CHƯƠNG I : LÝ THUYẾT CHUNG VỀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC VÀ TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT. U - TIẾP NHÂN VĂN HỌC : Tiếp nhận là một lĩnh vực mới trong lịch sử nghiên cứu văn học. Chúng ta đều biết, tác phẩm văn học được người nghệ sĩ sáng tác ra để thưởng thức tiếp nhận , để truyền đạt những điều cảm nhận về cuộc đời cho người đọc. Tác phẩm văn học chỉ khi được người đọc tiếp nhận thì quá trình sáng tác của nhà văn mới được hoàn tất.
Tác phẩm tôn tại độc lập trong xã hội dưới hình thức văn bản, và tác phẩm chỉ có được đời sống khi được người đọc tiếp nhận, sự tiếp nhận này đã chuyển nội dung văn bản thành một thế giới tỉnh thần, biến tác phẩm thành yếu tố của đời sống ý thức xã hội. Chỉ khi nào người đọc phát huy trí tưởng tượng thì ý tưởng của nghệ sĩ mới sống động trên văn bản và đó mới thật sự là tác phẩm nghệ thuật với tư cách là đối tượng thẩm mỹ của người đọc. Văn học tổn tại trong người đọc không như một “ dấu tích”, “kỷ vật” mà đó là một “hiện tượng sống”. Chính nhu câu của người đọc, khả năng phát hiện, sáng tạo đã làm cho các tác phẩm nghệ thuật có tầm cỡ, trở nên “bất tử”.
Văn học là một sản phẩm tinh thần , nó đúc kết những kinh nghiệm, tư tưởng tình cảm của con người trước một cuộc sống nhất định. Khi nào sử dụng đến thế giới tỉnh thần đó thì mới có thể coi là tiếp nhận văn học toàn ven. Như sử dung mọi san phẩm tinh than khác, người tiếp nhận phải biết “giải ma” để tiếp xúc với thế giới tinh thần. Nhà lý luận Trung Hoa - Lưu Hiệp đã viết : “Người làm văn tình cảm rung động mà phát ra lời, người xem văn phải rẽ văn mà thâm nhập vào tác phẩm".
Rõ ràng khi tiếp nhận đòi hỏi người đọc phải biết tri giác, cảm thụ tác phẩm, phải hiểu ngôn ngữ, tình tiết, cốt truyện, thể loại để có thể cảm nhận hình tượng trong sự toàn vẹn các chi tiết. Người đọc cũng phải thâm nhập vào hệ thống hình tượng như là sự kết tỉnh sâu sắc của tư tưởng và tình cảm tác giả; đưa hình tượng vào những văn cảnh đời sống và kinh nghiệm sống của mình để thể nghiệm, đồng cảm. Từ đó, mà người đọc hiểu được vị trí của tác phẩm trong lịch sử văn hóa, tư tưởng, đời sống và truyền thống nghệ thuật. Tiếp nhận văn học đòi hỏi phải có sự tham gia của toàn bộ nhân cách con người, đòi hỏi phải có sự bộc lộ cá tính, thị hiếu và lập trường nhân cách.
Như vậy, tiếp nhận vãn học bao gồm một phạm vi rộng lớn, liên quan lẫn nhau, đòi hỏi phải có sự nhìn nhận toàn diện mới có thể góp phần xây dựng khoa học về văn học một cách hoàn Tiếp nhận văn học còn là một hoạt động “mang tính khách quan” chứ không còn là một hoạt động cá nhân, chủ quan thuần túy. Hiện tượng tiếp nhận là hiện tượng phản ánh hiện thực chân lý đời sống sáng tác của văn học, mang tính qui định xã hội - lịch sử đối với quá trình văn học. Chúng ta không thể có quan niệm đúng đắn về bản chất của tiếp nhận văn học, nếu mang một quan niệm duy tâm về bản chất của tác phẩm và hoạt động văn học. Văn học phan ánh đời sống xã hội nên nó mang tính khách quan.
Vả lại, hình tượng cơ bản trong tác phẩm là một tổn tại khách quan, trong tiếp nhận tuy có thể biến hình nhưng là biến hình của hình tượng đó. Mặt khác, nội dung tỉnh than của tác phẩm được truyền đạt trên cơ sở ngôn ngữ toàn dân và phương tiện tạo hình, biểu hiện nên có thể truyền đạt các yếu tố nội dung từ tác giả tới người đọc, nó định hướng sự tưởng tượng của người đọc nên người đọc có thể tiếp cận tác phẩm. Mà nội dung của tác phẩm thực chất là kết quả của việc cụ thể hóa, phát hiện, phân tích của người đọc hoặc thế hệ người đọc. Tiếp nhận văn học còn mang tính sáng tạo, sáng tạo ở đây là để hiểu tác phẩm chứ không phải để sáng tác tác phẩm.
Tính sáng tạo của nhà văn và người doc cũng có sự khác nhau : nhà văn thì tìm lồi. khái quát để tạo ra tác phẩm, còn người đọc thì phát hiện, thâm nhập vào chiều sâu của tác phẩm để hiểu được tác phẩm. Tính sáng tạo của tiếp nhận không chỉ làm sống dậy cả một thế giới nghệ thuật tâm hồn mà còn thâm nhập vào chiéu sâu của tác phẩm. Vai trò sáng tao của người tiếp nhận còn ở chổ mở rộng các giới hạn nghĩa, đọc tác phẩm là để đưa tác phẩm vào văn cảnh mới, quan hệ mới, phát hiện ra ý nghĩa mới.
Qua đời sống lịch sử của các tác phẩm cho chúng ta thấy, không phải ý muốn chủ quan của người đọc mang lại nghĩa mới cho tác phẩm mà đó là tiến trình đời sống khách quan của tác phẩm. Mặt khác, người đọc phải có tính năng động sáng tạo thì mới có thể phát hiện ra ý nghĩa mới này. Trần Đình Sử, trong lịch sử tiếp nhận văn học, nếu lý luận tiếp nhận truyền thống chủ yếu quan tâm sự gặp gỡ của hai chủ thể cá nhân (tác giả và người đọc), của hai thế giới nội tâm, mà thường được gọi là lý luận tiếp nhận bên trong, thì lý luận tiếp nhận hiện đại đã mở rộng lý luận tiếp nhận ra bên ngoài. “Lý luận này không hé phủ nhận lý luận tiếp nhận truyén thống, mà nó còn bổ sung thêm cho lý luận tiếp nhận truyền thống ở bình điện xã hội học và văn hóa lịch sử; nó đã giải thích rõ được hoạt động tiếp nhận và từ đó cho chúng ta thấy được sự tổn tại đích thực của tác phẩm cũng như số phận lịch sử của nó.
Tiếp nhận văn học là cụ thể hóa, hiện thực hóa tác phẩm trong trí tưởng tượng, là đối thoại liên tục với tác giả Trong quá trình tiếp nhận, người đọc có thể gặp gỡ với tác giả, nhưng cũng có thé cách xa, rất xa với tác giả." °) Nếu lý luận tiếp nhận truyền thống chủ yếu nhấn mạnh đến sự tiếp nhận thuận chiều thì lý luận tiếp nhận hiện đại lại xem “phản tiếp nhận” như một loại hình tiếp nhận. “Phan tiếp nhận” là một cách tiếp nhận tác phẩm dưới góc độ mới, một hiện tượng hợp quy luật. Đặc trưng của nó là tìm thấy tư tưởng của tác phẩm ngược chiều với khuynh hướng tư tưởng của tác giả, nó giúp người đọc sáng tạo ra một tư tưởng mới mà nguyên tác không có. (1) Trần Dinh Si, Lý luận và phê bình văn học, NXB Hội nhà văn, Hà Nội.
Tóm lại, lý luận tiếp nhận đã giúp chúng ta làm sáng tỏ nhiều vấn để quan trọng trong đời sống lịch sử của tác phẩm văn học. Chúng ta không thể hiểu được nghệ thuật nếu chỉ nhìn vào tác phẩm, mà không đặt chúng trong mối liên hệ với tiếp nhận. Và cũng phải có cái nhìn đúng đắn về lý luận tiếp nhận, xem lý luận tiếp nhận như là một lĩnh vực lớn của lý luận văn học để từ đó có thể tiếp nhận các tác phẩm một cách khách quan, cụ thể hơn. II - TIẾP NHÂN TIỂU THUYẾT : 1/- Khái niệ m tiểụ thuyết : Trong lịch sử nghiên cứu lý luận văn học đã có rất nhiều nhà lý luận để cập đến khái niệm về tiểu thuyết.
Tuy nhiên, các quan niệm về thể loại tiểu thuyết cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất cao. Bêlinxki cho rằng : “Sử thi của thời đại chúng ta là tiểu thuyết”. Trong tiểu thuyết có tất cả những dấu hiệu thể loại quan trọng của sử thi, chỉ có sự khác nhau là trong tiểu thuyết khống chế những yếu tố khác và màu sắc khác. Rõ ràng, theo Bêlinxki tiểu thuyết va anh hùng ca cổ đại là những thể khác nhau trong một loại hình, chúng là sản phẩm của những thời kỳ lịch sử nhất định và mang những giá trị thẩm mỹ độc đáo.
Những “mau sắc khác” trong tiểu thuyết, theo ông là việc miêu tả cuộc sống bình thường hàng ngày và việc tự do lựa chọn để tài.Tiểu thuyết phải miêu tả cuộc sống hàng ngày như là nó vốn có, nhà tiểu thuyết sẽ dựng lên những nhân vật sinh động như trong cuộc đời và bằng sức mạnh của nghệ thuật “điển hình hóa” mà nâng cái cụ thể lên chiéu cao của lý tưởng và sự khái quát. Trần Đình Sử có nhận xét khái quát : “Tiểu thuyết là một hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cận đại và hiện đại”.2! (1)- Bélinxki toàn tập, cuốn V, 1954, tr. (2)- Trấn Đình Sử, Lý luận văn học (Phương Lựu-Chủ biên) NXH Giáo Duc, !997, tr. Quan niệm truyền thống ở Việt Nam, xem tiểu thuyết như truyện đài.
Thời kỳ hiện đại, để phân biệt với truyện ngắn, truyện vừa người ta gọi là “tiểu thuyết”. Tiến sĩ Nguyễn Văn Xuất cho hay : “Bất cứ thể loại nào dù ngắn hay dài nếu trong nó có tiểm ẩn cái “Zen” của tiểu thuyết cũng có thể gọi đó là truyện có chất “tiểu thuyết hiện dai”.Bakhtin khẳng định : “Để phân biệt tiểu thuyết và sử thi cổ điển là ở chổ sử thi thể hiện quá khứ anh hùng dân tộc mà cơ sở là truyền thống, còn tiểu thuyết miêu tả cuộc sống “hiện tai” không ngừng biến đổi sinh thành”. °° Tất cả các quan niệm trên có cơ sở từ truyền thống dân tộc và ý nguyện của tác giả. Nếu muốn hiểu được thể loại một cách đúng đắn, khoa học phải tôn trọng cơ sở trên và cẩn phải có một “văn hóa tiếp nhận” hoàn chỉnh.
Nghĩa là trong xu thế đổi mới hiện nay chúng ta cần biết cách tiếp nhận tiểu thuyết trên bình diện thi pháp học hiện đại, xem “tiểu thuyết như một phạm trù văn hóa — thẩm mỹ, là thể loại di đầu trong các thể loại” °', là “nhân vật số một trong tiến trình phát triển văn học, còn trào lưu, trường phái là yếu tố thứ hai, thứ ba” (M. Để thực hiện được điểu đó chúng ta cần phải có cách phân chia thể loại một cách khoa học, nhằm bổ sung và làm sáng tỏ một số khái niệm trước đây. Từ đó nó cũng nhằm giúp cho chúng ta khi khảo sát tiểu thuyết được dễ dàng hơn với những tính chất thể loại đặc thù của nó. Tiến sĩ Nguyễn Văn Xuất lưu ý cách phân loại tiểu thuyết của các nhà nghiên cứu như sau : - Một là, phân chia theo phương pháp sáng tạo của Aritxtét, Hêghen, Bêlinxki, Pôxpêlốp, Phương Lựu .