Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦATỔ CHỨC TÀI CHÍNH VI MÔ 1. Khái quát về tổ chức tài chính vi mô và hoạt động cho vay của tổ chức tài chính vi mô 1. Khái niệm, đặc điểm của tổ chức tài chính vi mô a. Khái niệmtổ chức tài chính vi mô Một thực tế đã và đang tồn tại ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới hiện nay đó là sự chênh lệch giàu nghèo giữa các bộ phập dân cư.
Trong khi người giàu có được điều kiện sống tiện nghi đầy đủ và họ cũng có nhiều điều kiện, cơ hội tiếp cận với tín dụng. Còn người nghèo sống cuộc sống khó khăn vất vả và việc tiếp cận với tín dụng là rất khó. Chính vì vậy, tổ chức tài chính vi mô ra đời có vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ tài chính tín dụng phù hợp với các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp, doanh nghiệp siêu nhỏ rất cần vốn để sinh sống, đầu tư, sản xuất kinh doanh. Từ đó có thể động viên họ nâng cao năng lực tài chính cho bản thân và gia đình để thoát khỏi đói nghèo.
Cùng với sự tiện ích mà ngành tài chính tín dụng mang lại thì các tổ chức tài chính vi mô đã đáp ứng được nhiều nhu cầu tài chính cho bộ phân lớn dân cư đang rất cần được cung cấp tài chính. Đó là thành công lớn mà không phải tổ chức tín dụng nào cũng đạt được. Trên thế giới, nhiều mô hình tổ chức tài chính vi mô đã rất thành công trong đó phải kể đến mô hình Ngân hàng Grameen (còn được gọi là ngân hàng ở làng quê) ở Bangladesh được sáng lập bởi giáo sư Muhammas Yunus từ những năm 1980 và với ý tưởng này ông đã được nhận giải thưởng Nobel Hòa bình năm 2006. Ở Việt Nam, tài chính vi mô cũng đã xuất hiện từ lâu nhưng cho đến bây giờ tổ chức tài chính vi mô mới thực sự phát triển và dần hoàn thiện.
Tuy chỉ mới có 3 tổ chức được Ngân hàng Nhà nước cấp phép hoạt động nhưngcác tổ chức tài chính vi mô này đang dần khẳng định được sức mạnh của mình trong lĩnh vực tài chính tín dụng và vai trò đối với xã hội.Ba tổ chức tài chính vi mô đầu tiên ở nước ta được Ngân hàng Nhà nước cấp phép đó là Tổ chức tài chính vi mô trách nhiệm hữu hạn một thành viên Tình Thương, Tổ chức tài chính vi mô trách nhiệm hữu hạn M7, Tổ chức tài chính vi mô trách nhiệm hữu hạn Thanh Hóa. Có nhiều quan điểm về tài chính vi mô hay tổ chức tài chính vi mô.Ledgerwood thì “Tài chính vi mô là một phương pháp phát triển kinh tế nhằm mang lại lợi ích cho dân cư có thu nhập thấp”. Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á 4 (ADB) thì “Tài chính vi mô là cung cấp các dịch vụ tài chính tiền gửi, cho vay, dịch vụ thanh toán, chuyển tiền và bảo hiểm cho người dân nghèo, các hộ gia đình có thu nhập thấp và các doanh nghiệp nhỏ của họ”. Nhưng ta có thể hiểu đơn giản tài chính vi mô đó là các dịch vụ tài chính dành cho những người có thu nhập thấp trong xã hội, nhưng nó rộng hơn tín dụng vi mô khi tín dụng vi mô chỉ là các khoản vay nhỏ dành cho người nghèo.Còn tổ chức tài chính vi mô đó là các tổ chức thực hiện các dịch vụ tài chính này.
Tuy nhiên, cần xác định đúng tổ chức tài chính vi mô là gì?. Theo bài học kinh nghiệm phát triển tài chính vi mô của các nước trên thế giới thì để có thể phát triển nhanh chóng, an toàn, hiệu quả thì phải định nghĩarõ ràng về “tài chính vi mô” và hình thức tổ chức hoạt động của tài chính vi mô vì nó sẽ quyết định lớn đến việc xây dựng chính sách, định hướng phát triển của chúng sau đó. Theo pháp luật Việt Nam, khi Luật Các tổ chức tín dụng năm 1997 có hiệu lực thì các quy định về tổ chức tài chính vi mô không được quy định trực tiếp tại luật mà được quy định tại Nghị định 28/2005/NĐ-CP ngày 09 tháng 03 năm 2005 về tổ chức và hoạt động của tổ chức tài chính quy mô nhỏ tại Việt Nam. Theo đó, tài chính vi mô được gọi là tài chính quy mô nhỏ và được hiểu là “hoạt động cung cấp một số dịch vụ tài chính, ngân hàng nhỏ, đơn giản cho các hộ gia đình, cá nhân có thu nhập thấp đặc biệt là hộ gia đình nghèo và người nghèo”.
Còn “tổ chức tài chính quy mô nhỏ là tổ chức tài chính hoạt động trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, với chức năng chủ yếu là sử dụng vốn tự có, vốn vay và nhận tiết kiệm để cung cấp một số dịch vụ tài chính, ngân hàng nhỏ, đơn giản cho các hộ gia đình, cá nhân thu nhập thấp”. Tuy nhiên, khi Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 được ban hành với mục đích nhằm tái cơ cấu ngành tín dụng ngân hàng thì nhiều quy định đã được thay đổi cho phù hợp với thực tiễn. Theo đó các quy định về tổ chức tài chính vi mô đã được quy định trực tiếp tại Luật Các tổ chức tín dụng:“Tổ chức tài chính vi mô được hiểu là loại hình tổ chức tín dụng chủ yếu thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ”. Như vậy, so với trước thì bây giờ các tổ chức tài chính vi mô được quy định rõ ràng hơn, có tư cách pháp lí cụ thể.
Đây có thể coi là bước tiến lớn đối với hoạt động tài chính vi mô của nước ta khi lần đầu tiên tổ chức tài chính vi mô được coilà một loại hình tổ chức tín dụng, nghĩa là một doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng. Việc quy định như vậy là hoàn toàn hợp lý nó sẽ tạo ra động lực đỏi hỏi các tổ chức tài chính vi mô phải biết cách vận động, tồn tại để phát triển như một doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường đầy biến động như hiện nay. Hay là phải chấp nhận kịch bản của nhiều doanh nghiệp khác trong đó có 5 cả các tổ chức tín dụng đó là phải chấm dứt sự tồn tại của mình do hoạt động không hiệu quả trong vòng quay của nền kinh tế. Đặc điểm của tổ chức tài chính vi mô Do tổ chức tài chính vi mô cũng là một tổ chức tín dụng nên sẽ có những đặc điểm chung của tổ chức tín dụng.
Đó là: + Là doanh nghiệpcó đối tượng kinh doanh trực tiếp là tiền tệ. Đây là loại hàng hóa đặc biệt. + Hoạt động kinh doanh chính, chủ yếu, thường xuyên và mang tính nghề nghiệp là hoạt động ngân hàng - hoạt động kinh doanh đặc thù có nguy cơ rủi ro cao, rủi ro thường có tính phản ứng dây chuyền hậu quả mà nó để lại là rất lớn và không thể lường hết. + Nó chịu sự quản lý nhà nước trực tiếp của Ngân hàng Nhà nước + Nó tổ chức và hoạt động trên cở sở pháp luật chuyên ngành – Pháp luật ngân hàng và pháp luật khác có liên quan.
Tuy nhiên, tổ chức tài chính vi mô có những đặc điểm khác biệt so với các tổ chức tín dụng khác, cụ thể: Thứ nhất, đối tượng khách hàng của tổ chức tài chính vi mô là những cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp, doanh nghiệp siêu nhỏ. Như vậy, khách hàng của tổ chức tài chính vi mô có thể là phụ nữ nghèo, người nông dân ở những vùng nông thôn. Đây là những đối tượng có hoàn cảnh khó khăn, không có thu nhập ổn định do họ không có công việc ổn định hoặc chỉ làm sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi nhỏ lẻ hay những hộ kinh doanh nhỏ, đơn giản như bán hàng rong, làm đồ thủ công. Ta có thể thấy được ở những đối tượng nay họ có khát khao muốn đưa bản thân và gia đình thoát khỏi đói nghèo.
Tuy nhiên, do họ thiếu hiểu biết thông tin dịch vụ tài chính và họ cũng e ngại những khoản vay lớn vì lo không thể hoàn trả lại khoản vay. Vì vậy, tài chính vi mô là rất thích hợp với họ và các tổ chức tài chính vi mô cũng thấy được đây là những khách hàng xuất sắc với những khoản vay hiệu quả và thuận lợi ở mức lãi suất sinh lời cao. Vì vậy, đây là những đối tượng mà tổ chức tài chính vi mô hướng đến để cung cấp tài chính. Điều này trái ngược lại với khối ngân hàng thương mại khi mà khách hàng của họ thường là những đối tượng có thu nhập cao và ổn định trong xã hội hay là những doanh nghiệp, tập đoàn có quy mô kinh doanh rộng.
Thứ hai, mục tiêu hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô thì ngoài mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận như các doanh nghiệp khác thì tổ chức tài chính vi mô còn 6 hướng đến việc hỗ trợ khách hàng của mình. Đó là giúp họ tăng thêm thu nhập, gây dựng vốn liếng, thoát nghèo, tránh khỏi những tác động xấu từ bên ngoài, phát triển bền vững. Một thực tế đó là tài chính của bộ phận dân cư sống ở nông thôn rất hay bị ảnh hưởng bởi ngoại cảnh như tai nạn, tiền đầu tư cho học hành, vấn đề sức khoẻ, hay cần cải thiện mở rộng quy mô sản xuất, chăn nuôi. Khi đó tài chính là vấn đề rất khó khăn với họ và để giải quyết vấn đề thì họ thường phải vay ngoài với lãi suất cao, còn việc vay ở các ngân hàng thì rất khó.
Vì vậy, với những khoản vay nhỏ ở tổ chức tài chính vi mô thì sẽ tạo động lực giúp họ cải thiện cuộc sống, chăm sóc sức khỏe, đầu tư cho giáo dục, tích lũy dần cho tương lai. Đây là một phần trong mục tiêu hoạt động của tổ chức tài chính vi mô. Tuy nhiên, khi các mục tiêu này đạt được thì mục tiêu lợi nhuận mới đạt được và ngày càng bền vững. Vì vậy, tạo điều kiện giúp đỡ khách hàng của mình phát triển cũng chính là giúp mình phát triển, nên tìm cách hỗ trợ cùng nhau phát triển là cách phát triển bền vững nhất cho tổ chức tài chính vi mô.
Thứ ba,bản chất hoạt động: nguồn vốn huy động sẽ được chia nhỏ cấp tín dụng cho nhiều người. Đây là điều khác biệt với các tổ chức tín dụng khác như ngân hàng thương mại.