Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Thừa kế là một hiện tượng xã hội và pháp lý xuất hiện đồng thời với sự hình thành của chế độ tư hữu tài sản. Khi chủ sở hữu tài sản qua đời, nhu cầu chuyển giao khối tài sản đó cho những người còn sống trở thành tất yếu nhằm duy trì trật tự xã hội và sự ổn định kinh tế của gia đình cũng như cộng đồng. Tại Việt Nam, quyền thừa kế tài sản của công dân là quyền cơ bản được hiến định xuyên suốt qua các thời kỳ: Điều 19 Hiến pháp năm 1959 ("Nhà nước chiếu theo pháp luật bảo vệ quyền thừa kế tài sản tư hữu của công dân"), Điều 27 Hiến pháp năm 1980 ("Nhà nước bảo hộ quyền thừa kế tài sản của công dân") và tiếp tục được khẳng định tại Điều 32 Hiến pháp năm 2013 ("Quyền sở hữu tư nhân và quyền thừa kế được pháp luật bảo vệ"). Cùng với Hiến pháp, hệ thống văn bản pháp luật dân sự qua các mốc Bộ luật Dân sự năm 1995, 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2015 đã từng bước hoàn thiện chế định thừa kế.
Trong thực tiễn xã hội Việt Nam, tập quán và văn hóa truyền thống luôn đề cao việc chuyển giao thành quả lao động của thế hệ trước cho con cháu. Tuy nhiên, thói quen lập di chúc của người dân vẫn chưa phổ biến do tâm lý e ngại, coi trọng tình cảm gia đình hoặc phong tục tập quán. Bên cạnh đó, nhiều bản di chúc đã được lập nhưng không phát sinh hiệu lực pháp lý do vi phạm điều kiện về chủ thể lập di chúc, hình thức hoặc nội dung di chúc. Khi không có di chúc hoặc di chúc vô hiệu, việc dịch chuyển tài sản bắt buộc phải thực hiện theo hình thức thừa kế theo pháp luật. Tuy nhiên, một số quy định của pháp luật hiện hành vẫn mang tính khái quát, chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết, dẫn đến tình trạng áp dụng thiếu nhất quán trong thực tiễn xét xử và giải quyết tranh chấp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Xuất phát từ bối cảnh đó, khóa luận lựa chọn nghiên cứu đề tài "Thừa kế theo pháp luật - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn".
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định gồm 4 nội dung cụ thể:
- Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về thừa kế theo pháp luật.
- Phân tích toàn diện nội dung pháp lý cơ bản về thừa kế theo pháp luật theo quy định của pháp luật hiện hành.
- Khảo sát, cập nhật những vấn đề mới phát sinh trong quy định và thực tiễn phân chia di sản thừa kế.
- Đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật tại địa phương và đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về thừa kế theo pháp luật.
Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế theo pháp luật và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian tập trung vào hệ thống pháp luật Việt Nam và hoạt động thực tiễn tại Công ty Luật TNHH MTV Hoa Phượng (thành phố Hải Phòng). Phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian trải dài từ lịch sử pháp luật thời kỳ phong kiến (Luật Hồng Đức năm 1483, Luật Gia Long năm 1815), thời kỳ Pháp thuộc, giai đoạn sau năm 1945 đến hệ thống pháp luật hiện hành xoay quanh Bộ luật Dân sự năm 2015.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Về cơ sở lý luận, khóa luận dựa trên học thuyết Mác - Lênin về nguồn gốc nhà nước, pháp luật và sở hữu tài sản. Tác giả dẫn luận quan điểm của Ph. Ăng-ghen về việc thừa kế xuất hiện từ thời kỳ sơ khai gắn liền với chế độ mẫu quyền và quan hệ huyết thống, từ đó khẳng định quan hệ thừa kế phát sinh và phát triển song hành cùng quan hệ sở hữu tài sản trong xã hội. Dưới góc độ pháp lý, thừa kế được tiếp cận theo hai nghĩa:
- Theo nghĩa khách quan (nghĩa rộng): Là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh việc chuyển dịch tài sản của người chết cho người còn sống theo di chúc hoặc theo trình tự luật định, đồng thời xác lập quyền, nghĩa vụ và phương thức bảo vệ quyền lợi của người thừa kế.
- Theo nghĩa chủ quan (nghĩa hẹp): Là quyền của cá nhân định đoạt tài sản sau khi chết và quyền của người thừa kế được nhận hoặc từ chối nhận di sản theo quy định pháp luật.
Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật được sử dụng làm căn cứ trực tiếp bao gồm:
- Hiến pháp các năm 1959, 1980, 1992 và Hiến pháp năm 2013.
- Bộ luật Dân sự năm 1995, Bộ luật Dân sự năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2015.
- Luật Hôn nhân và Gia đình các năm 1959, 1986 và Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.
- Sắc lệnh số 97/SL ngày 22/05/1950 của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
- Thông tư số 81 ngày 24/07/1981 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn giải quyết các tranh chấp về thừa kế.
- Pháp lệnh Thừa kế ngày 30/08/1990 (có hiệu lực từ ngày 10/09/1990).
- Luật Nuôi con nuôi và các luật chuyên ngành có liên quan (Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Đất đai).
Phương pháp nghiên cứu được tác giả vận dụng gồm: phương pháp phân tích - tổng hợp pháp lý, phương pháp so sánh luật học (đối chiếu các văn bản pháp luật qua các thời kỳ lịch sử và so sánh hai hình thức thừa kế), phương pháp lịch sử - logic và phương pháp nghiên cứu thực tiễn qua các tình huống pháp lý phát sinh. Nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu là các văn bản luật thực định, tài liệu nghiên cứu học thuật và thực tiễn hoạt động tư vấn, giải quyết tranh chấp dân sự.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Khái quát chung về thừa kế theo pháp luật
Chương 1 trình bày lịch sử lập pháp về thừa kế của Việt Nam, so sánh các hình thức thừa kế, làm rõ định nghĩa và 07 trường hợp áp dụng thừa kế theo pháp luật, đồng thời phân tích các quy định chung về di sản, chủ thể và thời điểm, địa điểm mở thừa kế.
Về tiến trình phát triển lịch sử, pháp luật thừa kế Việt Nam trải qua các giai đoạn đặc thù:
- Thời kỳ phong kiến:
- Luật Hồng Đức (Quốc triều hình luật năm 1483): Ghi nhận nguyên tắc ưu tiên chia di sản cho các con không phân biệt nam nữ (Điều 374, 375, 376), bảo vệ quyền lợi của con nuôi khi có văn tự lập ước, dành 1/20 diện tích ruộng đất làm phần hương hỏa giao cho con trai trưởng (Điều 390), và quy định hạn chế về quyền thừa kế của vợ góa, chồng góa nhằm duy trì trật tự gia tộc.
- Luật Gia Long (Hoàng Việt luật lệ năm 1815): Thể hiện tư tưởng trọng nam khinh nữ, chỉ chia đều di sản cho các con trai, con gái không có quyền hưởng thừa kế; cháu trai thúc bá được hưởng nếu người chết không có con trai; không bắt buộc trích lập phần hương hỏa.
- Thời kỳ Pháp thuộc: Dân luật Bắc Kỳ (1931) và Dân luật Trung Kỳ (1936) xây dựng trên nền tảng Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804, quy định phân chia di sản cho con trai và con gái bình đẳng, ghi nhận chế định thừa kế thế vị cho cháu khi cha mẹ chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông bà.
- Giai đoạn từ sau năm 1945 đến trước năm 2015: Sắc lệnh số 97/SL năm 1950 xác lập quyền thừa kế bình đẳng giữa vợ và chồng, giữa con trai và con gái. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959 và 1986 tiếp tục củng cố sự bình đẳng không phân biệt con đẻ, con nuôi, con ngoài giá thú. Thông tư số 81/1981 của TANDTC là văn bản hướng dẫn chi tiết đầu tiên nhưng chỉ quy định 2 hàng thừa kế. Đến ngày 30/08/1990, Pháp lệnh Thừa kế ra đời mở rộng diện thừa kế lên 3 hàng và công nhận quyền thừa kế của con nuôi đối với cả cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi. Bộ luật Dân sự các năm 1995, 2005 và 2015 tiếp tục pháp điển hóa và hoàn thiện các quy định này.
| Giai đoạn / Văn bản |
Phạm vi người thừa kế |
Quyền thừa kế của nữ giới |
Chế định đặc thù |
| Luật Hồng Đức (1483) |
Con đẻ, cha mẹ, người thừa tự họ hàng |
Con gái được chia ngang hàng con trai |
Dành 1/20 ruộng đất làm hương hỏa |
| Luật Gia Long (1815) |
Chỉ chia cho các con trai, cháu trai thúc bá |
Con gái không được quyền hưởng thừa kế |
Không bắt buộc trích lập ruộng hương hỏa |
| Dân luật Bắc Kỳ (1931) & Trung Kỳ (1936) |
Con (hàng 1), cha mẹ (hàng 2), cháu ruột nội, anh chị em ruột |
Con gái bình đẳng với con trai |
Ghi nhận thừa kế thế vị của các cháu |
| Thông tư 81/1981 của TANDTC |
Quy định 2 hàng thừa kế |
Bình đẳng nam nữ, con đẻ, con nuôi |
Con nuôi không được thừa kế cha mẹ đẻ |
| Pháp lệnh Thừa kế (1990) |
Mở rộng diện thừa kế thành 3 hàng |
Bình đẳng hoàn toàn theo pháp luật |
Con nuôi được thừa kế cả cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi |
| Bộ luật Dân sự (1995, 2005, 2015) |
3 hàng thừa kế chi tiết, mở rộng diện thế vị |
Bình đẳng theo hiến định và pháp luật dân sự |
Bổ sung thừa kế thế vị khi chết cùng thời điểm |
Về sự khác biệt giữa hai hình thức thừa kế, tác giả tổng hợp qua các tiêu chí cốt lõi:
| Tiêu chí phân biệt |
Thừa kế theo di chúc |
Thừa kế theo pháp luật |
| Ý chí của người để lại di sản |
Theo ý chí, nguyện vọng của người để lại di sản trước khi chết |
Theo ý chí của Nhà nước, dựa trên trật tự luật định (Điều 649 BLDS 2015) |
| Đối tượng được nhận di sản |
Cá nhân, cơ quan, tổ chức, Nhà nước được chỉ định trong di chúc |
Chỉ là cá nhân có quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng (Điều 651 BLDS 2015) |
| Điều kiện áp dụng |
Di chúc hợp pháp bằng văn bản hoặc di chúc miệng (Điều 627, 652 BLDS 2015) |
Áp dụng khi không có di chúc, di chúc vô hiệu hoặc các trường hợp tại Điều 650 BLDS 2015 |
| Chế định thừa kế thế vị |
Không áp dụng thừa kế thế vị |
Áp dụng thừa kế thế vị cho cháu, chắt (Điều 652 BLDS 2015) |
| Phương thức phân chia |
Phân chia theo định phần trong di chúc hoặc chia đều (Điều 659 BLDS 2015) |
Chia đều theo suất cho những người cùng hàng thừa kế (Điều 660 BLDS 2015) |
| Thứ tự áp dụng ưu tiên |
Được ưu tiên áp dụng trước |
Áp dụng sau hoặc áp dụng cho phần di sản không định đoạt trong di chúc |
Theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong 07 trường hợp cụ thể:
- Không có di chúc (người có tài sản không lập hoặc đã hủy bỏ, xé, đốt di chúc).
- Di chúc không hợp pháp (không đáp ứng đủ các điều kiện tại Điều 652 BLDS năm 2015).
- Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
- Những người được chỉ định thừa kế theo di chúc không có quyền hưởng di sản (vi phạm khoản 1 Điều 621 BLDS năm 2015) hoặc từ chối nhận di sản.
- Phần di sản không được định đoạt trong di chúc.
- Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc bị vô hiệu.
- Phần di sản có liên quan đến người thừa kế theo di chúc nhưng họ từ chối nhận, không có quyền hưởng, chết trước/cùng thời điểm hoặc tổ chức được chỉ định đã giải thể, phá sản.
Về các quy định chung: Di sản thừa kế theo Điều 612 BLDS năm 2015 gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản trong khối tài sản chung với người khác (như tài sản chung hợp nhất của vợ chồng theo Điều 213 BLDS năm 2015 và Điều 66 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014), và các quyền tài sản (quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, quyền yêu cầu bồi thường, đòi nợ). Các quyền nhân thân gắn liền với cá nhân không thể chuyển giao không cấu thành di sản thừa kế (tiền trợ cấp, tiền lương hưu, nghĩa vụ cấp dưỡng). Người để lại di sản là cá nhân. Người thừa kế phải còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc đã thành thai trước thời điểm mở thừa kế và sinh ra còn sống (Điều 613 BLDS năm 2015). Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 10 năm, thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản là 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế (Điều 623 BLDS năm 2015).
Chương 2: Nội dung pháp lý cơ bản về thừa kế theo pháp luật
Chương 2 tập trung phân tích 3 hàng thừa kế, chế định thừa kế thế vị, quy trình phân chia di sản và thứ tự thanh toán nghĩa vụ tài sản.
Căn cứ hưởng thừa kế theo pháp luật dựa trên 3 mối quan hệ cơ bản: quan hệ huyết thống (trực hệ và bàng hệ), quan hệ nuôi dưỡng (cha mẹ nuôi - con nuôi) và quan hệ hôn nhân (vợ - chồng hợp pháp).
Quy định về ba hàng thừa kế theo khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015:
- Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
- Hàng thừa kế thứ hai: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
- Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Nguyên tắc phân chia: Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản ngang nhau. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.
Về chế định thừa kế thế vị (Điều 652 BLDS năm 2015):
- Khái niệm: Là việc con thay thế vị trí của cha/mẹ để nhận phần di sản mà cha/mẹ đáng lẽ được hưởng từ ông/bà nếu cha/mẹ chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông/bà. Trường hợp cháu cũng chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông/bà thì chắt được thay thế vị trí của cháu để nhận di sản từ cụ.
- Điểm mới của BLDS năm 2015: Ghi nhận thêm trường hợp con hoặc cháu chết cùng thời điểm với người để lại di sản (BLDS năm 1995 chỉ quy định trường hợp chết trước).
- Diện thế vị bao gồm: Cháu ruột thế vị cha mẹ đẻ nhận di sản ông bà nội ngoại; con ruột của con nuôi hoặc con riêng của vợ/chồng (nếu có quan hệ chăm sóc nuôi dưỡng như cha con, mẹ con theo Điều 653, 654 BLDS năm 2015 và Điều 68, 24 Luật HNGĐ, Luật Nuôi con nuôi). Các trường hợp chắt thế vị cụ phát sinh khi con và cháu chết trước hoặc chết cùng thời điểm với cụ.
Về phân chia di sản và các tình huống phát sinh:
- Thai nhi: Dành lại một phần di sản bằng phần của người thừa kế cùng hàng; nếu sinh ra còn sống thì được hưởng, nếu chết trước hoặc chết ngay khi sinh ra thì chia đều cho những người thừa kế khác (khoản 1 Điều 660 BLDS năm 2015).
- Hiện vật không chia được: Các bên thỏa thuận định giá và giao cho một người nhận hoặc bán hiện vật để chia tiền.
- Xuất hiện người thừa kế mới hoặc bị bác bỏ quyền thừa kế (Điều 662 BLDS năm 2015): Không chia lại hiện vật; các đồng thừa kế phải trích trả khoản tiền tương ứng theo tỷ lệ di sản đã nhận cho người mới; người bị bác bỏ phải hoàn trả lại di sản hoặc giá trị tương ứng.
- Hạn chế phân chia di sản: Tòa án có thể gia hạn theo yêu cầu của vợ/chồng còn sống với thời hạn không quá 03 năm, và có thể gia hạn thêm một lần không quá 03 năm nếu việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình.
Về thứ tự thanh toán nghĩa vụ tài sản từ di sản: Theo Điều 615 và Điều 658 Bộ luật Dân sự năm 2015, trước khi chia di sản, nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan phải được thanh toán theo đúng 10 thứ bậc ưu tiên:
| Thứ tự |
Khoản mục thanh toán nghĩa vụ và chi phí (Điều 658 BLDS 2015) |
| 1 |
Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng |
| 2 |
Tiền cấp dưỡng còn thiếu |
| 3 |
Chi phí cho việc bảo quản di sản |
| 4 |
Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ |
| 5 |
Tiền công lao động |
| 6 |
Tiền bồi thường thiệt hại |
| 7 |
Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước |
| 8 |
Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân |
| 9 |
Tiền phạt |
| 10 |
Các chi phí khác |
Chương 3: Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện những quy định về thừa kế theo pháp luật
Chương 3 chỉ ra các bất cập trong văn bản pháp luật hiện hành và đề xuất phương hướng khắc phục:
Một số vấn đề còn tồn tại trong quy định:
- Quyền thừa kế thế vị của cháu và chắt khi cha mẹ bị tước quyền: Căn cứ theo câu chữ tại Điều 652 ("hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ được hưởng nếu còn sống"), nếu cha mẹ thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản do vi phạm khoản 1 Điều 621 BLDS năm 2015 thì cháu/chắt cũng bị tước quyền thế vị. Điều này tạo ra cách hiểu chưa thống nhất giữa lỗi cá nhân của cha mẹ và quyền lợi độc lập của cháu/chắt.
- Quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha mẹ nuôi, cha mẹ đẻ: Điều 653 BLDS năm 2015 quy định chung chung khiến thực tiễn lúng túng trước các câu hỏi: Người con nuôi của con đẻ có được thừa kế thế vị ông bà hay không? Quyền thế vị của con nuôi đối với di sản của ông bà đẻ khi cha mẹ đẻ chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông bà đẻ được giải quyết như thế nào.
- Vấn đề phân định tài sản chung vợ chồng và quyền sử dụng đất: Sự phối hợp giữa BLDS năm 2015, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 và Luật Đất đai trong việc xác định di sản thừa kế chưa đồng bộ, gây kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp tại Tòa án.
Tác giả đề xuất các kiến nghị:
- Cơ quan có thẩm quyền cần ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn cụ thể việc áp dụng Điều 652 và Điều 653 BLDS năm 2015, phân định rõ trường hợp con nuôi thừa kế thế vị và bảo đảm quyền thế vị của cháu/chắt khi cha mẹ bị mất quyền hưởng di sản.
- Quy định chi tiết cơ chế định giá và xử lý hiện vật không chia được nhằm giảm thiểu tình trạng tranh chấp kéo dài trong phân chia di sản thực tế.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:
- Hệ thống hóa toàn diện các giai đoạn phát triển của pháp luật thừa kế Việt Nam từ Luật Hồng Đức (1483), Luật Gia Long (1815), Dân luật thời Pháp thuộc (1931, 1936), các văn bản sau năm 1945 (Sắc lệnh 97/SL, Thông tư 81/1981, Pháp lệnh Thừa kế 1990) đến Bộ luật Dân sự các năm 1995, 2005 và 2015.
- Phân tích chi tiết 07 trường hợp áp dụng thừa kế theo pháp luật, cấu trúc 03 hàng thừa kế tại Điều 651, cơ chế thừa kế thế vị tại Điều 652, quy trình chia di sản và bảng 10 thứ bậc thanh toán nghĩa vụ theo Điều 658 BLDS năm 2015.
- Xác định rõ các vướng mắc lập pháp tại Điều 652 và Điều 653 BLDS năm 2015 liên quan đến quyền thế vị của cháu/chắt khi cha mẹ bị tước quyền thừa kế theo Điều 621, cũng như quyền thừa kế thế vị liên quan đến con nuôi.
Về giải pháp và đóng góp khoa học: Tác giả đề xuất các giải pháp hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật và ban hành văn bản hướng dẫn nghiệp vụ xét xử. Đóng góp của công trình nằm ở việc kết hợp chặt chẽ giữa phân tích lý luận pháp lý dân sự với việc rà soát thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 tại đơn vị thực tập ở Hải Phòng.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Khóa luận có một số hạn chế gắn liền với phạm vi nghiên cứu:
- Dữ liệu thực tiễn chủ yếu được thu thập trong thời gian thực tập tại Công ty Luật TNHH MTV Hoa Phượng (Hải Phòng), chưa có điều kiện khảo sát số liệu thống kê xét xử án tranh chấp thừa kế trên phạm vi toàn quốc.
- Các phân tích tập trung chủ yếu vào khía cạnh pháp luật thực định Việt Nam, chưa đi sâu so sánh đối chiếu với pháp luật thừa kế của các hệ thống pháp luật khác trên thế giới.
Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả gợi mở:
- Mở rộng nghiên cứu thực tiễn xét xử các vụ án tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất và tài sản chung của hộ gia đình tại Tòa án các cấp.
- Tiếp tục nghiên cứu sâu về cơ chế giải quyết xung đột pháp luật trong thừa kế có yếu tố nước ngoài và việc quản lý, phân chia các loại tài sản phi truyền thống trong bối cảnh phát triển kinh tế số.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên ngành cho sinh viên, học viên ngành Luật học, đặc biệt trong các học phần Luật Dân sự và Luật Hôn nhân & Gia đình. Nội dung công trình cung cấp nguồn tư liệu hữu ích cho những người làm đề tài nghiên cứu về chế định thừa kế, giải quyết tranh chấp dân sự.
Các phần có giá trị tham khảo cao gồm:
- Bảng tổng hợp tiến trình lập pháp về thừa kế qua các thời kỳ lịch sử Việt Nam.
- Bộ tiêu chí so sánh đối chiếu giữa thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật.
- Phân tích chi tiết 10 thứ tự ưu tiên thanh toán nghĩa vụ tài sản theo Điều 658 và quy trình xử lý di sản phát sinh người thừa kế mới hoặc bị truất quyền theo Điều 662 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Câu hỏi thường gặp
1. Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong những trường hợp cụ thể nào?
Căn cứ Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật áp dụng trong 07 trường hợp: không có di chúc; di chúc không hợp pháp; người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, tổ chức hưởng thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; người thừa kế theo di chúc không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận; phần di sản không được định đoạt trong di chúc; phần di sản liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực; phần di sản liên quan đến người thừa kế theo di chúc chết trước, không có quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản.
2. Hàng thừa kế theo pháp luật được phân chia như thế nào theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015?
Pháp luật quy định 3 hàng thừa kế: Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Hàng thứ hai gồm ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột; cháu ruột gọi người chết là ông bà nội ngoại. Hàng thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại; bác, chú, cậu, cô, dì ruột; cháu ruột gọi người chết là bác, chú, cậu, cô, dì ruột; chắt ruột gọi người chết là cụ nội, cụ ngoại.
3. Chế định thừa kế thế vị trong Bộ luật Dân sự năm 2015 có điểm mới nào so với Bộ luật Dân sự năm 1995?
Điều 652 BLDS năm 2015 bổ sung thêm trường hợp con hoặc cháu của người để lại di sản chết cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu hoặc chắt vẫn được quyền thừa kế thế vị phần di sản mà cha/mẹ mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống (BLDS năm 1995 chỉ ghi nhận trường hợp chết trước).
4. Khi di sản thừa kế chưa đủ để thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết thì thứ tự ưu tiên thanh toán được thực hiện như thế nào?
Theo Điều 658 BLDS năm 2015, các nghĩa vụ và chi phí được thanh toán theo đúng 10 thứ bậc ưu tiên: (1) Chi phí mai táng hợp lý; (2) Tiền cấp dưỡng còn thiếu; (3) Chi phí bảo quản di sản; (4) Trợ cấp cho người sống nương nhờ; (5) Tiền công lao động; (6) Tiền bồi thường thiệt hại; (7) Thuế và các khoản nộp ngân sách nhà nước; (8) Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân; (9) Tiền phạt; (10) Các chi phí khác.
5. Khi phát sinh người thừa kế mới hoặc có người bị bác bỏ quyền thừa kế sau khi đã chia di sản thì xử lý như thế nào theo Điều 662 BLDS năm 2015?
Trong trường hợp xuất hiện người thừa kế mới, không phân chia lại di sản bằng hiện vật mà những người đã nhận di sản phải thanh toán cho người mới một khoản tiền tương ứng với phần di sản của người đó tại thời điểm chia thừa kế theo tỷ lệ đã nhận. Trường hợp có người bị bác bỏ quyền thừa kế, người đó phải trả lại di sản hoặc thanh toán số tiền tương đương giá trị di sản đã hưởng cho các đồng thừa kế.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Giang đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và tiến trình phát triển của chế định thừa kế theo pháp luật trong lịch sử lập pháp Việt Nam đến Bộ luật Dân sự năm 2015. Công trình làm sáng tỏ các nội dung trọng tâm về xác định di sản, phân định ba hàng thừa kế, cơ chế thừa kế thế vị và 10 thứ tự ưu tiên thanh toán nghĩa vụ tài sản. Đồng thời, tác giả đã chỉ ra các vướng mắc pháp lý phát sinh từ quy định của Điều 652 và Điều 653 BLDS năm 2015 trong thực tiễn áp dụng, từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác lập pháp và hoạt động tư pháp.
