Chương 1: Một số vấn đề lý luận về khám xét Chương 2: Chiến thuật khám xét Chương 3: Thực tiên áp dụng chiến thuật khám xét và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả. CHUONG 1: MOT SO VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE KHÁM XÉT 1. Khái niệm, đặc điểm của khám xét 1. Khái niệm Theo Từ điển tiếng Việt, “khám” dưới góc độ pháp ly được hiểu là: “xé, uc soát dé tim tang chứng của tội lỗi, của hoạt động phạm pháp”.
' Theo từ điển Luật học của trường Đại học Luật Hà Nội đưa ra khái niệm “khám xét` là: Một hoạt động điều tra được tiễn hành ngay sau khi khởi tô vụ án theo lệnh của người có thẩm quyền dé tìm kiếm và thu hồi công cụ phạm tội, tiền bạc và đồ vật do phạm tội mà có cũng như mọi đồ vật và tài liệu khác có thể có ý nghĩa đối với vụ an.” Có thể thấy việc định nghĩa khám xét theo từ điển nêu trên đã nêu lên được khám xét là hoạt động tố tụng hình sự đồng thời là biện pháp nghiệp vụ điều tra của các cơ quan có thâm quyên, áp dụng đối với tội phạm nhăm phát hiện những người đang bị truy nã và phát hiện tử thi. Tuy nhiên định nghĩa này lại chưa khang định được bản chất của khám xét là sự tìm tòi, lục soát, cưỡng chế của các cơ quan có thâm quyền trên những đối tượng nhất định, cũng chưa thể hiện đầy đủ mục đích của khám xét là nhằm phát hiện những chứng cứ, tài liệu có liên quan đến vụ án, hoặc tìm kiếm những người đang bỏ tron, người bi bắt cóc, hoặc phát hiện các phan của tử thi.dan đến việc hiểu không thật sự đầy đủ về bản chất, mục dich của khám xét. Bên cạnh đó, việc quan niệm khám xét là một hoạt động điều tra được tiễn hành ngay sau khi khởi tố vụ án là chưa phù hợp. Bởi lẽ, khám xét là một trong những biện pháp điều tra ban đầu nên biện pháp này hoàn toàn có thé được thực hiện trước hoặc sau khi khởi tô vụ án hình sự.
Dưới góc độ khoa học điều tra tội phạm, Giáo trình khoa học điều tra hình sự của trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: ' Viện Ngôn ngữ học (2003), Tir điển Tiếng Viét, Nxb Da Nang, Thanh phó Hồ Chí Minh. ? Trường Đại học Luật Hà Nội, Tir điền Luật học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. “Khám xét là biện pháp điều tra được tiễn hành bằng cách tìm tòi, lục soát, Cưỡng chế người, chỗ ở, địa điểm, thư tín, bưu kiện, buu phẩm, phương tiện, dữ liệu điện tử nhằm phát hiện, thu giữ công cụ, phương tiện phạm tội, đồ vật, tài san do phạm tội mà có, đồ vật tài liệu khác có liên quan đến vụ án hoặc phái hiện xác chết hay người dang bị truy nã, người bị bắt cóc”.Š Định nghĩa về khám xét nêu trên đã khắc phục được hạn chế trong định nghĩa của từ điền, đồng thời nhẫn mạnh, làm sáng tỏ được những nội dung cơ bản của khám xét như: bản chất, mục đích và các hoạt động khám xét cụ thể. Theo đó, bản chất của khám xét là sự tìm tòi, cưỡng chế của cơ quan có thấm quyên trên những đối tượng nhất định.
Mục đích của khám xét là nhằm phát hiện, thu giữ những chứng cứ, tài liệu hoặc các đồ vật khác có liên quan đến vụ án. Các hoạt động khám xét rất đa dạng, bao gom khám người, khám chỗ ở, chỗ làm việc, dia điểm, khám thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, phương tiện, dữ liệu điện tử. Vì vậy, dưới góc độ khoa học điều tra tội phạm, khám xét được hiểu đầy đủ là: một biện pháp điều tra, do các CQĐT tiến hành bằng cách tìm tòi, lục soát, cưỡng chế người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, phương tiện, dữ liệu điện tử để phát hiện, thu thập dấu vết của tội phạm, tài liệu, vật chứng hoặc những đồ vật khác có liên quan đến vụ án theo các căn cứ, trình tự, thủ tục luật định. + Như vậy, theo khái niệm trên, biện pháp điều tra khám xét, bao hàm những yêu t6 sau: - Được thực hiện bởi CQDT khi có đủ căn cứ và theo một trình tự thủ tục luật định.
- Khám xét chủ yếu bao gồm hoạt động: tìm tòi, lục soát, cưỡng chế. - Các biện pháp khám xét cụ thê bao gồm: khám người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, phương tiện, dữ liệu điện tử. 5 Trường Đại học Luật Hà Nội, Gido trình khoa học điều tra hình sự, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội. ; * Nguyễn Van Nguyên, Một tram câu hỏi đáp về bắt, giam, giữ và khám xét đúng pháp luật, Nxb Chính trị Quôc gia, Hà Nội.
6 - Mục đích chung của biện pháp khám xét là phát hiện, thu giữ những chứng cứ, tài liệu hoặc đô vật khác liên quan đên việc giải quyết vụ án hình sự. Dac diém Biện pháp điêu tra khám xét có một sô đặc diém cơ ban sau: Thứ nhất, khám xét là biện pháp điều tra trong tố tụng hình sự có mục đích là phát hiện, thu thập vật chứng có liên quan trong vụ án hình sự, từ đó làm sáng tỏ sự thật khách quan cua vụ án. Như đã phân tích ở trên, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, có nhiều biện pháp điều tra khác nhau được thực hiện và mỗi biện pháp mang lại những mục đích, hiệu quả riêng. Đối với khám xét, khi thực hiện, các cơ quan có thâm quyền sẽ phát hiện, thu thập được những chứng cứ, tài liệu có liên quan đến vụ án.
Đó có thê là vũ khí, công cụ, phương tiện phạm tội, những tài sản tội phạm chiếm được, những vật mang dấu vết tội phạm, những mẫu vật dé nghiên cứu, so sánh hoặc những giấy tờ, tài liệu khác có liên quan đến vụ án. Trong một số trường hợp, khi hoạt động khám xét được tiến hành tại chỗ ở, địa điểm, chỗ làm việc của chủ thê bị khám xét còn giúp phát hiện người đang bị truy nã, tử thi hoặc các phần của tử thi, người bị bắt cóc, người bị tạm giữ. Những tài liệu, chứng cứ này là cơ sở quan trọng dé các cơ quan có thẩm quyền xác định có hay không có hành vi phạm tội xảy ra, nếu có căn cứ dé xác định là đã xảy ra hành vi phạm tội thì lập kế hoạch, phương hướng điều tra và t6 chức thực hiện các hoạt động điều tra phù hợp, từ đó từng bước chứng minh tội phạm, nhanh chóng làm sáng tỏ sự thật khách quan trong vụ án hình sự. Thứ hai, khám xét là biện pháp điều tra mang tính cưỡng chế trong tố tụng hình sự.
Theo từ điển tiếng Việt, “cưỡng chế” là buộc người khác phải làm theo những ý chí hoặc hành động của minh’, suy rộng ra, cưỡng chế trong tố tụng hình sự là việc căn cứ vào các quy định của pháp luật tô tụng hình sự đê buộc các đôi Š Viện Ngôn ngữ học (2003), Tir điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nang, Thành phố Hồ Chi Minh. tượng bị áp dụng phải tuân theo những mệnh lệnh, yêu cầu nhất định. Trong đó t6 tụng hình sự, có nhiều biện pháp cưỡng chế khác nhau được ghi nhận như các biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo dé tam giam, bat người trong trường hop khan cấp, bắt người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã, tạm giữ, tạm giam, cắm di khỏi nơi cư trú, đặt tiền dé bảo đảm. Hoặc các biện pháp điều tra thể hiện tính cưỡng chế như khám xét, thu giữ, tam giữ đồ vật là vật chứng và tài liệu có liên quan trực tiếp đến vụ án, xem xét dau vết trên thân thé, áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản.
Khi thực hiện những biện pháp này, các cơ quan có thâm quyền phải căn cứ vào các quy định của luật tố tụng hình sự và những quy định liên quan khác để buộc các đối tượng bị áp dụng phải tuân thủ. Có thể thấy khám xét là biện pháp điều tra có tác động mạnh đến những quyền cơ bản của công dân đã được pháp luật Việt Nam bảo vệ. Đó là các quyền bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của công dân quy định tại Điều 11 BLTTHS năm 2015: “Moi người có quyên được pháp luật bảo hộ về tinh mang, sức khoẻ, danh dự, nhán phẩm, tài sản. Mọi hành vi xâm phạm trai pháp luật tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân; xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân đều bị xử lý theo pháp luật” và quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của công dân được quy định tại Điều 12 BLTTHS năm 2015: “Không ai được xâm phạm về cho ở, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín cua công đán”) Tuy nhiên, dé kip thoi ngăn chặn âm mưu, hành động phạm tội cua tội phạm và thúc day quá trình giải quyết vụ án hình sự, luật tổ tụng hình sự vẫn ghi nhận quyền tiến hành khám xét của các cơ quan có thẩm quyền nếu những cơ quan nay có đủ căn cứ dé nhận định trong người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm của một người có công cụ, phương tiện phạm tội, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có, đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án hoặc khi cần phát hiện người đang bị truy nã.
Những đối tượng bị khám xét có nghĩa vụ phải chấp hành đầy đủ các yêu cầu của lực lượng tiên hành khám xét, nêu các đôi tượng bi áp dung có hành vi can trở, chống đối hoặc không hợp tác thì tùy theo tính chất của hành vi, họ sẽ phải gánh chịu những hậu quả pháp lý nhất định.” Thứ ba, khám xét là biện pháp điều tra có sự đa dạng về đối tượng, địa điểm thực hiện. Trong quá trình thực hiện hành vi phạm tội, tội phạm hoặc người bị tình nghi là tội phạm hoặc những người có liên quan khác có thé che giấu những tai liệu, công cụ, phương tiện có liên quan đến vụ án ở nhiều địa điểm, trong nhiều đồ vật khác nhau, đó có thê là trên người, nơi ở, nơi làm việc hoặc trong bưu kiện, bưu phẩm. bởi vậy, với vai trò là một biện pháp điều tra giúp các cơ quan có thẩm quyền điều tra tìm kiếm, phát hiện những tài liệu, công cụ liên quan đến vụ án bị tội phạm che dấu, khám xét cũng có sự đa dạng về đối tượng.