao động, việc thực hiện chính sách bảo đảm xã hội của nhà nước với sự tương trợ cộng động giữa những người lao động để én định cho họ và gia đình họ trong và sau quá trình lao động”.

- Theo khoản 1 Điều 3 Luật BHXH năm 2014: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thể hoặc bù đắp một phân thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do 6m đau, thai sản, tai nan lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”. Và khoản 1 Điều 3 Luật BHXH năm 2024: “Báo hiểm xã hội là sự bảo dam thay thé hoặc bù đắp một phan thu nhập của người tham gia bảo hiểm xã hội khi họ bị giảm hoặc mat thu nhập do ôm dau, thai sản, tai nan lao động, bệnh nghệ nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội hoặc do ngân sách nhà nước bảo dam”. Do đó, BHXH thực chất là việc bảo hiểm thu nhập cho NLĐ trong một số trường hợp do Nhà nước tô chức quán lý được sử dụng từ một quỹ tiền tệ dự trữ hình thành dựa trên sự đóng góp của NLD va NSDLD. Theo đó, NLD có được một khoản thu nhập bù đắp hoặc thay thế cho những khoản thu nhập bị giảm hoặc mất trong trường hợp ôm đau, thai sản, TNLĐ-BNN, giám hoặc mất KNLĐ hoặc chết.

BHXH bao gồm hai hình thức: BHXH tự nguyện và BHXH bắt buộc. Trong đó, loại hình BHXH bắt buộc được Nhà nước tổ chức thực hiện đối với một số đối tượng NLD và NSDLĐ mà không phụ thuộc vào ý chí của họ. Người tham gia BHXH bắt buộc sẽ phải tuân thủ các quy định chung về mức đóng, phương thức và thời gian đóng để được hưởng các chế độ BHXH theo quy định của pháp luật. Tại khoản 2 Điều 3 Luật BHXH năm 2014 quy định: “Báo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dung lao động phải tham gia”.

Và theo khoản 3 Điều 3 Luật BHXH năm 2024: “Báo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tô chức mà người lao động, người sử dung lao động thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc phải tham gia”. Như vậy, BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức thực hiện, là sự bao dam thay thé hoặc bù đắp một phan thu nhập đối với NLD khi bị giảm hoặc mat thu nhập do gặp rủi ro làm giảm hoặc mat KNLĐ như: 6m dau, thai sản, TNLĐ- BNN, hết tuổi lao động hoặc chết, được áp dụng như là một nghĩa vụ bắt buộc tham gia đổi với một số đối tượng là NLD và NSDLD theo quy định của pháp luật. ' Trường Đại học Luật Hà Nội (1999), Từ điển Giải thích thuật ngữ Luật học, Nxb. CAND, Hà Nội, tr.

Đặc điểm của bảo hiểm xã hội bắt buộc Với tư cách là một loại hình BHXH, do đó BHXH bắt buộc cũng mang những đặc điểm chung của BHXH như sau: Một là, bảo hiểm cho NLP trong và sau quả trình lao động. Điều này có nghĩa là khi NLD tham gia vào quá trình lao động, họ sẽ được hưởng quyền lợi khi tham gia BHXH bắt buộc tại thời điểm đó, ngay ca khi họ không còn làm việc nhưng nêu đáp ứng được các điều kiện theo quy định thì họ vẫn có thé được hướng trợ cấp của các chế độ BHXH bắt buộc. Khi còn lao động, NLD được hưởng các chế độ BHXH khi ốm đau, thai sản, TNLĐ-BNN; khi NLĐ hết tuổi lao động, không còn làm việc nữa thì họ được hưởng chế độ hưu trí; đến khi chết đi thì thành viên gia đình họ được hưởng chế độ tử tuất bao gồm trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất. Đây là đặc trưng riêng của BHXH mà không một loại hình bảo hiểm nào có được.

Hai là, các sự kiện bảo hiểm và các rủi ro của NLP liên quan đến thu nhập của họ như ốm dau, TNLD-BNN, thai sản,. Do những sự kiện va các rủi ro nay ma NLD bị suy giảm hoặc mất khả năng lao động, dẫn đến việc họ bị giảm hoặc mất nguôn thu nhập từ hoạt động nghề nghiệp. Trong những trường hợp này, NLD cần phải có khoản thu nhập khác để 6n định cuộc sống va sự bu dap nay được thực hiện thông qua các khoản trợ cấp BHXH. Tuy nhiên, đối với BHXH, không phải người lao động cứ bị mắt thu nhập bao nhiêu là được bù lại bấy nhiêu.

Điều này liên quan đến quyền và nghĩa vụ của NLD được pháp luật BHXH quy định. Ba là, mỗi quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và phat sinh giữa ba bên: bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH. Các bên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau về trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi trên cơ sở các quy định của pháp luật BHXH. Theo đó, bên tham gia BHXH có thể là NLD hoặc NLD và NSDLD là những người trực tiếp đóng góp vào quỹ BHXH.

Bên BHXH là cơ quan chuyên trách do Nhà nước lập ra, thực hiện việc chi trả trợ cấp cho bên được BHXH khi đủ điều kiện và có trách nhiệm quản lý quỹ BHXH phát triển. Bên được BHXH là NLD và gia đình họ khi đáp ứng đủ điều kiện hưởng BHXH. Bốn là, nguon hình thành quỹ BHXH co bản là từ sự dong góp cua các bên tham gia BHXH, bao gầm NLD và NSDLĐ và nhà nước. Khác với các quan hệ pháp luật ASXH khác như ưu đãi xã hội hay trợ cấp xã hội, đối tượng được hướng không 9 phải đóng quỹ mà nguồn quỹ dé thực hiện các chế độ này chủ yếu từ ngân sách nhà nước cùng sự hỗ trợ từ các tổ chức khác.

Ngoài ra, nguồn thu của quỹ BHXH còn có các nguồn khác như: lợi nhuận từ đầu tư phần nhàn rỗi tương đối của quỹ BHXH, khoản nộp phạt của các doanh nghiệp, đơn vị chậm nộp BHXH theo quy định của pháp luật và các nguồn thu hợp pháp khác. Bên cạnh các đặc điểm chung của BHXH thì BHXH bắt buộc còn có những đặc điểm riêng như sau: Thứ nhất, tính bắt buộc về đối tượng tham gia BHXH. BHXH bắt buộc là loại hình báo hiểm có tính bắt buộc áp dụng đối với một số đối tượng là NLD và NSDLD. NLD có việc làm và thu nhập, dù muốn hay không khi tham gia quan hệ lao động thi họ và NSDLĐ phải tham gia BHXH theo quy định của pháp luật.

Việc tham gia BHXH của những đối tượng này là quyền, đồng thời cũng là nghĩa vụ của họ. NLD và NSDLD không thể thỏa thuận về việc có tham gia BHXH hay không cũng như thay thé bằng các hình thức khác. Nếu không tham gia BHXH thi NLD và NSDLD sẽ phải chịu chế tài xử phạt vi phạm theo quy định của pháp luật. Thứ hai, mức đóng BHXH bắt buộc được quy định với nghĩa vụ của NLD và NSDLD.

Các bên tham gia BHXH bắt buộc không có quyền thương lượng về mức đóng BHXH mà pháp luật quy định cho mỗi bên. Pháp luật quy định NSDLĐ có trách nhiệm đóng theo tỷ lệ phần trăm trên cơ sở mức tiền lương, tiền công hàng tháng mà NSDLD trả cho NLD. Như vậy, NLD và cả NSDLD củng san sẻ nghĩa vụ tài chính, làm hài hòa quan hệ lao động, bảo đảm quyền và lợi ích của các bên.