Luận văn thạc sĩ về khảo sát các tác gia Hán Nôm tại Hưng Yên giai đoạn 1884-1919

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khảo sát các tác gia hán nôm hưng yên giai đoạn 1884 1919, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Khoái
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Đề tài: Khảo Sát Tác Gia Hán Nôm Hưng Yên Giai Đoạn 1884-1919
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• II. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• III. ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• IV. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• IV.1. Phương pháp Duy vật biện chứng
• IV.2. Phương pháp duy vật lịch sử
• IV.3. Phương pháp thống kê
• IV.3.1. Thống kê mô tả
• IV.3.2. Thống kê so sánh
• IV.4. Phương pháp thu thập xử lý dữ liệu
• IV.5. Phân tích ngữ văn
• V. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
• VI. KẾT CẤU LUẬN VĂN
• CHƯƠNG 1. CHƯƠNG 1: CÁC TÁC GIA HÁN NÔM HƯNG YÊN GIAI ĐOẠN 1884 – 1919 VÀ NHỮNG ĐÁNH GIÁ CHUNG
• 1.1. Địa bàn Hưng Yên xưa và địa bàn Hưng Yên nay
• 1.2. Khảo sát các tác gia và tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên
• 1.2.1. Tác gia Hán Nôm Hưng Yên theo lịch đại

Tóm tắt

I. Khảo sát tác gia Hán Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884 1919

Nghiên cứu về tác gia Hán Nôm tại Hưng Yên trong giai đoạn 1884-1919 là một hành trình khám phá di sản văn hóa phong phú của vùng đất này. Hưng Yên, với lịch sử văn hiến lâu đời, đã sản sinh ra nhiều tác gia Hán Nôm nổi tiếng. Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của văn học Hán Nôm, phản ánh những biến động xã hội và chính trị trong thời kỳ thuộc Pháp. Các tác phẩm không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn chứa đựng tư tưởng yêu nước, khát vọng tự do và độc lập. Việc khảo sát này không chỉ giúp làm sáng tỏ những đóng góp của các tác gia Hán Nôm mà còn khẳng định vị trí của Hưng Yên trong bức tranh văn học Việt Nam. Những tác phẩm tiêu biểu từ giai đoạn này đã góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa Hán Nôm của dân tộc.

1.1. Địa bàn Hưng Yên xưa và nay

Địa bàn Hưng Yên, từ xưa đến nay, đã trải qua nhiều biến đổi về mặt hành chính và địa lý. Theo lịch sử văn học, Hưng Yên từng là trung tâm văn hóa lớn với nhiều tác gia Hán Nôm nổi tiếng. Vùng đất này không chỉ là nơi sản sinh ra nhiều tác phẩm văn học mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Sự phát triển của Hưng Yên trong giai đoạn 1884-1919 gắn liền với những biến động lịch sử, đặc biệt là sự xâm lược của thực dân Pháp. Những tác phẩm văn học Hán Nôm từ giai đoạn này phản ánh rõ nét tâm tư, tình cảm của người dân trước những biến cố lịch sử. Việc nghiên cứu địa bàn Hưng Yên không chỉ giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh ra đời của các tác phẩm mà còn làm nổi bật những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất này.

1.2. Khảo sát các tác gia và tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên

Khảo sát các tác gia Hán Nôm Hưng Yên trong giai đoạn 1884-1919 cho thấy sự đa dạng và phong phú của các tác phẩm. Các tác gia không chỉ có tài năng mà còn mang trong mình những tư tưởng mới mẻ, phản ánh tinh thần yêu nước và khát vọng tự do. Những tác phẩm tiêu biểu như thơ ca, văn xuôi, và các tác phẩm lịch sử đã ghi lại những dấu ấn quan trọng trong văn học Hán Nôm. Việc phân loại các tác phẩm Hán Nôm theo thể loại và chủ đề sẽ giúp làm rõ hơn những đóng góp của các tác gia trong việc xây dựng nền văn học Hán Nôm tại Hưng Yên. Qua đó, có thể nhận thấy sự kết nối giữa văn học và lịch sử, cũng như vai trò của văn học trong việc giáo dục và hình thành nhân cách con người.

II. Đánh giá chung về tác gia và tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên

Đánh giá về các tác gia Hán Nôm Hưng Yên trong giai đoạn 1884-1919 cho thấy họ đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển văn học Hán Nôm. Các tác phẩm không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn chứa đựng những tư tưởng sâu sắc về xã hội và con người. Những tác gia như Phạm Văn Thụ, Nguyễn Tuỵ Trân đã để lại dấu ấn không thể phai mờ trong lòng độc giả. Việc nghiên cứu và đánh giá các tác phẩm này không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị văn học mà còn góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Hán Nôm của Hưng Yên. Những tác phẩm này đã trở thành tài sản văn hóa quý giá, cần được gìn giữ và phát huy trong bối cảnh hiện đại.

2.1. Tác gia Hán Nôm tiêu biểu

Trong số các tác gia Hán Nôm Hưng Yên, có nhiều nhân vật tiêu biểu đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn học. Họ không chỉ là những người sáng tác mà còn là những nhà tư tưởng, nhà giáo dục có ảnh hưởng lớn đến thế hệ sau. Các tác phẩm của họ thường mang đậm tính nhân văn, phản ánh những giá trị đạo đức và tư tưởng yêu nước. Việc nghiên cứu các tác gia này sẽ giúp làm rõ hơn những đóng góp của họ trong việc xây dựng nền văn học Hán Nôm tại Hưng Yên, đồng thời khẳng định vị trí của Hưng Yên trong bức tranh văn học Việt Nam.

2.2. Tác phẩm Hán Nôm tiêu biểu

Các tác phẩm Hán Nôm tiêu biểu từ Hưng Yên trong giai đoạn 1884-1919 không chỉ phong phú về thể loại mà còn đa dạng về nội dung. Những tác phẩm này thường phản ánh tâm tư, tình cảm của người dân trước những biến động lịch sử. Chúng không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật mà còn là những tài liệu quý giá giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và văn hóa của thời kỳ này. Việc nghiên cứu và phân tích các tác phẩm này sẽ giúp làm sáng tỏ những giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật của văn học Hán Nôm Hưng Yên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Hưng Yên, với diện tích tự nhiên khoảng 92.454,8 ha, từ lâu đã được biết đến như một trung tâm văn hiến của đồng bằng sông Hồng, nổi danh với truyền thống hiếu học và sản sinh nhiều văn nhân nổi tiếng. Giai đoạn 1884-1919 là thời kỳ có nhiều biến động lịch sử, đồng thời cũng là giai đoạn phát triển mạnh mẽ của văn học Hán Nôm tại địa phương này. Với hơn một trăm tác gia Hán Nôm, Hưng Yên được xem là mảnh đất văn học phong phú, đa dạng về phong cách và tư tưởng sáng tác. Tuy nhiên, các tác gia Hán Nôm Hưng Yên thường bị nghiên cứu chung với các tác gia cả nước hoặc vùng Hải Dương, thiếu các công trình nghiên cứu độc lập và toàn diện.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là khảo sát, lập danh mục các tác gia và tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884-1919, phân loại theo tiêu chí khoa học, đồng thời tái hiện đời sống văn hóa, văn học địa phương trong giai đoạn này. Phạm vi nghiên cứu tập trung trên địa bàn tỉnh Hưng Yên hiện đại, dựa trên các tư liệu lịch sử, văn bản Hán Nôm còn lưu giữ. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ lịch sử văn học địa phương mà còn hỗ trợ công tác giáo dục truyền thống văn hóa, lịch sử địa phương cho thế hệ trẻ, đồng thời bổ sung nguồn tư liệu quý giá cho ngành nghiên cứu Hán Nôm và văn học Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai phương pháp lý thuyết chủ đạo: duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Phương pháp duy vật biện chứng giúp xem xét các tác gia và tác phẩm không đứng riêng lẻ mà trong mối quan hệ vận động, tác động qua lại với bối cảnh văn hóa, xã hội đương thời. Phương pháp duy vật lịch sử cho phép phân tích các hiện tượng văn học, lịch sử trong quá trình phát triển cụ thể, từ đó nhận diện quá khứ, hiện tại và dự báo xu hướng tương lai của văn học Hán Nôm Hưng Yên.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: tác gia Hán Nôm (những nhà văn, nhà thơ sáng tác bằng chữ Hán và chữ Nôm), văn bản Hán Nôm (tác phẩm văn học, sử địa, triết học viết bằng chữ Hán Nôm), và trào lưu văn học đương đại (xu hướng sáng tác phản ánh tư tưởng, xã hội giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm các tác phẩm Hán Nôm còn lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia, các gia phả dòng họ, tư liệu lịch sử địa phương, cùng các cuộc phỏng vấn cá nhân có kiến thức chuyên sâu về văn học Hán Nôm Hưng Yên. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm gần 100 tác gia và hàng trăm tác phẩm tiêu biểu giai đoạn 1884-1919.

Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả và so sánh nhằm xây dựng danh mục tác gia, phân loại tác phẩm theo lĩnh vực (lịch sử địa lý, văn học nghệ thuật, triết học xã hội học, ngôn ngữ văn tự). Phân tích ngữ văn được áp dụng để đánh giá nội dung, phong cách, tư tưởng trong từng tác phẩm. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2006 đến 2008, với các giai đoạn thu thập, xử lý dữ liệu, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng tác gia và tác phẩm phong phú: Giai đoạn 1884-1919, Hưng Yên có gần 100 tác gia Hán Nôm, trong đó khoảng 9 người đỗ đạt khoa cử, còn lại là các nhà văn không thi cử hoặc không đỗ đạt nhưng có đóng góp văn học đáng kể. Tổng số tác phẩm được khảo sát lên đến hàng trăm, thuộc nhiều thể loại như sử địa, thơ văn, triết học, xã hội học.

2. Phân loại tác phẩm theo lĩnh vực: Khoảng 30% tác phẩm thuộc lĩnh vực lịch sử địa lý (ví dụ: Thái Bình tỉnh thông chí của Phạm Văn Thụ), 40% thuộc văn học nghệ thuật (thơ, phú, ca dao), 15% thuộc triết học xã hội học, còn lại là ngôn ngữ văn tự. Sự phân bố này phản ánh sự đa dạng và chiều sâu của văn học Hán Nôm Hưng Yên.

3. Xu hướng tư tưởng “vị nhân sinh” chiếm ưu thế: Khoảng 75% tác gia có tư tưởng yêu nước, lấy cách mạng làm trọng tâm sáng tác, phản ánh tinh thần chống thực dân Pháp và bài trừ hủ tục xã hội. Ví dụ, tác phẩm Dã man phú của Nguyễn Thạc Chi công kích trực diện bọn tay sai và thực dân, trong khi thơ trào phúng của Nguyễn Thiện Kế đả kích quan lại tham nhũng.

4. Vai trò của các hội văn thơ và công trình văn hóa: Hội Tao Đàn Hưng Yên thành lập năm 1905 đã quy tụ nhiều văn nhân tiêu biểu, thúc đẩy phong trào sáng tác và bảo tồn văn hóa Hán Nôm. Các công trình kiến trúc, bia đá như Văn miếu Đằng Thành, các bức châm thư đề từ của Chu Mạnh Trinh góp phần làm phong phú di sản văn hóa.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy văn học Hán Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884-1919 không chỉ là sản phẩm của các nhà khoa bảng mà còn của nhiều tầng lớp trí thức có tư tưởng tiến bộ, phản ánh sự chuyển mình của văn hóa địa phương trong bối cảnh lịch sử phức tạp. Số liệu thống kê và phân loại tác phẩm minh chứng cho sự đa dạng về thể loại và tư tưởng, đồng thời cho thấy sự ảnh hưởng của các phong trào yêu nước và cải cách xã hội.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã đi sâu vào phân tích từng tác gia, từng tác phẩm theo lĩnh vực, cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về văn học Hán Nôm Hưng Yên. Việc trình bày dữ liệu qua bảng phân loại tác gia, biểu đồ tỷ lệ tác phẩm theo lĩnh vực sẽ giúp minh họa rõ nét hơn bộ mặt văn học địa phương.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa mà còn góp phần nâng cao nhận thức về lịch sử văn học, hỗ trợ công tác giáo dục truyền thống địa phương, đồng thời làm phong phú thêm kho tư liệu cho các nhà nghiên cứu Hán Nôm và văn học Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên: Tổ chức số hóa toàn bộ tác phẩm và tư liệu liên quan, nhằm bảo tồn lâu dài và tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu, truy cập. Thời gian thực hiện dự kiến 2 năm, do Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp với các thư viện quốc gia chủ trì.

2. Tổ chức các hội thảo khoa học chuyên đề về tác gia Hán Nôm địa phương: Định kỳ hàng năm nhằm trao đổi, cập nhật nghiên cứu mới, nâng cao nhận thức cộng đồng học thuật và công chúng. Chủ thể thực hiện là các trường đại học, viện nghiên cứu văn hóa.

3. Đưa nội dung văn học Hán Nôm Hưng Yên vào chương trình giáo dục địa phương: Phát triển tài liệu giảng dạy, tổ chức các hoạt động ngoại khóa nhằm giáo dục truyền thống văn hóa, lịch sử cho học sinh, sinh viên. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Sở Giáo dục Hưng Yên triển khai trong 3 năm tới.

4. Bảo tồn và phát huy các di tích văn hóa liên quan đến Hán Nôm: Tăng cường tu bổ, bảo vệ các bia đá, đền miếu, công trình kiến trúc có giá trị văn hóa Hán Nôm, đồng thời phát triển du lịch văn hóa gắn với di sản này. UBND tỉnh Hưng Yên phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện trong 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn học và lịch sử: Luận văn cung cấp nguồn tư liệu phong phú về tác gia, tác phẩm Hán Nôm, giúp mở rộng hiểu biết về văn học địa phương và lịch sử văn hóa Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.

2. Giáo viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy, học tập về văn học cổ truyền, văn hóa địa phương, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo.

3. Cán bộ quản lý văn hóa và di sản: Giúp hoạch định chính sách bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Hán Nôm, đồng thời phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch gắn với di sản.

4. Cộng đồng địa phương và những người yêu văn hóa truyền thống: Tăng cường nhận thức về giá trị văn hóa, lịch sử của quê hương, góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống văn hiến của Hưng Yên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu tác gia Hán Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884-1919 lại quan trọng?
   Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển biến lớn trong văn học địa phương, phản ánh tư tưởng yêu nước, cách mạng và sự phát triển văn hóa đa dạng. Nghiên cứu giúp bảo tồn di sản văn hóa quý giá và hiểu rõ hơn lịch sử văn học Việt Nam.

2. Phương pháp nào được sử dụng để phân loại tác phẩm Hán Nôm?
   Luận văn sử dụng phương pháp thống kê mô tả và so sánh, phân loại theo lĩnh vực như lịch sử địa lý, văn học nghệ thuật, triết học xã hội học và ngôn ngữ văn tự, dựa trên nội dung và tư tưởng của từng tác phẩm.

3. Có bao nhiêu tác gia Hán Nôm được khảo sát trong nghiên cứu?
   Khoảng gần 100 tác gia Hán Nôm hoạt động trong giai đoạn 1884-1919 tại Hưng Yên, trong đó có khoảng 9 người đỗ đạt khoa cử, còn lại là các nhà văn không thi cử hoặc không đỗ đạt nhưng có đóng góp văn học quan trọng.

4. Luận văn có đề xuất gì cho việc bảo tồn di sản Hán Nôm?
   Đề xuất số hóa toàn bộ tác phẩm, tổ chức hội thảo khoa học, đưa nội dung vào giáo dục địa phương và bảo tồn các di tích văn hóa liên quan nhằm phát huy giá trị di sản lâu dài.

5. Tác phẩm tiêu biểu nào phản ánh tư tưởng yêu nước trong giai đoạn này?
   Tác phẩm Dã man phú của Nguyễn Thạc Chi là lời công kích mạnh mẽ bọn tay sai và thực dân, trong khi thơ trào phúng của Nguyễn Thiện Kế đả kích quan lại tham nhũng, thể hiện rõ tinh thần yêu nước và phản kháng xã hội.

Kết luận

• Luận văn đã lập danh mục gần 100 tác gia và hàng trăm tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884-1919, phân loại theo lĩnh vực khoa học rõ ràng.
• Phân tích tư tưởng “vị nhân sinh” và tinh thần yêu nước cách mạng chiếm ưu thế trong sáng tác, phản ánh bối cảnh lịch sử xã hội phức tạp.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ vai trò của các hội văn thơ, công trình văn hóa trong việc phát triển và bảo tồn văn học địa phương.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản Hán Nôm, đồng thời đưa nội dung vào giáo dục và phát triển văn hóa địa phương.
• Tiếp theo, cần triển khai số hóa tư liệu, tổ chức hội thảo chuyên đề và xây dựng chương trình giáo dục địa phương để phát huy hiệu quả nghiên cứu.

Hành động ngay hôm nay để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Hán Nôm Hưng Yên – nguồn tài sản quý báu của dân tộc!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu: Giới thuyết chung. Các tác gia Hán Nôm Hƣng Yên giai đoạn 1884 – 1919 và những đánh giá chung. Chƣơng 2 Các tác gia Hán Nôm Hƣng Yên gia đoạn 1884 -1919 thông qua nghiên cứu đại diện. Phụ lục 8 z CHƢƠNG 1 CÁC TÁC GIA HÁN NÔM HƢNG YÊN GIAI ĐOẠN 1884 – 1919 VÀ NHỮNG ĐÁNH GIÁ CHUNG 1.1 Địa bàn Hƣng Yên xƣa và địa bàn Hƣng Yên nay Về địa lý tỉnh Hƣng Yên xƣa theo Đại Nam nhất thống chí thì đông tây cách nhau 43 dặm, nam bắc cách nhau 39 dặm.

Phía đông giáp huyện Quỳnh Côi tỉnh Nam Định, phía tây giáp sông Nhị hà, đối ngạn với huyện Nam Xang và Phú Xuyên tỉnh Hà Nội; phía bắc giáp huyện Đƣờng Hào tỉnh Hải Dƣơng, phía đông nam giáp huyện Thƣ Trì tỉnh Nam Định, phía đông giáp huyện Thanh Miện Hải Dƣơng. Nguyên trƣớc đây là đất của hai lộ Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ. Đời Hán thuộc đất Giao Chỉ, có lẽ là đất huyện Chu Diên; đời Lƣơng đặt là quận Vũ Bình, đời Tuỳ bỏ, đến đời Đƣờng đặt làm châu Diên, lại đặt hai huyện An Định và Cao Lăng thuộc châu Diên. Đến đầu đời Ngô nƣớc ta thì đổi là châu Đằng, đời Tiền Lý đổi là phủ Thái Bình, đời Lý Cao Tông đổi là Đằng Châu, Khoái Châu.

Nhà Trần (1225-1400): Năm 1229 nhà Trần đổi 24 lộ thời Lý thành 12 lộ, Hƣng Yên thuộc Khoái Lộ. Tháng 4 năm 1297, nhà Trần lại tiếp tục đổi các lộ, phủ, thành, trấn; vùng đất Hƣng Yên thuộc Thiên Trƣờng phủ lộ. Nhà Hồ-Trần kháng chiến chống quân Minh (1407- 1413): Tháng 6 năm 1407 nhà Minh đổi An Nam thành Giao Chỉ, lập thành 17 phủ, vùng Hƣng Yên thuộc phủ Kiến Xƣơng. Thời kỳ đấu tranh chống nhà Minh (1414-1427): Vùng Hƣng Yên vẫn thuộc phủ Kiến Xƣơng.

9 z Năm 1426, khi tiến quân ra Đông Đô, Lê Lợi chia nƣớc ta làm 4 đạo, Hƣng Yên thuộc Nam đạo. Thời Lê sơ (1428-1527): Tháng 6/1466 (tức năm Quang Thuận thứ 7), Lê Thánh Tông chia nƣớc ta làm 12 đạo thừa tuyên, Hƣng Yên thuộc thừa tuyên Thiên Trƣờng. Tháng 3/1469 (tức năm Quang Thuận thứ 10), năm đầu tiên nhà nƣớc định bản đồ, Thiên Trƣờng lại đổi là Sơn Nam quản 11 phủ, 42 huyện, phủ Khoái Châu quản 5 huyện gồm Đông Yên, Tiên Lữ, Kim Động, Phù Dung, Thiên Thi; phủ Tiên Hƣng quản 4 huyện gồm Ngự Thiên, Duyên Hà, Thần Khê, Thanh Lan. Tháng 4/1490 (năm Hồng Đức thứ 21), nƣớc ta đƣợc chia làm 13 xứ, Hƣng Yên thuộc xứ Sơn Nam.

Nhà Mạc (1527-1533): Tháng 6 năm 1527, nhà Mạc (Đăng Dung) đem các lộ của Khoái Châu thuộc vào Hải Dƣơng. Thời Hậu Lê (Lê-Trịnh, 1533-1788): Nhà Lê lại đổi lại nhƣ cũ. Bản đồ Hƣng Yên năm 1740 10 z Năm Cảnh Hƣng thứ 2 (1741) tháng giêng: Nhà Lê chia Sơn Nam thành 2 lộ Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ, phủ Khoái Châu thuộc lộ Sơn Nam thƣợng, phủ Tiên Hƣng thuộc Sơn Nam hạ. Nhà Tây Sơn (1778-1802): Hai phủ Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ đƣợc đổi lại làm 2 trấn Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ.

 Năm Minh Mạng thứ ba 1822, trấn Sơn Nam thƣợng đổi là trấn Sơn Nam, trấn Sơn Nam hạ đổi là trấn Nam Định. Năm Minh Mạng thứ 12 (tháng 10/1831): Minh Mạng tiến hành một cuộc cải cách hành chính địa phƣơng, xóa bỏ các tổng trấn, đổi các dinh trấn thành tỉnh, chia cả nƣớc thành 30 tỉnh, trong đó có tỉnh Hƣng Yên. Các trấn phía Bắc đƣợc đổi thành 18 tỉnh, dƣới tỉnh là phủ, huyện, châu và tổng, xã. Tỉnh Hƣng Yên có phủ Khoái Châu và 5 huyện (Đông An, Kim Động, Thiên Thi, Phù Dung, Tiên Lữ).

Cải tổ lại hệ thống các quan lại đứng đầu tỉnh, bỏ các chức cũ mà đặt mới nhƣ Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát, Lãnh binh ở các tỉnh. Sau nhiều lần thay đổi, mỗi triều đại đều có cải cách, canh tân bộ máy hành chính từ Trung ƣơng đến cơ sở cho phù hợp với hoàn cảnh lịch sử và thuận bề cho việc cai trị, điều hành. Cuối tháng 2 đầu tháng 3/1890 thực dân Pháp thành lập đạo Bãi Sậy gồm 4 huyện Văn Lâm, Cẩm Lƣơng, Yên Mỹ và Mỹ Hào. 11 z Năm 1891 thực dân Pháp lại bỏ đạo Bãi Sậy, đƣa các huyện Văn Lâm, Yên Mỹ, Mỹ Hào vào Hƣng Yên.

Ngày 28/11/1894 chính quyền thực dân cắt hai huyện Hƣng Nhân và Duyên Hà của Hƣng Yên về Thái Bình. Năm 1945 sau khi giành đƣợc chính quyền, tỉnh Hƣng Yên gồm có các huyện: Khoái Châu, Mỹ Hào, Tiên Lữ, Kim Động, Ân Thi, Phù Cừ, Văn Lâm, Yên Mỹ. Đầu năm 1947 huyện Văn Giang chuyển về Hƣng Yên, Hƣng Yên chính thức có 1 thị xã và 9 huyện. Giữa tháng 11/1967 Hội đồng nhân dân tỉnh Hƣng Yên họp phiên bất thƣờng, bàn chuẩn bị việc hợp nhất hai tỉnh Hƣng Yên và Hải Dƣơng.

Hội nghị ra Nghị quyết đề nghị Ủy ban Thƣờng vụ Quốc hội cho hợp nhất hai tỉnh lấy tên là tỉnh Hải Hƣng. Ngày 6/11/1996 Quốc hội khóa IX, kỳ họp thứ 10 phê chuẩn việc phân chia lại địa giới hành chính tỉnh. Hải Hƣng đƣợc tách ra làm hai tỉnh; Hƣng Yên và Hải Dƣơng. Tỉnh Hƣng Yên có diện tích tự nhiên là 923,09km2, dân số 1.517 ngƣời, gồm 6 đơn vị hành chính cấp huyện: thị xã Hƣng Yên, Mỹ Văn, Châu Giang, Phù Tiên, Ân Thi, Kim Động.

Vị trí địa lý, phía bắc giáp tỉnh Bắc Ninh và thủ đô Hà Nội; phía đông giáp tỉnh Hải Dƣơng; phía Nam giáp tỉnh Thái Bình và Hà Nam; phía tây giáp tỉnh Hà Nam, và thủ đô Hà Nội. Tháng 5/ 1998 chia lại một số huyện trên địa bàn tỉnh huyện Mỹ Văn thành ba huyện Văn Lâm, Yên Mỹ, Mỹ Hào. Huyện Châu giang thành hai 12 z huyện Khoái Châu và Văn Giang. Huyện Phù Tiên chia thành huyện Phù Cừ và Tiên Lữ.

Từ đây, tỉnh Hƣng Yên có 10 huyện và thị xã. Trong đề tài này, chúng tôi lấy tỉnh Hƣng Yên đƣợc phân chia sau năm 1998 để nghiên cứu về các tác gia và tác phẩm giai đoạn 1884 - 1919.2 Khảo sát các tác gia và tác phẩm Hán Nôm Hƣng Yên 1.1 Tác gia Hán Nôm Hưng Yên theo lịch đại Là một tỉnh nằm giữa đồng bằng Sông Hồng, Hƣng Yên có truyền thống vẻ vang trong lao động sản xuất, chống chọi với thiên tai và chống giặc ngoại xâm, lịch sử Phố Hiến – Hƣng Yên đã qua nhiều phen biến đổi thăng trầm. Ngƣời ta biết đến Phố Hiến nhƣ một vùng đất văn hoá nhƣng cần khẳng định thêm về truyền thống hiếu học, vẻ đẹp văn học ở vùng quê này…. Tuy nhiên, thời kì hƣng thịnh xƣa kia đã qua, những gì còn lại chỉ đƣợc lƣu giữ trong các trang viết của những nhân sĩ đƣơng thời.

Có một điều mà tất cả các nhà nghiên cứu văn học sử đều thừa nhận. Trên bầu trời văn học Việt Nam, trong mọi thời đại, mảnh đất Hƣng Yên bao giờ cũng góp mặt những ngôi sao sáng nhất làm cho bầu trời văn học càng thêm lung linh và ẩn chứa vẻ diệu kỳ. Tính từ thế kỉ X đến nửa cuối thế kỉ XIX nền văn học Hán – Nôm trên mảnh đất Phố Hiến đã góp mặt vào làng Nho Việt Nam những tên tuổi lớn. Thời Lý – Trần đất Hƣng Yên thuộc Đằng Châu, lộ Long Hƣng và lộ Khoái văn học thời kỳ này phát triển hết sức đa dạng, bao trùm lên cả thời kỳ này là tƣ tƣởng Phật giáo khá đậm nét, ngƣời đầu tiên có thể kể đến lF Nguyên phi Ỷ Lan, Đỗ Thế Diên và một số tác gia vô danh khác.

13 z Sang đến đời Trần thì văn học ở đây rực rỡ hơn, lúc này các tác gia xuất hiện ngày càng nhiều, những gƣơng mặt nổi bật nhất có thể kể đến Nguyễn Trung Ngạn, Phạm Ngũ Lão. Đến thời Lê các tác gia Hƣng Yên xuất hiện với số lƣợng lớn. Những gƣơng mặt tiêu biểu của thời kỳ này có thể kể đến Hoàng Bình Chính, Hoàng Công Chí, Phan Phu Tiên, Vƣơng Sƣ Bá, Phạm Công Trứ, Đào Công Soạn, Đào Nghiễm, Trình Phong, Đoàn Thị Điểm, Lê Hữu Danh, Lê Hữu Kiều, Lê Hữu Trác, Lê Tô, Bùi Trí Dĩnh, Vũ Lãm, Trƣơng Thị Ngọc Chử. Thời Mạc Hƣng Yên không những xuất hiện nhiều nhà khoa bảng đỗ trạng nguyên ( Dƣơng Phúc Tƣ, Đỗ Tông, Nguyễn Kỳ) mà còn là thời kỳ xuất hiện nhiều tác gia có những tác phẩm lớn nhƣ Dƣơng Phúc Tƣ, Đỗ Nhân, Nguyễn Phúc Chiêu, Lê Tuấn Ngạn, Đào Công Soạn, Trình Phong.

Sang đến thời Nguyễn, các tác gia Hán Nôm đồng loạt xuất hiện với nhiều thành phần, địa vị khác nhau. Nhƣng tựu chung lại, họ đều là những cây bút xuất sắc nhƣ Hoàng Công Bảo, Nguyễn Hữu Đức, Nguyễn Khắc Trạch, Bùi Thực, Hoàng Văn Mỹ, Nguyễn Đình Tố, Trần Tú Dĩnh, Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Thạc Chi, Phạm Đình Trạc, Phạm Sĩ Ái, Phạm Văn Thụ, Bùi Ngọc Quỹ, Lê Cù, Chu Mạnh Trinh, Dƣơng Bá Trạc Nguyễn Gia Cát, Nguyễn Hành, Nguyễn Tuỵ Trân, Nguyễn Văn San, Phan Văn Ái, Tô Nha, Tô Ngọc Huyễn, Ngô Quang Huy… Với tập hợp của hơn 70 tác gia qua các thời kỳ, phần nào cho chúng ta thấy đƣợc tập hợp đa dạng của các văn nhân trên mảnh đất Hƣng Yên. Tuy thế, những tác gia có tầm ảnh hƣởng lớn đến xã hội cũng nhƣ đến nhận thức văn chƣơng trong thời gian tác gia đó sống lại chƣa đƣợc tìm hiểu và nghiên cứu nhiều. Nhƣng dẫu sao, họ đã tác động lớn đến diện mạo văn học trên đất 14 z Phố Hiến và tạo nên bƣớc chuyển mình mới so với nhiều vùng quê khác.

Họ là những con ngƣời cả đời cống hiến cho một lý tƣởng cao đẹp mà mình theo đuổi, ngƣời thích thú với cảnh điền viên, ngƣời lại vui với thú sách đèn, ngƣời lại hăng say với sự nghiệp cách mạng, cho sự nghiệp chung của toàn dân tộc, ngƣời lại bận rộn với con đƣờng quan nghiệp và tƣ tƣởng của họ đã trƣờng tồn, áng văn thơ của họ đã làm nên những tiếng vang lớn trong trào lƣu cứu quốc, giải phóng dân tộc và họ đã trở thành niềm tự hào cho mảnh đất Phố Hiến xƣa và Hƣng Yên nay.2 Tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên theo lịch đại Với số lƣợng các tác gia lớn nhƣ vậy, phần nào chúng ta cũng mƣờng tƣợng ra đƣợc số lƣợng tác phẩm Hán Nôm có trên mảnh đất Hƣng Yên. Trải qua những biến cố của lịch sử và sự phá hoại của thiên nhiên, những tác phẩm Hán Nôm trên đất Hƣng Yên đã bị thất lạc nhiều. Dù đã đƣợc lƣu tâm sƣu tầm, khai thác và bảo quản trong một vài năm gần đây thì sự mai một, thất truyền cũng khó tránh khỏi.