Khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa con cái và người mẹ thay thế tại làng trẻ SOS Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa con cái và người mẹ thay thế tại làng trẻ sos hà nội, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Đào Thị Ôanh
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em và người mẹ thay thế tại làng trẻ SOS Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Những nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Các khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa con cái và người mẹ thay thế
• 3.1.1. Khó khăn về nhận thức
• 3.1.2. Khó khăn về xúc cảm – tình cảm
• 3.1.3. Khó khăn về hành vi
• 3.2. Những nguyên nhân dẫn đến các khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa con cái và người mẹ thay thế
• 3.2.1. Cơ chế hoạt động của làng trẻ SOS
• 3.2.2. Nguyên nhân từ phía trẻ
• 3.2.3. Nguyên nhân từ phía các bà mẹ
• 3.3. Hậu quả do những khó khăn đem lại
• 3.3.1. Về phía trẻ
• 3.3.2. Về phía mẹ
• 3.4. Một số trường hợp điển hình được nghiên cứu sâu
• 3.5. Mong đợi của các con và bà mẹ để giải quyết những khó khăn tâm lý
• 3.5.1. Mong đợi của các con
• 3.5.2. Mong muốn của mẹ
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Với Ban lãnh đạo của Làng trẻ SOS
• 4.2. Với các bà mẹ

Tóm tắt

I. Tổng quan về khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em và mẹ thay thế

Khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em và người mẹ thay thế tại làng trẻ SOS Hà Nội là một vấn đề phức tạp. Trẻ em sống tại đây thường phải đối mặt với những thách thức lớn trong việc xây dựng mối quan hệ với người mẹ thay thế. Những khó khăn này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của trẻ mà còn tác động đến mối quan hệ gia đình mới. Việc hiểu rõ những khó khăn này là cần thiết để tìm ra giải pháp hỗ trợ hiệu quả.

1.1. Khái niệm khó khăn tâm lý trong ứng xử

Khó khăn tâm lý trong ứng xử được hiểu là những rào cản về nhận thức, cảm xúc và hành vi mà trẻ em gặp phải khi tương tác với người mẹ thay thế. Những khó khăn này có thể xuất phát từ sự thiếu hiểu biết lẫn nhau giữa trẻ và mẹ thay thế.

1.2. Tầm quan trọng của mối quan hệ mẹ con

Mối quan hệ giữa trẻ em và người mẹ thay thế đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm lý của trẻ. Một mối quan hệ tích cực có thể giúp trẻ vượt qua khó khăn và phát triển tốt hơn trong môi trường mới.

II. Những thách thức trong ứng xử giữa trẻ em và mẹ thay thế

Trẻ em tại làng trẻ SOS thường gặp phải nhiều thách thức trong việc ứng xử với người mẹ thay thế. Những thách thức này có thể bao gồm khó khăn về nhận thức, cảm xúc và hành vi. Việc nhận thức đúng về vai trò của người mẹ thay thế là rất quan trọng để trẻ có thể hòa nhập tốt hơn.

2.1. Khó khăn về nhận thức

Trẻ em thường không hiểu rõ vai trò của người mẹ thay thế, dẫn đến những hiểu lầm và xung đột trong ứng xử. Điều này có thể gây ra cảm giác xa lạ và không thoải mái cho cả hai bên.

2.2. Khó khăn về cảm xúc

Cảm xúc của trẻ em có thể bị ảnh hưởng bởi sự thiếu vắng tình cảm từ mẹ ruột. Điều này dẫn đến những cảm giác cô đơn, thiếu thốn tình cảm và khó khăn trong việc xây dựng mối quan hệ với mẹ thay thế.

2.3. Khó khăn về hành vi

Trẻ em có thể thể hiện hành vi không phù hợp do sự bối rối trong việc tương tác với mẹ thay thế. Những hành vi này có thể bao gồm sự nổi loạn, chống đối hoặc thậm chí là sự thu mình lại.

III. Phương pháp giải quyết khó khăn tâm lý trong ứng xử

Để giải quyết những khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em và mẹ thay thế, cần áp dụng các phương pháp tâm lý và giáo dục phù hợp. Những phương pháp này không chỉ giúp trẻ em hòa nhập tốt hơn mà còn tạo ra môi trường sống tích cực hơn.

3.1. Tăng cường giao tiếp giữa trẻ và mẹ thay thế

Giao tiếp là chìa khóa để xây dựng mối quan hệ tốt đẹp. Cần tạo ra các hoạt động giao tiếp thường xuyên giữa trẻ và mẹ thay thế để tăng cường sự hiểu biết và đồng cảm.

3.2. Cung cấp hỗ trợ tâm lý cho trẻ em

Cần có các chương trình hỗ trợ tâm lý cho trẻ em để giúp họ vượt qua những khó khăn trong ứng xử. Các chuyên gia tâm lý có thể giúp trẻ nhận diện và xử lý cảm xúc của mình.

3.3. Đào tạo kỹ năng cho mẹ thay thế

Mẹ thay thế cũng cần được đào tạo về cách ứng xử với trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt này. Việc hiểu rõ tâm lý trẻ sẽ giúp họ có cách tiếp cận phù hợp hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em và mẹ thay thế tại làng trẻ SOS đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện mối quan hệ giữa trẻ và mẹ thay thế, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho trẻ em.

4.1. Kết quả từ các chương trình can thiệp

Các chương trình can thiệp đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong mối quan hệ giữa trẻ em và mẹ thay thế. Trẻ em trở nên cởi mở hơn và có thể chia sẻ cảm xúc của mình.

4.2. Những trường hợp điển hình thành công

Có nhiều trường hợp điển hình cho thấy sự thay đổi tích cực trong ứng xử của trẻ em sau khi tham gia các chương trình hỗ trợ. Những câu chuyện này có thể là nguồn động lực cho các trẻ em khác.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em và mẹ thay thế tại làng trẻ SOS là một vấn đề cần được quan tâm. Việc tìm ra các giải pháp hiệu quả không chỉ giúp trẻ em hòa nhập tốt hơn mà còn tạo ra môi trường sống tích cực hơn cho tất cả mọi người.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp can thiệp hiệu quả hơn để hỗ trợ trẻ em và mẹ thay thế trong việc xây dựng mối quan hệ.

5.2. Khuyến nghị cho các tổ chức xã hội

Các tổ chức xã hội cần có những chương trình hỗ trợ cụ thể cho trẻ em sống tại làng trẻ SOS, nhằm giúp họ vượt qua khó khăn tâm lý và phát triển toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làng trẻ em SOS là mô hình nuôi dưỡng trẻ em mồ côi, trẻ bị bỏ rơi dựa trên nền tảng gia đình với 4 nguyên tắc sư phạm then chốt: bà mẹ, anh - chị - em, mái ấm gia đình và cộng đồng làng. Tính đến giai đoạn khảo sát, hệ thống SOS Việt Nam đã phát triển 12 làng cơ sở tại nhiều tỉnh thành, trực tiếp nuôi dạy 2.135 trẻ em tại 176 nhà gia đình và 9 khu lưu xá thanh niên, đồng thời ghi nhận 318 cá nhân trưởng thành đã hòa nhập cộng đồng ổn định. Tại Làng trẻ SOS Hà Nội (phố Doãn Kế Thiện, quận Cầu Giấy), quy mô nuôi dưỡng đạt 195 trẻ tại 16 ngôi nhà gia đình mang tên các loài hoa cùng 1 khu lưu xá dành cho trẻ nam từ 14 đến 18 tuổi.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực tế: trẻ em khi rời xa gia đình gốc để gia nhập làng SOS phải đối diện với sự thay đổi môi trường đột ngột, chung sống cùng những người hoàn toàn xa lạ và chấp nhận một người mẹ thay thế không cùng huyết thống. Trẻ vị thành niên từ 10 đến 16 tuổi bước vào giai đoạn biến đổi tâm - sinh lý mạnh mẽ, dẫn đến nhiều rào cản trong giao tiếp và tương tác thường nhật.

Mục tiêu nghiên cứu là nhận diện toàn diện các khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa con cái và người mẹ thay thế trên 3 bình diện: nhận thức, cảm xúc và hành vi; đồng thời phân tích hệ thống nguyên nhân chủ quan, khách quan và đề xuất các biện pháp tâm lý - sư phạm thực tiễn. Nghiên cứu mang ý nghĩa sâu sắc trong việc tối ưu hóa khả năng thích ứng của 89 trẻ em khảo sát, giảm thiểu từ 30% đến 40% các xung đột vi mô trong gia đình thay thế và nâng cao chất lượng chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên lý thuyết giao tiếp và hoạt động của tâm lý học xã hội, tiêu biểu là quan điểm của H. Phorvec về 6 dạng khó khăn trong trao đổi thông tin và lý thuyết "hàng rào tâm lý" của B. Parưghin. Tác giả kết hợp mô hình ứng phó stress của Lazarus và Folkman (1984) cùng lý thuyết phát triển tâm lý lứa tuổi vị thành niên của D. Elkonin để phân tích các chiến lược ứng xử tập trung vào cảm xúc hoặc tập trung vào vấn đề.

Khung lý thuyết vận dụng 5 khái niệm nòng cốt:

1. Khó khăn tâm lý: Toàn bộ những nét tâm lý nảy sinh ở chủ thể không phù hợp, gây cản trở các yêu cầu của hoạt động và làm suy giảm kết quả hoạt động.
2. Ứng xử: Những phản ứng có chọn lọc của con người đối với tác động của người khác trong tình huống giao tiếp cụ thể, biểu hiện qua thái độ, hành vi, cử chỉ và ngôn ngữ.
3. Khó khăn tâm lý trong ứng xử: Sự không phù hợp giữa đặc điểm tâm lý cá nhân và kiểu hành vi ứng xử với nội dung, đối tượng và hoàn cảnh giao tiếp.
4. Trẻ em: Người dưới 16 tuổi theo quy định của Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục Trẻ em năm 2004.
5. Người mẹ thay thế: Phụ nữ đơn thân tình nguyện sống lâu dài tại Làng SOS, trực tiếp nuôi dưỡng và quản lý từ 10 đến 15 trẻ em trong một mái ấm gia đình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai đồng bộ qua các phương pháp định lượng và định tính chặt chẽ:

• Cỡ mẫu và khách thể: Khảo sát định lượng trên 89 trẻ em trong độ tuổi từ 10 đến 16 tuổi (gồm 49 trẻ nữ chiếm 55,1% và 40 trẻ nam chiếm 44,9%) sinh sống tại 16 nhà gia đình Làng trẻ SOS Hà Nội, kết hợp trưng cầu ý kiến của 100% các bà mẹ, các bà dì và cán bộ quản lý làng.
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích toàn diện trong nhóm tuổi 10-16 tại địa bàn nghiên cứu. Lý do lựa chọn là lứa tuổi này đã phát triển đầy đủ khả năng tự ý thức, có nhận thức rõ rệt về hoàn cảnh bản thân và bộc lộ các xung năng tâm lý rõ nét nhất trong tương tác gia đình.
• Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: Tác giả xây dựng 4 bộ bảng hỏi chuẩn hóa, tiến hành điều tra thử nghiệm trên 10 phiếu (5 trẻ và 5 mẹ) trước khi rải phiếu chính thức. Phương pháp định tính bao gồm 8 nhóm thảo luận với 32 trẻ (mỗi nhóm gồm 1 đại diện từ 1 nhà) và phỏng vấn sâu 4 trường hợp điển hình. Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS 15.0 nhằm xác định tần số, tỷ lệ phần trăm và các chỉ số tương quan. Toàn bộ quy trình nghiên cứu diễn ra từ năm 2007 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực chứng chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về khó khăn tâm lý trong mối quan hệ giữa trẻ và người mẹ thay thế:

Thứ nhất, trạng thái cảm xúc tiêu cực chiếm ưu thế trong giai đoạn đầu nhập làng. Khi mới chuyển đến sinh sống tại Làng SOS, có tới 50,6% trẻ trải qua cảm giác bỡ ngỡ và hồi hộp (45 trẻ), 40,4% cảm thấy lo lắng (36 trẻ), 36,0% sợ sệt (32 trẻ) và 22,5% rơi vào trạng thái hụt hẫng (20 trẻ). Tỷ lệ trẻ có tâm trạng chán nản chiếm 15,7% và thất vọng là 9,0%, trong khi chỉ có 18,0% trẻ thể hiện sự vui mừng (16 trẻ).

Thứ hai, tác động sâu sắc từ hoàn cảnh gia đình gốc đến nhận thức của trẻ. Thống kê cho thấy có tới 71,9% trẻ (64/89 em) vẫn còn cha hoặc mẹ ruột ở quê nhà, 15,7% trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ (14 em) và 12,4% trẻ bị bỏ rơi không rõ nguồn gốc (11 em). Đa phần người thân đưa trẻ vào làng bằng cách nói dối hoặc bỏ rơi bất ngờ tại cổng làng, khiến trẻ mang chấn thương tâm lý bị phản bội và thường xuyên so sánh người mẹ thay thế với mẹ ruột.

Thứ ba, thời gian sống tại làng dài không đồng nghĩa với việc xóa bỏ hoàn toàn rào cản tâm lý. Mặc dù 69,7% trẻ (62 em) đã sống tại làng từ 7 năm trở lên và 22,5% (20 em) sống từ 4 đến 6 năm (nhóm 1-3 năm chỉ chiếm 7,9%), nhiều em vẫn giữ khoảng cách cảm xúc, không chủ động tâm sự hay bộc lộ tình cảm chân thực với mẹ.

Thứ tư, khó khăn bộc lộ rõ nét qua hành vi ứng xử thường nhật. Trẻ có xu hướng phản ứng chống đối ngầm, bướng bỉnh hoặc thu mình khi cảm thấy mẹ thiếu công bằng trong phân chia quyền lợi và trách nhiệm giữa 10-15 anh chị em trong nhà.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét dữ liệu qua Bảng thống kê cảm xúc ban đầu và Biểu đồ phân bố tỷ lệ thích ứng, sự phân hóa tâm lý thể hiện rất rõ ràng giữa các nhóm tuổi. Trẻ từ 14 đến 16 tuổi (chiếm 50,6% mẫu) có xu hướng khép kín cảm xúc mạnh hơn nhóm 10-13 tuổi (chiếm 49,4%) do nhu cầu khẳng định cái tôi cá nhân của tuổi dậy thì.

Nguyên nhân của thực trạng này bắt nguồn từ sự tương tác hai chiều:

• Về phía trẻ: Ám ảnh bị bỏ rơi, mặc cảm xuất thân từ trại mồ côi và sự khủng hoảng tâm lý lứa tuổi khiến trẻ hình thành cơ chế tự vệ phòng vệ tiêu cực, nghi ngờ tình cảm của người mẹ thay thế.
• Về phía các bà mẹ thay thế: Hầu hết các mẹ đều chưa từng lập gia đình hay sinh con, học vấn không đồng đều và chỉ trải qua các khóa tập huấn ngắn hạn. Việc phải một mình quán xuyến gia đình đông con (10-15 trẻ khác biệt về tính cách, độ tuổi) tạo ra áp lực tâm lý lớn, dễ dẫn đến phương pháp giáo dục mang tính mệnh lệnh hoặc thiếu sự mềm mỏng, kiên nhẫn.

So sánh với các nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Bình về giao tiếp sư phạm hay các công trình của Nguyễn Khắc Viện về tâm lý trẻ em, khó khăn tại làng SOS phức tạp hơn gấp nhiều lần. Đây không đơn thuần là sự va chạm thế hệ mà là sự xung đột giữa kỳ vọng tình mẫu tử tự nhiên và cấu trúc gia đình xã hội hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp tâm lý - giáo dục đồng bộ nhằm giải tỏa rào cản ứng xử:

1. Nâng cao năng lực sư phạm và kỹ năng tham vấn cho đội ngũ bà mẹ: Ban Giám đốc Làng trẻ SOS Hà Nội cần phối hợp cùng các chuyên gia tâm lý tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm (thời lượng 40 giờ/khóa). Nội dung tập trung vào kỹ năng lắng nghe thấu cảm, kiểm soát cảm xúc bản thân và phương pháp xử lý khủng hoảng tâm lý tuổi dậy thì cho 100% các bà mẹ và bà dì.
2. Thiết lập quy trình tiếp nhận và can thiệp tâm lý đầu vào: Đội ngũ cán bộ tâm lý của làng cần xây dựng hồ sơ theo dõi tâm lý cá nhân hóa cho từng trẻ ngay khi tiếp nhận, thực hiện can thiệp hỗ trợ liên tục trong 90 ngày đầu tiên. Mục tiêu là kéo giảm tỷ lệ trẻ lo lắng, sợ sệt từ 40,4% xuống dưới mức 15% sau 6 tháng nhập làng.
3. Đổi mới phương thức tương tác và sinh hoạt gia đình: Các bà mẹ thay thế cần chủ động duy trì thời lượng trò chuyện riêng tư tối thiểu từ 15 đến 20 phút mỗi tuần với từng đứa con. Biện pháp này giúp trẻ giải tỏa cảm giác bị phân biệt đối xử trong ngôi nhà có từ 10 đến 15 anh chị em.
4. Tăng cường các hoạt động trải nghiệm gắn kết cộng đồng: Ban quản lý làng phối hợp với các tổ chức xã hội triển khai tối thiểu 4 chương trình dã ngoại, sinh hoạt ngoại khóa mỗi năm nhằm tạo môi trường tương tác phi cấu trúc, giúp mẹ và các con xây dựng sự thấu cảm tự nhiên ngoài phạm vi sinh hoạt gia đình hàng ngày.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ quản lý và nhân viên công tác xã hội tại các làng trẻ SOS, trung tâm bảo trợ xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế quy trình chăm sóc, đánh giá chỉ số thích ứng tâm lý của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và chuẩn hóa chương trình đào tạo người chăm sóc thay thế.
2. Các bà mẹ thay thế, bảo mẫu và cha mẹ nuôi: Giúp nhận diện sớm các biểu hiện rào cản nhận thức, cảm xúc của trẻ em để điều chỉnh phong cách ứng xử từ độc đoán sang dân chủ, tạo dựng niềm tin bền vững trong gia đình.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Tâm lý học, Công tác xã hội, Giáo dục học: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu thực chứng với cỡ mẫu 89 khách thể, kết hợp xử lý số liệu SPSS 15.0 và kỹ thuật phỏng vấn sâu trong nghiên cứu tâm lý học gia đình.
4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan hoạch định chính sách bảo vệ trẻ em: Tham khảo dữ liệu thực tế để hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội, xây dựng khung tiêu chuẩn cho các mô hình gia đình thay thế tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ em tại Làng SOS Hà Nội gặp phải những rào cản tâm lý nổi bật nào khi tương tác với mẹ thay thế?

Trẻ đối mặt với 3 rào cản chính: nhận thức sai lệch về hoàn cảnh do bị gia đình nói dối khi đưa vào làng; cảm xúc e dè, sợ sệt (36,0%) và lo lắng (40,4%); cùng hành vi thu mình hoặc chống đối thụ động do nghi ngờ tình cảm của người mẹ không cùng huyết thống.

Vì sao trẻ sống tại làng trên 7 năm vẫn gặp khó khăn trong việc gắn kết tình cảm với mẹ?

Thống kê chỉ ra 69,7% trẻ sống trên 7 năm nhưng vẫn xa cách vì thiếu các cuộc trò chuyện riêng tư chiều sâu. Mẹ phải chăm sóc cùng lúc 10-15 trẻ khiến thời gian tương tác cá nhân bị phân tán, cộng thêm chấn thương tâm lý từ gia đình cũ chưa được trị liệu dứt điểm.

Việc trẻ còn cha hoặc mẹ ruột tác động như thế nào đến tâm lý ứng xử tại làng SOS?

Có tới 71,9% trẻ vẫn còn cha hoặc mẹ ruột. Điều này khiến trẻ luôn nảy sinh tâm lý so sánh, mong muốn trở về quê hương và giữ trạng thái phòng thủ cảm xúc, coi mẹ thay thế chỉ là người quản lý sinh hoạt tạm thời chứ không phải điểm tựa tinh thần.

Luận văn đề xuất tiêu chuẩn tuyển chọn và bồi dưỡng bà mẹ SOS như thế nào?

Bên cạnh tiêu chuẩn phụ nữ đơn thân từ 25 đến 35 tuổi khi tuyển dụng, luận văn nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm tra năng lực ổn định cảm xúc và bắt buộc hoàn thành 40 giờ đào tạo tâm lý thực hành định kỳ hàng năm trước khi giao quản lý nhà gia đình.

Phương pháp nghiên cứu của luận văn đảm bảo độ tin cậy khoa học bằng cách nào?

Đề tài kết hợp khảo sát định lượng 89 bảng hỏi xử lý qua SPSS 15.0 với phương pháp định tính gồm 8 nhóm thảo luận (32 trẻ) và phỏng vấn sâu 4 trường hợp điển hình. Công cụ được chuẩn hóa qua điều tra thử nghiệm 10 phiếu nhằm loại trừ hoàn toàn các sai số đo lường.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về khó khăn tâm lý trong ứng xử giữa trẻ em vị thành niên và người mẹ thay thế tại mô hình gia đình SOS.
• Khảo sát thực chứng trên 89 trẻ em tại 16 nhà gia đình Làng trẻ SOS Hà Nội chỉ ra 50,6% trẻ bỡ ngỡ, 40,4% lo lắng và 71,9% trẻ còn người thân, tạo nên rào cản tâm lý phức tạp trong sinh hoạt.
• Phân tích nguyên nhân đa chiều từ đặc điểm tâm - sinh lý tuổi dậy thì, áp lực quản trị gia đình đông con của 100% các bà mẹ và sự thiếu hụt quy trình tham vấn tâm lý chuyên trách.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp sư phạm - tâm lý mang tính ứng dụng cao, chú trọng tập huấn 40 giờ/năm cho mẹ và can thiệp tâm lý 90 ngày đầu vào cho trẻ.
• Khẳng định giá trị đóng góp to lớn của đề tài đối với thực tiễn nâng cao chất lượng nuôi dạy trẻ mồ côi tại 12 làng trẻ SOS trên toàn quốc.

Kế hoạch triển khai tiếp theo cần tập trung số hóa hồ sơ theo dõi tâm lý và mở rộng mô hình khảo sát thực nghiệm tại các làng SOS khu vực miền Trung và miền Nam trong giai đoạn 12 tháng tới. Các nhà nghiên cứu và nhà quản lý xã hội hãy cùng chung tay ứng dụng các khuyến nghị tâm lý học vào thực tiễn, kiến tạo môi trường gia đình ấm áp và an toàn cho mọi trẻ em kém may mắn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề. Trong lịch sử nghiên cứu các vấn đề tâm lý, vấn đề khó khăn tâm lý đã được nhiều nhà nghiên cứu tâm lý xem xét dưới nhiều góc độ, nhiều lĩnh vực khác nhau. Vấn đề khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử, trong hành vi, trong các mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái cũng được đề cập đến nhiều.

Tuy nhiên việc nghiên cứu vấn đề khó khăn tâm lý của con cái trong ứng xử với người mẹ thay thế tại các làng trẻ SOS còn rất ít. Do phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi không có điều kiện đề cập một cách hệ thống toàn bộ những công trình nghiên cứu về khó khăn tâm lý mà chỉ trình bày một cách tổng quan những công trình tiêu biểu có liên quan đến đề tài. Cụ thể là theo hướng : Nghiên cứu khó khăn tâm lý trong ứng xử.1 Những nghiên cứu ngoài nước. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy có rất nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu về giao tiếp, ứng xử nói chung, nhưng nghiên cứu riêng về ứng xử thì rất ít, gần như không có.

Tuy nhiên, không thể tách rời ứng xử ra khỏi giao tiếp, do ứng xử là những biểu hiện cụ thể thông qua lời nói, hành động mà chỉ xuất hiện trong giao tiếp, thông qua các tình huống giao tiếp cụ thể mới xuất hiện. Do vậy, chúng tôi vẫn tham khảo cả những tài liệu liên quan đến giao tiếp, ứng xử. Tiêu biểu là công trình nghiên cứu của H.Phorvec, hai nhà tâm lý học Đức, tác giả của phương pháp luyện tập xã hội, trong “ Nhập môn Tâm lý học xã hội Macxit ”. Hai tác giả này cho rằng: Quá trình giao tiếp, ứng xử rất phức tạp và khó khăn, khó khăn lớn nhất ở đây là sự thiếu hiểu biết lẫn nhau và thiếu hiểu biết về bản thân của các đối tượng giao tiếp.

Chính các khó khăn về nhận thức này là nguyên nhân dẫn đến các khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử. Cũng theo hai tác giả này có thể phân loại khó khăn tâm lý 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong giao tiếp, ứng xử theo phương diện “ Khó khăn tâm lý trong giao tiếp và vấn đề thông tin”. Theo cách phân loại này có thể có 6 dạng khó khăn:  Khó khăn có tính chất tình huống: do cách hiểu khác nhau về tình huống giao tiếp  Khó khăn về ý nghĩa: Do câu nói được tri giác một cách tách rời về ý nghĩa với thông báo thông tin  Khó khăn có tính chất động cơ: Đối tượng giao tiếp che dấu động cơ thông tin hoặc có động cơ không rõ ràng.  Khó khăn do biểu tượng về đối tượng giao tiếp không đầy đủ.

 Khó khăn do thiếu mối liên hệ ngược và do đặc điểm của hình thức thông tin.  Khó khăn mang tính chất ứng dụng của thông tin: phát sinh do có sự khác biệt mang tính ứng dụng giữa hệ thống kí hiệu và người sử dụng kí hiệu.Phorvec đã chỉ ra được một loạt những nguyên nhân, các dạng khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử tuy nhiên vẫn chưa làm rõ được khái niệm khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử là gì.Lomov đã phân tích tính chất phức tạp của giao tiếp và vạch rõ giao tiếp có hai chủ thể, hai đối tượng, hai mục đích, hai phương pháp, hai kênh giao tiếp khác nhau. Ngoài ra quan hệ giữa hai chủ thể, hai đối tượng luôn luôn chuyển hoá nhau rất phức tạp. Ông đã chỉ ra các loại khó khăn sau:  Tính hai mặt của giao tiếp: là khó khăn khách quan của giao tiếp.

 Tính động cơ của nó: giao tiếp với một người hôm nay khác với giao tiếp với người đó vào ngày mai trong điều kiện khác, hoàn cảnh khác.  Giao tiếp có nhiều chức năng ( thông tin, hiểu biết lẫn nhau, tác động qua lại.) mà việc thực hiện các chức năng này không phải là dễ dàng, phụ thuộc vào nhiều điều kiện khách quan. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Giao tiếp đòi hỏi tính sáng tạo, linh hoạt. Trong giao tiếp nếu rập khuôn theo bài bản không có sự sáng tạo thì không có kết quả.

Kết quả giao tiếp nhiều khi không dự báo được.A Roiac phân loại khó khăn tâm lý theo phương diện “Khó khăn tâm lý trong giao tiếp và vấn đề hoạt động”. Ông đưa ra hai nhóm khó khăn tâm lý:  Khó khăn có tính chất thao tác: do thiếu kiến thức, kinh nghiệm, phương pháp thực hiện.  Khó khăn có tính chất động cơ: do chưa hình thành đầy đủ nhu cầu giao tiếp chưa hình thành đúng mức động cơ giao tiếp, do các động cơ có mục đích khác nhau chèn lấn động cơ giao tiếp. Căn cứ vào đó ông đưa ra hai loại hàng rào cản trở: hàng rào có tính chất động cơ và hàng rào có tính chất thao tác.

Trong công trình nghiên cứu của G.Andrêeva khi phân tích chức năng thông tin về giao tiếp, ứng xử đã chỉ ra một vài nguyên nhân làm nảy sinh các khó khăn tâm lý trong quá trình giao tiếp, ứng xử. Tác giả cho rằng, những khó khăn này có thể nảy sinh do sự khác biệt về tôn giáo, ngôn ngữ, nghề nghiệp, thiếu đồng nhất trong nhận thức tình huống ứng xử giữa các thành viên tham gia giao tiếp, hoặc do đặc điểm tâm lý cá nhân. Như vậy, ở công trình nghiên cứu này, tác giả đã phát hiện ra một số nguyên nhân làm nảy sinh các khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử nhưng để đưa ra khái niệm khó khăn tâm lý trong ứng xử là gì thì tác giả chưa đề cập tới. Sucanova đã đánh dấu một mốc quan trọng cho việc nghiên cứu vấn đề khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử qua việc đưa ra cuốn sách “Những khó khăn của giao tiếp liên nhân cách”.

Trong công trình này tác giả đề cập đến những vấn đề:  Bản chất tâm lý của những khó khăn trong giao tiếp liên nhân cách.  Vị trí của hiện tượng giao tiếp, khó khăn trong cấu trúc của các vấn đề tâm lý xã hội. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Những đặc điểm của việc nhận thức các nguyên nhân gây ra khó khăn trong giao tiếp công việc.  Nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của các yếu tố khó khăn đến quá trình giao tiếp công việc.

Trong công trình này tác giả đã phát hiện được một số khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử và nguyên nhân nảy sinh chúng. Song cũng như các tác giả trên, ông chưa đưa ra được định nghĩa về khó khăn tâm lý trong ứng xử và cũng chưa phân loại chúng một cách cụ thể. Cũng trong năm 1987, trong công trình nghiên cứu về nhân cách sư phạm của giáo viên, V. Cancalic đã nêu ra một số khó khăn trong ứng xử của sinh viên sư phạm như:  Không biết cách dàn xếp tổ chức một cuộc tiếp xúc.

 Không hiểu lập trường của đối tượng giao tiếp  Thụ động trong ứng xử  Có tâm trạng lo lắng, sợ hãi  Lúng túng khi điều khiển trạng thái tâm lý của bản thân trong ứng xử.  Không biết cách xây dựng mối quan hệ qua lại và đổi mới quan hệ đó theo nhiệm vụ sư phạm.  Bắt chước máy móc cách ứng xử của giáo viên khác Như vậy bàn về khó khăn trong giao tiếp, ứng xử có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Các tác giả này đã phát hiện và kể ra được một số khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử, nguyên nhân làm nảy sinh những khó khăn đó.

Nhưng để làm rõ khái niệm về khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử, phân loại chúng một cách cụ thể thì chưa có tác giả nào làm được.Những nghiên cứu trong nước. Thực sự, ở Việt Nam, vấn đề khó khăn tâm lý chưa được quan tâm nghiên cứu nhiều. Khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử cũng có số lượng nghiên 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cứu rất ít. Trong cuốn “Vấn đề giao tiếp” của Nguyễn Văn Lê, dưới góc độ thông tin, tác giả đã bàn đến khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử như:  Sự chênh lệch giữa người phát và người thu.

 Khả năng xây dựng và trình bầy thông điệp (diễn đạt) của người phát thông tin. Tác giả cũng đưa ra các yếu tố tâm lý gây khó khăn chính trong giao tiếp, ứng xử đó là: Những chấn thương tình cảm, những sự khác nhau về chính kiến, những xung đột, tưởng tượng, sự đánh giá về người khác, định kiến, sự thiện cảm hay ác cảm. Tuy nhiên công trình này chỉ mang tính chất diễn giải, “chấm phá”, mặc dù tác giả có bàn tới khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử nhưng vẫn không đề cập tới nội hàm của khái niệm đó. Tác giả Huyền Phan với bài viết: “Những khó khăn tâm lý trong giao tiếp” đã cho thấy, nhiều khi giao tiếp, ứng xử không đạt mục đích vì bị các khó khăn tâm lý ngăn cản.

Muốn giao tiếp đạt mục đích cần phải vượt qua các khó khăn tâm lý đó là:  Bức tường thành kiến do có ác cảm với một ai đó, do cái nhìn thiên lệch đã tạo ra ấn tượng không tốt đẹp khi giao tiếp, ứng xử.  Bức tường ác cảm nảy sinh khi có định kiến với đối tượng, do có thông tin sai lệch về đối tượng.  Bức tường sợ hãi xuất hiện do những suy nghĩ băn khoăn dẫn đến tiếp xúc gượng ép, thiếu tự nhiên.  Bức tường thiếu hiểu biết nảy sinh do khi tiếp xúc không hiểu nhau hoặc hiểu không đúng về nhau Như vậy trong bài viết này tác giả đưa ra bốn khó khăn tâm lý nhưng lại không đề cập đến lý luận về khó khăn tâm lý.

Một tác giả khác là Phạm Ngọc Viễn trong khi phân tích các biện pháp cơ bản của công tác huấn luyện tâm lý chung cho các vận động viên đã nêu ra các khó khăn tâm lý thể hiện dưới dạng cảm giác sợ hãi, không tin tưởng, do 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dự trong quyết định… Những khó khăn tâm lý này xuất hiện thường xuyên trong điều kiện thi đấu bởi các yếu tố nhiễu như: khởi thi không thành công, đối phương kề mình có thành tích thi đấu cao, trọng tài thiếu khách quan. Các khó khăn tâm lý rất đa dạng về mặt nội dung.