Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề. Trong lịch sử nghiên cứu các vấn đề tâm lý, vấn đề khó khăn tâm lý đã được nhiều nhà nghiên cứu tâm lý xem xét dưới nhiều góc độ, nhiều lĩnh vực khác nhau. Vấn đề khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử, trong hành vi, trong các mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái cũng được đề cập đến nhiều.
Tuy nhiên việc nghiên cứu vấn đề khó khăn tâm lý của con cái trong ứng xử với người mẹ thay thế tại các làng trẻ SOS còn rất ít. Do phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi không có điều kiện đề cập một cách hệ thống toàn bộ những công trình nghiên cứu về khó khăn tâm lý mà chỉ trình bày một cách tổng quan những công trình tiêu biểu có liên quan đến đề tài. Cụ thể là theo hướng : Nghiên cứu khó khăn tâm lý trong ứng xử.1 Những nghiên cứu ngoài nước. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy có rất nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu về giao tiếp, ứng xử nói chung, nhưng nghiên cứu riêng về ứng xử thì rất ít, gần như không có.
Tuy nhiên, không thể tách rời ứng xử ra khỏi giao tiếp, do ứng xử là những biểu hiện cụ thể thông qua lời nói, hành động mà chỉ xuất hiện trong giao tiếp, thông qua các tình huống giao tiếp cụ thể mới xuất hiện. Do vậy, chúng tôi vẫn tham khảo cả những tài liệu liên quan đến giao tiếp, ứng xử. Tiêu biểu là công trình nghiên cứu của H.Phorvec, hai nhà tâm lý học Đức, tác giả của phương pháp luyện tập xã hội, trong “ Nhập môn Tâm lý học xã hội Macxit ”. Hai tác giả này cho rằng: Quá trình giao tiếp, ứng xử rất phức tạp và khó khăn, khó khăn lớn nhất ở đây là sự thiếu hiểu biết lẫn nhau và thiếu hiểu biết về bản thân của các đối tượng giao tiếp.
Chính các khó khăn về nhận thức này là nguyên nhân dẫn đến các khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử. Cũng theo hai tác giả này có thể phân loại khó khăn tâm lý 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong giao tiếp, ứng xử theo phương diện “ Khó khăn tâm lý trong giao tiếp và vấn đề thông tin”. Theo cách phân loại này có thể có 6 dạng khó khăn: Khó khăn có tính chất tình huống: do cách hiểu khác nhau về tình huống giao tiếp Khó khăn về ý nghĩa: Do câu nói được tri giác một cách tách rời về ý nghĩa với thông báo thông tin Khó khăn có tính chất động cơ: Đối tượng giao tiếp che dấu động cơ thông tin hoặc có động cơ không rõ ràng. Khó khăn do biểu tượng về đối tượng giao tiếp không đầy đủ.
Khó khăn do thiếu mối liên hệ ngược và do đặc điểm của hình thức thông tin. Khó khăn mang tính chất ứng dụng của thông tin: phát sinh do có sự khác biệt mang tính ứng dụng giữa hệ thống kí hiệu và người sử dụng kí hiệu.Phorvec đã chỉ ra được một loạt những nguyên nhân, các dạng khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử tuy nhiên vẫn chưa làm rõ được khái niệm khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử là gì.Lomov đã phân tích tính chất phức tạp của giao tiếp và vạch rõ giao tiếp có hai chủ thể, hai đối tượng, hai mục đích, hai phương pháp, hai kênh giao tiếp khác nhau. Ngoài ra quan hệ giữa hai chủ thể, hai đối tượng luôn luôn chuyển hoá nhau rất phức tạp. Ông đã chỉ ra các loại khó khăn sau: Tính hai mặt của giao tiếp: là khó khăn khách quan của giao tiếp.
Tính động cơ của nó: giao tiếp với một người hôm nay khác với giao tiếp với người đó vào ngày mai trong điều kiện khác, hoàn cảnh khác. Giao tiếp có nhiều chức năng ( thông tin, hiểu biết lẫn nhau, tác động qua lại.) mà việc thực hiện các chức năng này không phải là dễ dàng, phụ thuộc vào nhiều điều kiện khách quan. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giao tiếp đòi hỏi tính sáng tạo, linh hoạt. Trong giao tiếp nếu rập khuôn theo bài bản không có sự sáng tạo thì không có kết quả.
Kết quả giao tiếp nhiều khi không dự báo được.A Roiac phân loại khó khăn tâm lý theo phương diện “Khó khăn tâm lý trong giao tiếp và vấn đề hoạt động”. Ông đưa ra hai nhóm khó khăn tâm lý: Khó khăn có tính chất thao tác: do thiếu kiến thức, kinh nghiệm, phương pháp thực hiện. Khó khăn có tính chất động cơ: do chưa hình thành đầy đủ nhu cầu giao tiếp chưa hình thành đúng mức động cơ giao tiếp, do các động cơ có mục đích khác nhau chèn lấn động cơ giao tiếp. Căn cứ vào đó ông đưa ra hai loại hàng rào cản trở: hàng rào có tính chất động cơ và hàng rào có tính chất thao tác.
Trong công trình nghiên cứu của G.Andrêeva khi phân tích chức năng thông tin về giao tiếp, ứng xử đã chỉ ra một vài nguyên nhân làm nảy sinh các khó khăn tâm lý trong quá trình giao tiếp, ứng xử. Tác giả cho rằng, những khó khăn này có thể nảy sinh do sự khác biệt về tôn giáo, ngôn ngữ, nghề nghiệp, thiếu đồng nhất trong nhận thức tình huống ứng xử giữa các thành viên tham gia giao tiếp, hoặc do đặc điểm tâm lý cá nhân. Như vậy, ở công trình nghiên cứu này, tác giả đã phát hiện ra một số nguyên nhân làm nảy sinh các khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử nhưng để đưa ra khái niệm khó khăn tâm lý trong ứng xử là gì thì tác giả chưa đề cập tới. Sucanova đã đánh dấu một mốc quan trọng cho việc nghiên cứu vấn đề khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử qua việc đưa ra cuốn sách “Những khó khăn của giao tiếp liên nhân cách”.
Trong công trình này tác giả đề cập đến những vấn đề: Bản chất tâm lý của những khó khăn trong giao tiếp liên nhân cách. Vị trí của hiện tượng giao tiếp, khó khăn trong cấu trúc của các vấn đề tâm lý xã hội. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những đặc điểm của việc nhận thức các nguyên nhân gây ra khó khăn trong giao tiếp công việc. Nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của các yếu tố khó khăn đến quá trình giao tiếp công việc.
Trong công trình này tác giả đã phát hiện được một số khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử và nguyên nhân nảy sinh chúng. Song cũng như các tác giả trên, ông chưa đưa ra được định nghĩa về khó khăn tâm lý trong ứng xử và cũng chưa phân loại chúng một cách cụ thể. Cũng trong năm 1987, trong công trình nghiên cứu về nhân cách sư phạm của giáo viên, V. Cancalic đã nêu ra một số khó khăn trong ứng xử của sinh viên sư phạm như: Không biết cách dàn xếp tổ chức một cuộc tiếp xúc.
Không hiểu lập trường của đối tượng giao tiếp Thụ động trong ứng xử Có tâm trạng lo lắng, sợ hãi Lúng túng khi điều khiển trạng thái tâm lý của bản thân trong ứng xử. Không biết cách xây dựng mối quan hệ qua lại và đổi mới quan hệ đó theo nhiệm vụ sư phạm. Bắt chước máy móc cách ứng xử của giáo viên khác Như vậy bàn về khó khăn trong giao tiếp, ứng xử có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Các tác giả này đã phát hiện và kể ra được một số khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử, nguyên nhân làm nảy sinh những khó khăn đó.
Nhưng để làm rõ khái niệm về khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử, phân loại chúng một cách cụ thể thì chưa có tác giả nào làm được.Những nghiên cứu trong nước. Thực sự, ở Việt Nam, vấn đề khó khăn tâm lý chưa được quan tâm nghiên cứu nhiều. Khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử cũng có số lượng nghiên 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứu rất ít. Trong cuốn “Vấn đề giao tiếp” của Nguyễn Văn Lê, dưới góc độ thông tin, tác giả đã bàn đến khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử như: Sự chênh lệch giữa người phát và người thu.
Khả năng xây dựng và trình bầy thông điệp (diễn đạt) của người phát thông tin. Tác giả cũng đưa ra các yếu tố tâm lý gây khó khăn chính trong giao tiếp, ứng xử đó là: Những chấn thương tình cảm, những sự khác nhau về chính kiến, những xung đột, tưởng tượng, sự đánh giá về người khác, định kiến, sự thiện cảm hay ác cảm. Tuy nhiên công trình này chỉ mang tính chất diễn giải, “chấm phá”, mặc dù tác giả có bàn tới khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ứng xử nhưng vẫn không đề cập tới nội hàm của khái niệm đó. Tác giả Huyền Phan với bài viết: “Những khó khăn tâm lý trong giao tiếp” đã cho thấy, nhiều khi giao tiếp, ứng xử không đạt mục đích vì bị các khó khăn tâm lý ngăn cản.
Muốn giao tiếp đạt mục đích cần phải vượt qua các khó khăn tâm lý đó là: Bức tường thành kiến do có ác cảm với một ai đó, do cái nhìn thiên lệch đã tạo ra ấn tượng không tốt đẹp khi giao tiếp, ứng xử. Bức tường ác cảm nảy sinh khi có định kiến với đối tượng, do có thông tin sai lệch về đối tượng. Bức tường sợ hãi xuất hiện do những suy nghĩ băn khoăn dẫn đến tiếp xúc gượng ép, thiếu tự nhiên. Bức tường thiếu hiểu biết nảy sinh do khi tiếp xúc không hiểu nhau hoặc hiểu không đúng về nhau Như vậy trong bài viết này tác giả đưa ra bốn khó khăn tâm lý nhưng lại không đề cập đến lý luận về khó khăn tâm lý.
Một tác giả khác là Phạm Ngọc Viễn trong khi phân tích các biện pháp cơ bản của công tác huấn luyện tâm lý chung cho các vận động viên đã nêu ra các khó khăn tâm lý thể hiện dưới dạng cảm giác sợ hãi, không tin tưởng, do 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dự trong quyết định… Những khó khăn tâm lý này xuất hiện thường xuyên trong điều kiện thi đấu bởi các yếu tố nhiễu như: khởi thi không thành công, đối phương kề mình có thành tích thi đấu cao, trọng tài thiếu khách quan. Các khó khăn tâm lý rất đa dạng về mặt nội dung.