CHƯƠNG I. NHỮNG HIỂU BIẾT CHUNG VẺ TẠO BIEU TƯỢNG LICH SỬ TRONG VIỆC HÌNH THÀNH TRI THỨC LỊCH SỬ CHO HỌC SINH. Cơ sở khoa học 1.Triết học Quá trình dạy học lịch sử là quá trình thông nhất giữa hai hoạt động: giảng đạy của giáo viên và học tập của học sinh. Hai hoạt động nảy có tác động và ảnh hưởng lẫn nhau.
Đây là quá trình giáo viên hướng dẫn, điều khiển, 16 chức học sinh nhận thức các khái niệm, quy luật rút ra bải học kinh nghiệm của lịch sử đối với hiện tại. Quá trình nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử cũng như quá trình nhận thức chung theo quy luật “tir trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”. Song nét đặc biệt của nhận thức lịch sử là xuất phát từ sự kiện, từ việc tri giác tài liệu, giáo viên hướng dẫn học sinh tạo biểu tượng, nằm được khái niệm lịch sử, tư 46 rút ra quy luật, bài học kinh nghiệm của quá khứ dé học sinh vận dụng vào cuộc sống phục vụ cho hiện tại. Theo quan niệm của triết học: Biểu tượng là hình ảnh của sự vật được giữ lại trong trí nhớ.
Sự tiếp xúc trực tiếp nhiều lần với sự vật sẽ để lại trong học sinh những ấn tượng. những hình ảnh đậm nét và sâu sắc đến mức có thể hiện trong ky ức của học sinh cả khi sự vật không còn ở trước mật. Đó chính là những biểu tượng. Trong biểu tượng chi giữ lại những nét chủ yếu, nổi bật nhất của sự vật do cảm giác, tri giác đem lại trước đó.
Biểu tượng thường hiện ra khi có những tác nhân tác động, kích thích đến trí nhớ con người. Thể nhưng do đặc trưng của bộ môn, việc tạo biểu tượng cho học sinh gặp nhiều khỏ khan. Bởi vi sự kiện lịch sử không lắp lại. không tai tạo được.
học sinh không thẻ trực tiếp tri giác được quá khứ. Thế nén cân học sinh phải tưởng tượng. tưởng tượng cỏ vai trò rất lớn trong quá trình day - học lich sử. Biểu tượng tuy Trang 7 Luận van tốt nghiệp vẫn mang tính chất cụ thẻ, sinh động của nhận thức cảm tính, song bắt đầu mang tính khái quát và gián tiếp.
Và nếu chi bằng cảm giác. tri giác thì nhận thức của con người nói chung va của học sinh nói riêng sẽ rất hạn chế. Bởi vì con người không thé bằng cam giác mà hiểu được những cái như tốc độ ánh sáng, giá trị của hang hoá, quan hệ giai cấp, hình thái kinh tế - xã hội.Muôn hiểu được cái đó can học sinh phải tư duy trừu tượng. Tư duy phải gắn liền với ngôn ngừ, được biểu đạt thành ngôn ngữ.
Tư duy có tính năng động sáng tạo, nd có thé phản ánh được những mối liên hệ bản chat, tat nhiên, bên trong của sự vật, do đó phản ánh sự vật sâu sắc hơn va đầy đủ hon. Muốn tư duy, con người phải sử dụng các phương pháp như so sánh, phân tích va tổng hợp, khái quát hóa và trừu tượng hóa,.Nó phù hợp với quá trình đạy học lịch sử đó là nhận thức lịch sử là xuất phát từ sự kiện, từ việc tri giác tai liệu, giao viên hướng dẫn học sinh tạo biểu tượng, nắm được khái niệm lịch sử, từ đó rút ra quy luật, bài học kinh nghiệm của quá khứ để học sinh vận dụng vào cuộc sống phục vụ cho hiện tại. Những tác phẩm của Hồ Chí Minh là những tác phẩm có tính lý luận sắc bén và được được thông nhất giữa lý luận và thực tiễn trong nhận thức khoa học và hoạt động cách mạng. “Thong nhất giữa lý luận và thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin.
Thực tién không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng. Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” (29; tr. Do đó, các tác phẩm của Hồ Chi Minh đem lại sự hiểu biết sâu sắc về bản chất, về quy luật của sự vật, hiện tượng khách quan. Thẻ hiện tính chân lý sâu sắc, chính xác và có hệ thống.
Vi vậy, việc sử dụng các tác phẩm Hè Chí Minh đẻ tạo biểu tượng trong việc hình thanh wi thức lịch sử cho học sinh là rất quan trọng va cần thiết. Trang 8 Luận văn tốt nghiệp 1.Tâm lý - giáo dục học Việc học tập nói chung, việc học tập lịch sử nói riêng là quá trình nhận thức hiện thực khách quan cho nên nỏ cũng phải trải qua con đường biện chứng của sự nhận thức lich sử là “từ trực quan sinh động dén tư duy trừu tượng va từ tư duy trừu tượng đến thức tién”.Thé nhưng do đặc điểm của sự nhận thức lịch sử, việc học tập lịch sử không bắt đầu từ trực quan sinh động với sự kiện đã qua cho nên trong giai đoạn nhận thức cảm tính các em không thể có cảm giác và tri giắc về sự kiện. Trên cơ sở các phương tiện day - học và nguồn cung cấp kiến thức, giáo viên tạo cho học sinh biểu tượng và từ đó hình thành khái niệm vẻ lịch sử. Biểu tượng là giai đoạn của nhận thức cảm tỉnh.
Học sinh không thể tư duy trừu tượng nếu như không có nhận thức cảm tinh, vi nội dung cảm tính bao giờ cũng có trong tư duy trừu tượng. Việc hình thành khái niệm phải dựa trên cơ sở của biểu tượng vì nếu khái niệm không diya trên cơ sở của biểu tượng sẽ không có nội dung theo như Sác-đa-cốp đã nói: “Các loại hình tượng khác nhau luôn bện chặt vào tư duy từ - khái niệm của học sinh. Trong tư duy của học sinh, hình tượng và từ thé hiện ra trong thé thông nhdt” [22; tr. Biểu tượng về lịch sử có nhiều ưu thể trong việc giáo dục tư tưởng, tỉnh cảm cho học sinh.
Bởi vì khả năng giáo dục tình cảm của lịch sử bắt nguồn từ sự thật: “Trong khoa học lich sử rõ rằng là có những yếu tố nghệ thuật:. khi biểu tượng tham gia vào hoạt động của tư duy thì “tư duy trở nên sinh động, gợi cảm, say xưa, hồi hợp, khan trương. Diéu này góp phần vào việc vạch ra nội dung khái niệm của đổi tượng tư duy được day đủ, sâu sắc hơn. Đông thời biểu tượng mở rộng làm phong phú thêm ý, làm cho nó có sức mạnh thuyết phục trực tiếp và sự hấp dẫn đầy cảm xúc "(22: tr.
Khi nhận thức về hiện thực quá khứ, các em không chi tri giác (nghe.) ma còn có những “rung động”, “rao rực”, "xao xuyến". Những biểu hiện tâm lý đó thé hiện sự "nhập thân vao lịch sử”. Biểu thị thái độ của học sinh đối với những gì mà các em nhận thức được. Vi no “tac động khong những lên trí tuệ ma còn ca tâm hồn và tinh cảm”.
Theo như Sácđacốp xem biểu tượng nói chung, biểu tượng lịch sử “Góp phản phát triển Trang 9 hứng thú. lý tưởng niém tin. hình thành xu hưởng cộng sản trong cá nhân học sinh" {22. Đối với lứa tudi của học sinh THPT.
các em đã phát triển tư duy lý luận. Các em chi hứng thủ đếi với một khoa học nao đó. Tuy nhién, mức độ ảnh hưởng và vai trỏ của phim ảnh, tạp chí, sách. báo, những câu chuyện kẻ.
Đối với nhận thức lịch sử của học sinh là rất lớn. Việc dạy học lịch sử hiện nay vẫn nặng về lý thuyết khô khan, phương tiện đơn giản. gây thiểu hứng thú cho học sinh. Vì vậy nên việc vận dụng các tác phẩm Hồ Chi Minh đưa vào giảng dạy sẽ giúp cho bài học lich sử bớt khô khan, nhàm chan vả nó sẽ tạo ra hứng thú cho học sinh trong học tập lịch sử.
Quá trình nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử Quá trình nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử cũng như quá trình nhận thức chung theo quy luật “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”. Theo như tác giả Phan Thế Kim, quả trình học tập lịch sử của học sinh cũng giống như “quá trình con người nhận thức hiện thực và cỏ nhiều nét giống với quả trình người khoa học di tìm chân lý khách quan. Sự khác nhau cơ bản ở đây là học sinh tiến hành hoạt động nhận thức trong một hoàn cảnh và điều kiện khác hẳn. Họ được làm việc trong môi trưởng nhân tạo, được giáo viễn giúp đỡ.
hưởng dan, điều khiển và dựa trên những tài liệu học tập đã được gia công vẻ mặt sw phạm "{32: tr. Trên đại thẻ, quá trình nhận thức của HS trong học tập lịch sử dién ra như Trước tiên. thông qua sự trình bày bài giảng của giáo viên và qua các tai liệu học tập như: sách giáo khoa, sách đọc thêm, phương tiện truyền thông, tranh ảnh. bản đỏ và các loại tài liệu khác học sinh tiếp cận với những sự kiện.
hiện tượng cụ thé của lịch sử dan tộc va lịch sử thé giới. Sự tiếp cận với các kiến thức lịch sử cụ thé nay sẽ tạo ra cho học sinh những tri giác. những biếu tượng lịch sử Trang 10 Luận văn tốt nghiệp Đây là giai đoạn nhận thức cảm tính của học sinh trong học tập lịch sử. lộ) giai đoạn kế tiếp.
bang sức mạnh của tư duy trừu tượng. học sinh sẽ đi đến những kiến thức trừu tượng. khái quát nhờ những họat động phân tích, tong hợp các tri thức cụ thé của bộ óc. Dé là những khái niệm, quy luật, bài học lịch sử được hình thanh vả được học sinh nhận thức.
Ở giai đoạn tiếp theo nữa, học sinh vận dung những kiến thức đã học (chủ yếu là những kiến thức trừu tượng, khái quát) để nhận thức được những kiến thức cụ thể mới hoặc dé giải quyết những nhiệm vụ, những vẫn đề được đặt ra trong quá trình học tập cũng như trong cuộc sông hàng ngày. Như vậy, do đặc trưng của bộ môn, học sinh không thé trực tiếp “truc quan sinh động” với sự kiện đã qua, vi vậy việc giúp học sinh có biểu tượng cụ thé về sự vật, hiện tượng là công việc rất quan trọng và cần thiết. Biéu tượng lich sử 1.1 Khái niệm biểu tượng lịch sử Biểu tượng lịch sử là những hình ảnh về những sự kiện, nhân vật lịch sử, điều kiện địa lý. được phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất.
Như vậy, nội dung của một sự kiện được học sinh nhận thức thông qua viéc tạo nên hình ảnh về quá khử, bằng những hoạt động của các giác quan: Thị giác tạo nẻn những hình ảnh trực quan, thính giác đem lại những hình ảnh về quá khứ thông qua những lời giảng của giáo viên .