Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KHÓ KHĂN TÂM LÝ TRONG HỌC TẬP 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong lịch sử nghiên cứu, vấn đề khó khăn tâm lý đã được nhiều nhà tâm lý xem xét dưới nhiều góc độ, nhiều loại khách thể với nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện ra những khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập của sinh viên năm thứ nhất đã được đề cập nhưng chưa nhiều. Ở Việt Nam các tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu những khó khăn tâm lý trong giao tiếp, ngoài ra còn một số tác giả xem xét nghiên cứu những khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập nhưng chưa đi sâu vào các mặt cụ thể.
Ở nước ngoài Đối với con người, học tập là phương thức để tiếp thu tri thức, kỹ năng nhằm mục đích nhận biết, tác động, cải tạo thế giới hiện thực, phục vụ cho lợi ích của con người. Loài người đã chứng minh, chỉ thông qua con đường học tập, những di sản văn hoá vật chất, tinh thần từ thế hệ trước mới được lưu truyền cho thế hệ sau và cũng nhờ đó mà những giá trị này mới còn tồn tại. Tuy nhiên, học tập không phải là một hoạt động đơn giản. Trong quá trình biến tri thức của nhân loại thành vốn kinh nghiệm riêng của cá nhân mỗi con người đã gặp không ít khó khăn, trong đó khó khăn về mặt tâm lý cũng nằm trong số đó.
Nghiên cứu KKTL trong học tập là công việc được nhiều nhà khoa học quan tâm. Người ta đã đưa ra nhiều loại khó khăn tâm lý trong học tập. Trước tiên, chúng tôi đề cập đến nghiên cứu của tác giả A. Khi bàn về KKTL của trẻ em đi học lớp 1, ông cho rằng có 3 loại khó khăn: [7] Loại 1: Những khó khăn có liên quan đến đặc điểm của chế độ học tập.
Loại 2: Khó khăn trong việc thiết lập quan hệ giao tiếp mới với thầy cô và bạn bè. Loại 3: Khó khăn trong việc thích nghi với hoạt động mới, lúc đầu trẻ được sự chuẩn bị của gia đình, nhà trường và xã hội nên trẻ có tâm lý vui, thích, sẵn sàng đi học, về sau giảm dần khát vọng và chán học. Bên cạnh đó, tác giả đề cập những nguyên nhân dẫn đến khó khăn và ảnh hưởng của chúng đến đời sống của trẻ đồng thời đề xuất biện pháp giải quyết khó 4 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khăn cho trẻ. Như vậy, tác giả đã đi sâu nghiên cứu khó khăn tâm lý đối với hoạt động học tập nhưng nó mới chỉ dừng lại ở nghiên cứu học sinh lớp 1.
Theo Binaka Zazzo cùng cộng sự của bà thuộc trung tâm nghiên cứu trẻ em của đại học Paris, 10 công trình nghiên cứu về bước chuyển từ mẫu giáo lên lớp 12 của trẻ em. Tác giả đã chỉ ra KKTL lớn nhất mà trẻ gặp phải làm cản trở đến sự thích ứng với hoạt động học tập của trẻ là: “Sự thay đổi môi trường hoạt động một cách triệt để, gọi là chuyển dạng hoạt động chủ đạo, vừa chơi trở thành hoạt động đa dạng, tính tùy tự do tùy hứng của cá nhân nặng hơn là tính chỉ đạo của giáo viên. Bước sang lớp 1, học tập chủ đạo của học sinh phải nghiêm chỉnh theo sự chỉ đạo của giáo viên, theo nguyên tắc lớp học”[17]. Trong công trình nghiên cứu của G.Andreva khi phân tích chức năng thông tin về giao tiếp đã chỉ ra một vài nguyên nhân làm nảy sinh các khó khăn tâm lý trong quá trình giao tiếp.
Tác giả cho rằng những khó khăn này có thể nảy sinh do sự khác biệt về tôn giáo, ngôn ngữ, nghề nghiệp, thiếu đồng nhất trong nhận thức tình huống giao tiếp giữa các thành viên tham gia giao tiếp hoặc do đặc điểm tâm lý cá nhân. [30] Như vậy, ở các công trình nghiên cứu này các tác giả đã phát hiện ra 1 số nguyên nhân làm nảy sinh các khó khăn tâm lý trong giao tiếp, nhưng để đưa ra khái niệm khó khăn tâm lý trong giao tiếp là gì thì tác giả chưa đề cập tới.Sucanova đã đánh dấu một mốc quan trọng trong công việc nghiên cứu vấn đề khó khăn tâm lý trong giao tiếp bằng việc đã ra cuốn sách “Những khó khăn của giao tiếp liên nhân cách”. Trong công trình này tác giả có đề cập đến những vấn đề sau: - Bản chất tâm lý của những khó khăn trong giao tiếp liên nhân cách. - Vị trí của hiện tượng giao tiếp, khó khăn trong cấu trúc của vấn đề tâm lý xã hội.
- Những đặc điểm của việc nhận thức các nguyên nhân gây ra khó khăn trong giao tiếp công việc. - Nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của các yếu tố khó khăn đến quá trình giao tiếp công việc. 5 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua quá trình nghiên cứu này, tác giả đã phát hiện được một số khó khăn tâm lý trong giao tiếp và nguyên nhân nảy sinh chúng. Nhưng ông chưa đưa ra được các định nghĩa về khó khăn tâm lý trong giao tiếp và chưa phân loại chúng một cách cụ thể.
Một số tác giả như Maurice Debesse, Bianka Zazzo…đã nghiên cứu về khó khăn tâm lý của trẻ khi đi học lớp 1. Các tác giả đã phát hiện được khó khăn tâm lý và đã xác định được một số nguyên nhân làm cản trở trẻ thích ứng với hoạt động mới, hoạt động học tập. Tóm lại, các tác giả nước ngoài khi nghiên cứu về khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập của học sinh ít nhiều chỉ ra được vấn đề lí luận trong bản chất của khó khăn tâm lý, nguyên nhân dẫn đến khó khăn đó, đồng thời tác giả cũng chỉ ra được ảnh hưởng của nó tới hoạt động học tập của học sinh… Tuy nhiên so với các lĩnh vực khác, vấn đề khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập còn ít được các nhà khoa học nước ngoài quan tâm nghiên cứu. Đặc biệt, nghiên cứu khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập của sinh viên năm nhất chưa được nghiên cứu nhiều.
Mặc dù đây là vấn đề quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập của sinh viên. Vì vậy, nghiên cứu khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập của sinh viên nói chung và sinh viên năm nhất nói riêng cần các nhà khoa học nghiên cứu nhiều hơn và toàn diện hơn. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về lĩnh vực này chưa nhiều. Các nhà khoa học như Nguyễn Khắc Viện, Nguyễn Thị Nhất, Trần Trọng Thủy, Phạm Thị Đức, Nguyễn Xuân Thức đều có chung nhận định: “trẻ em khi đi học lớp 1 có gặp và gặp nhiều những khó khăn tâm lý cản trở hoạt động của trẻ ở nhà trường tiểu học, những khó khăn tâm lý này nhìn một cách khái quát là sự không phù hợp giữa đặc điểm tâm lý và hành vi ứng xử của nhân cách trẻ với nội dung, đối tượng, hoàn cảnh hoạt động mới mẻ của trẻ được biểu hiện ở các dấu hiệu nhận thức - xúc cảm - hành vi ứng xử của trẻ em khi đi học lớp 1.
Khó khăn tâm lý thể hiện ở các dạng hoạt động khác nhau của trẻ trong nhà trường tiểu học, trong đó hoạt động học tập là chủ yếu. Một số công trình nghiên cứu KKTL trong học tập. Chẳng hạn như: 6 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1992, Nhà giáo dục Nguyễn Thị Nhất trong tác phẩm "6 tuổi vào lớp 1" đã phát hiện ra nhiều khó khăn tâm lý mà trẻ lớp một phải vượt qua. Tác giả cho rằng "trong quá trình lớn lên của trẻ em có những bước ngoặt chuyển tư giai đoạn này sang giai đoạn khác đòi hỏi trẻ em phải thay đổi phương thức sinh hoạt một cách triệt để".
Đồng thời tác giả cũng nêu ra một số khó khăn tâm lý cụ thể mà trẻ lớp một phải vượt qua: Trẻ phải rời bỏ cuộc sống thoải mái, đa dạng, vui nhộn, hoạt động tùy hứng ở mẫu giáo và khép mình vào kỷ luật nghiêm khắc của lớp học phổ thông; Trẻ gặp khó khăn trong quan hệ với giáo viên; Trẻ bị "vỡ mộng" khi vào học lớp một vì sự hân hoan hồi hộp chờ đón những điều hấp dẫn được thay bằng những điều khác xa với tưởng tượng của trẻ. Năm 1995, tác giả Nguyễn Minh Hải trong bài “Những khó khăn tâm lý trong quá trình giải toán của học sinh tiểu học” đã đề cập đến các nguyên nhân khác nhau hạn chế năng lực giải toán của học sinh tiểu học. Năm 1998, Tác giả Nguyễn Thanh Sơn, trong bài viết “Những khó khăn của học sinh miền núi khi học tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam” [21] đã phân tích những khó khăn của của học sinh miền núi khi học tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam và chỉ ra những khó khăn mà học sinh gặp phải là: - Hoàn cảnh giao tiếp thông tin của học sinh miền núi bị hạn chế. - Vốn từ ngữ của học sinh miền núi còn thiếu và yếu.
- Năng lực cảm thụ một câu thơ, một đoạn thơ yếu… Theo tác giả, nguyên nhân của những khó khăn của học sinh miền núi khi học tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam là do tầm văn hoá, vốn sống, vốn hiểu biết của các em còn hạn chế. Vì vậy muốn nâng cao năng lực cảm thụ văn học của các em phải mở rộng tầm hiểu biết cuộc sống, xã hội cho các em. Những hoạt động ngoại khoá, du lịch, câu lạc bộ văn hoá. là những hoạt động có tác dụng tốt đối với học sinh.
Năm 2000, trong tác phẩm "Nỗi khổ của con em chúng ta", bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã nêu ra những khó khăn tâm lý mà học sinh lớp một gặp phải đó là: Trẻ phải giữ kỷ luật lớp học; trẻ phải học một chương trình nặng hơn so với tuổi mẫu giáo; trẻ ít được bố mẹ vỗ về âu yếm hơn trước và trẻ luôn chịu sự kiểm tra, đánh giá của bố mẹ. [26] 7 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2001, tác giả Nguyễn Thị Nhân Ái với luận văn "Tìm hiểu những khó khăn tâm lý trong quá trình giải bài tập hình học của học sinh lớp 11 trung học phổ thông”. Đề tài này, tác giả đã nêu ra những khó khăn tâm lý mà học sinh gặp phải là những yếu tố bên ngoài, như điều kiện, phương tiện hoạt động… có thể là những yếu tố bên trong như: sự thiếu hiểu biết sâu sắc đối tượng, việc chủ thể thực hiện các thao tác, hành động không thích hợp. Tác giả tập trung vào những khó khăn trong việc giải bài tập, chứ không tập trung vào những khó khăn khác.