CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Giáo dục Mầm non là mắt xích đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, có vai trò và nhiệm vụ vô cùng quan trọng.
Đặt nền móng đầu tiên cho sự phát triển nhân cách con người. Vì vậy, nếu thực hiện tốt việc chăm sóc, giáo dục trẻ, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc giáo dục trẻ ở những bậc học tiếp theo. Trẻ mầm non tham gia vào các hoạt động, thông qua hoạt động thỏa mãn nhu cầu khám phá thế giới xung quanh và hình thành những yếu tố của tâm lý, nhân cách. Theo lý thuyết về hoạt động là cốt lõi của học thuyết Mác xít về con người đã nêu rõ: Hoạt động là mối quan hệ qua lại giữa con người và thế giới để tạo ra sản phẩm về phía thế giới và phía con người thông qua hai quá trình xuất tâm và nhập tâm.
Như vậy tâm lý, ý thức, nhân cách được bộc lộ và hình thành thông qua hoạt động. Vì thế để giúp trẻ phát triển toàn diện cần giúp trẻ tích cực tham gia hoạt động để nhận thức thế giới khách quan. Nhận thức được vai trò, vị trí của tính sáng tạo trong HĐTH của trẻ, đã có nhiều công trình nghiên cứu tìm kiếm những biện pháp có hiệu quả để phát huy tính sáng tạo trong nhận thức của trẻ. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài.
Theo những quan điểm xa sưa, sáng tạo thường gắn với những tài năng suất chúng trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật như: Mooza, Newtown, Anhtanh, Leonarda Vinci… những danh nhân sáng tạo ra những vấn đề khoa học lớn, những tác phẩm vĩ đại. Vì vậy các nhà khoa học trước đây khi nghiên cứu vấn đề sáng tạo chỉ tập chung mô tả, giải thích sơ bộ dựa trên cơ sở các hồi ký, tiểu sử, các tác phẩm văn học mang tính tự thuật của các danh nhân chứ chưa đi sâu vào bản chất, quy luật của hoạt động sáng tạo. Trong 6 khi đó sáng tạo thực ra không chỉ có ở nơi tạo ra những sản phẩm vĩ đại của những thiên tài mà ở mỗi cá nhân đều tiềm ẩn những khả năng sáng tạo nhất định. Đến thế kỷ XX cùng với những tiến bộ vượt bậc trong các lĩnh vực khoa học, nhiều ngành khoa học đã ra đời, những thành tựu khoa học được công bố và lĩnh vực sáng tạo cũng bắt đầu được quan tâm nghiên cứu như là một hiện tượng phổ biến trong xã hội.
Đặc biệt có sự xuất hiện nhu cầu nghiên cứu hoạt động sáng tạo trong khuân khổ của sự phát triển tâm lý, đặc biệt là sự phát triển trí tuệ. Ở các nước xã hội chủ nghĩa tâm lý học xuất phát từ nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng để nghiên cứu vấn đề sáng tạo, tư duy sáng tạo đã được tổ chức ở Matxcơva, Praha, Budapest… Tuy nhiên phải đến những năm 50 của thế kỷ XX vấn đề sáng tạo mới được nghiên cứu một cách có hệ thống. Từ đó rất nhiều nhà tâm lý học tiến hành nghiên cứu vấn đề này cùng với sự trợ giúp và đầu tư ngân sách nhà nước. Nội dung của các công trình nghiên cứu đề cập đến những vấn đề cơ bản của hoạt động sáng tạo như: - Những tiêu chuẩn cơ bản của hoạt động sáng tạo.
- Sự khác biệt giữa sáng tạo và không sáng tạo. - Bản chất của hoạt động sáng tạo. - Quy luật của quá trình sáng tạo. - Các giai đoạn của quá trình sáng tạo.
- Vấn đề phát triển năng lực sáng tạo và kích thích hoạt động sáng tạo. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam Cùng với sự phát triển nghiên cứu vấn đề sáng tạo của các nước. Đảng và nhà nước ta rất quan tâm đến hoạt động sáng tạo và các tài năng sáng tạo. Nhiều hoạt động được thể hiện sự chăm lo, bồi dưỡng, khuyến khích những tài năng sáng tạo được tổ chức hàng năm.
Ở bậc học mầm non thường xuyên hàng năm đã tổ chức các hội thi: “Bé khéo tay”. Đây vừa là điều kiện vừa là 7 cơ sở bước đầu để kích thích phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ mẫu giáo nói chung – trẻ 5-6 tuổi nói riêng. Năm 1990, viện khoa học giáo dục thuộc Bộ giáo dục và đào tạo là cơ quan khoa học đầu tiên ở Việt Nam tiến hành nghiên cứu về khả năng sáng tạo của học sinh nói chung, trẻ mẫu giáo nói riêng. Cho tới nay chúng ta đã có được một số công trình nghiên cứu về khả năng sáng tạo của trẻ mẫu giáo như: “Ảnh hưởng của tri giác tới tưởng tượng sáng tạo trong hoạt động vẽ của trẻ 5-6 tuổi” của T.S Lê Thanh Thủy 1996, “Khả năng sáng tạo của trẻ mẫu giáo và học sinh tiểu học thông qua hoạt động vui chơi và qua môn kể chuyện” của Th.S Trần Thị Nga, Phạm Thị Thu Hoa nghiên cứu; “Hoạt động sáng tạo trong hoạt động vui chơi” của G.S Nguyễn Ánh Tuyết, Ngô Công Hoàn.
Năm 1991, trung tâm sáng tạo khoa học kỹ thuật (TSK) được thành lập tại trường khoa học tự nhiên – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Hoạt động của trung tâm là: Giảng dạy, đào tạo, nghiên cứu, tư vấn và áp dụng… những vấn đề thuộc về tư duy và sáng tạo. Hầu hết các phương pháp luận, thủ thuật sáng tạo cũng như các tài liệu tham khảo mà Trung tâm thực hiện và sử dụng đều được dựa theo những nghiên cứu của nước ngoài. Các tác giả như: Lê Thanh Thủy, Trương Thị Bích Hà với một số nghiên cứu về tưởng tượng sáng tạo.
Trong đó những nghiên cứu của tác giả Lê Thanh Thủy về ảnh hưởng của tri giác tới tưởng tượng sáng tạo trong hoạt động vẽ của trẻ 5 tuổi. Trò chơi đối với sự phát triển tri giác tưởng tượng sáng tạo trong hoạt động tạo hình của trẻ mẫu giáo. Mối quan hệ giữa tính tích cực nhận thức và sự phát triển tính sáng tạo trong hoạt động tạo hình của trẻ 5 tuổi… là cơ sở lý luận quan trọng trong việc nghiên cứu tính sáng tạo của trẻ mầm non. Trên cơ sở thấy được vai trò, ý nghĩa vô cùng quan trọng của HĐTH đối với trẻ Mầm non, đồng thời đứng trước nhiệm vụ đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức dạy học mầm non.
Các cán bộ nghiên cứu, các giảng viên trường sư phạm, cán bộ quản lý giáo viên Mầm non đã đi sâu 8 nghiên cứu và đưa ra nhiều biện pháp khác nhau nhằm nâng cao tính sáng tạo cho trẻ ở trường mầm non, đưa các chương trình chăm sóc giáo dục cho trẻ lứa tuổi mầm non Khả năng sáng tạo của trẻ mẫu giáo thông qua HĐTH là vấn đề hết sức cần thiết mang ý nghĩa giáo dục cao. Muốn trẻ bộc lộ hết khả năng sáng tạo thì các nhà giáo dục phải biết sử dụng các loại hình của HĐTH trong đó có việc sử dụng NVLTN nhằm phát huy tính sáng tạo cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, đó là một trong những nhiệm vụ của đề tài mà chúng tôi lựa chọn nghiên cứu. Qua đề tài chúng tôi hi vọng và mong muốn được góp một phần rất nhỏ vào sự nghiệp phát triển nguồn nhân lực, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Hoạt động tạo hình của trẻ mầm non.Khái niệm tạo hình và hoạt động tạo hình.
Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) thì: Tạo hình là “tạo ra các hình thể bằng đường nét, màu sắc và hình khối”. Tạo hình là hoạt động nghệ thuật nói chung, một trong các hoạt động nghệ thuật quan trọng và được trẻ mầm non yêu thích. Là một hoạt động rất lý thú và bổ ích, nó giúp trẻ phát triển trí tuệ, dễ dàng hòa nhập – cảm thụ vẻ đẹp phong phú đa dạng của thế giới xung quanh. Nó rèn luyện phát triển cho trẻ khả năng sáng tạo ra cái đẹp và đặc biệt là hình thành bồi dưỡng cho trẻ các cảm xúc tình cảm, thẩm mỹ trí tuệ, một yếu tố cơ bản trong việc hình thành nhân cách toàn diện.
Tạo hình là môn học tổng hợp, ở đó trẻ không chỉ được rèn luyện kỹ năng kỹ xảo, phát triển trí tuệ, mà còn được hình thành các cảm xúc thẩm mỹ, phát huy được trí tưởng tượng, sáng tạo ở trẻ. Vì thế khi tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ cần đưa ra các phương pháp, biện pháp và cách thức sao cho phù hợp với tâm lý trẻ. Không nên đưa các nội dung quá khó khăn hoặc quá dễ đến trẻ, vì điều đó sẽ làm ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ. 9 Hoạt động là: “Những việc làm có quan hệ chặt chẽ với nhau nhằm mục đích chung trong một lĩnh vực nhất định” (theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê)).
Hoạt động là sự tiêu hao năng lượng, thần kinh và cơ bắp của con người tác động vào hiện thực khách quan nhằm thỏa mãn nhu cầu của mình (Theo sinh lý học). Hoạt động là phương thức tồn tại của con người, là sự tác động một cách tích cực giữa con người với hiện thực, thiết lập mối quan hệ giữa con người với thế giới khách quan để tạo ra sản phẩm (Theo tâm lý duy học biện chứng). HĐTH là một trong những hoạt động hấp dẫn đối với trẻ mẫu giáo, nó giúp trẻ tìm hiểu, khám phá và thể hiện một cách sinh động những gì chúng nhìn thấy ở thế giới xung quanh, những gì làm trẻ rung động mạnh mẽ và gây cho chúng những xúc cảm, tình cảm tích cực. Như vậy: HĐTH là một dạng hoạt động nghệ thuật nhằm giúp trẻ nhận biết và phản ánh thế giới xung quanh thông qua những hình tượng nghệ thuật nhưng chỉ dừng lại ở mức độ nhằm thỏa mãn nhu cầu, ý thích và phù hợp với khả năng của trẻ.
Hoạt động này là một dạng hoạt động có sản phẩm đặc trưng của trẻ mầm non. Ý nghĩa của hoạt động tạo hình đối với trẻ mầm non. HĐTH chính là môi trường, một phương tiện để hình thành ở trẻ những cơ sở ban đầu của hoạt động học tập ở trường phổ thông. - Trong hoạt động vẽ, nặn, xếp dán,… trẻ được bồi dưỡng khả năng độc lập tổ chức một quá trình hoạt động nhận thức, hoạt động thực tiễn để tạo nên các sản phẩm vật thể: xác định mục tiêu – lựa chọn nội dung – xây dựng kế hoạch – tìm kiếm thông tin phương thức tạo hình và tổ chức quá trình hoạt động thực hiện dự định tạo hình.
