Khóa luận tốt nghiệp sư phạm sinh học khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết quả bình bát annona glabra l trong điều kiện in vitro

Khóa luận khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết quả bình bát Annona glabra L trong điều kiện in vitro, cung cấp thông tin hữu ích cho nghiên cứu.

• Tác giả: Hà Đoàn Huy Tâm
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Hằng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Khảo Sát Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa Của Cao Chiết Quả Bình Bát Trong Điều Kiện In Vitro
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BÌNH BÁT
• 1.1. Vị trí phân loại
• 1.2. Đặc điểm
• 1.3. Công dụng bình bát
• 1.4. Các nghiên cứu liên quan đến bình bát
• 1.4.1. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.4.2. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.5. Tổng quan về gốc tự do
• 1.5.1. Nguồn gốc của gốc tự do trong cơ thể
• 1.5.2. Tác hại của gốc tự do
• 1.5.3. Phân loại các gốc tự do
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp khảo sát năng lực khử
• 2.4.2. Thiết bị, dụng cụ và hóa chất
• 2.4.3. Thí nghiệm năng lực khử
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả khảo sát khả năng kháng oxy hóa
• 3.2. Kết quả định lượng một số chất hữu cơ
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khảo Sát Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa Của Cao Chiết Quả Bình Bát

Khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết quả bình bát (Annona glabra L.) trong điều kiện in vitro là một nghiên cứu quan trọng nhằm xác định khả năng chống oxy hóa của loại cây này. Bình bát, một loài cây nhiệt đới, đã được sử dụng trong y học cổ truyền và thực phẩm. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về hoạt tính sinh học của bình bát mà còn mở ra hướng đi mới cho việc ứng dụng trong ngành dược phẩm.

1.1. Giới Thiệu Về Bình Bát Và Tác Dụng Của Nó

Bình bát (Annona glabra L.) là một loại cây có nhiều công dụng trong y học cổ truyền. Các bộ phận của cây như lá, hạt và quả đều có tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác nhau.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa

Nghiên cứu hoạt tính kháng oxy hóa giúp xác định khả năng bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các sản phẩm bảo vệ sức khỏe từ thiên nhiên.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa

Mặc dù bình bát có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu hoạt tính kháng oxy hóa vẫn gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như phương pháp chiết xuất, điều kiện thí nghiệm và cách đánh giá hoạt tính đều ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Kết Quả Nghiên Cứu

Phương pháp chiết xuất và điều kiện in vitro có thể làm thay đổi hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết. Việc lựa chọn dung môi và nồng độ cũng rất quan trọng.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa

Đánh giá hoạt tính kháng oxy hóa cần sử dụng các phương pháp chính xác và đáng tin cậy. Các phương pháp như DPPH và ABTS thường được sử dụng nhưng cũng có những hạn chế nhất định.

III. Phương Pháp Khảo Sát Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa Của Cao Chiết

Nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết quả bình bát. Các phương pháp này bao gồm năng lực khử và bắt gốc tự do DPPH.

3.1. Phương Pháp Năng Lực Khử

Phương pháp năng lực khử giúp xác định khả năng của cao chiết trong việc giảm thiểu các gốc tự do. Kết quả cho thấy cao chiết có khả năng khử mạnh mẽ.

3.2. Phương Pháp Bắt Gốc Tự Do DPPH

Phương pháp DPPH là một trong những phương pháp phổ biến để đánh giá hoạt tính kháng oxy hóa. Kết quả cho thấy cao chiết từ quả bình bát có khả năng bắt gốc tự do hiệu quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa Của Cao Chiết

Kết quả nghiên cứu cho thấy cao chiết quả bình bát có hoạt tính kháng oxy hóa đáng kể. Các chỉ số như EC50 và khả năng bắt gốc tự do đều cho thấy tiềm năng của loại cây này trong việc phát triển sản phẩm bảo vệ sức khỏe.

4.1. Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa Qua Các Chỉ Số

Các chỉ số như EC50 cho thấy cao chiết quả bình bát có khả năng kháng oxy hóa mạnh mẽ, với giá trị thấp hơn so với nhiều loại chiết xuất khác.

4.2. So Sánh Với Các Chiết Xuất Khác

Khi so sánh với các chiết xuất khác, cao chiết từ quả bình bát cho thấy hoạt tính kháng oxy hóa vượt trội, mở ra cơ hội cho việc phát triển sản phẩm mới.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Oxy Hóa

Nghiên cứu hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết quả bình bát đã chỉ ra tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm từ thiên nhiên. Tương lai của nghiên cứu này có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong ngành dược phẩm.

5.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy cao chiết quả bình bát có hoạt tính kháng oxy hóa cao, có thể ứng dụng trong thực phẩm và dược phẩm.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các hợp chất có trong bình bát và khả năng ứng dụng của chúng trong điều trị bệnh lý liên quan đến stress oxy hóa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây bình bát (Annona glabra L.) là loài thực vật thân gỗ nhỏ thuộc họ Mãng cầu (Annonaceae), có đặc tính thích nghi cao với khí hậu nhiệt đới ẩm và cận nhiệt đới. Loài cây này phân bố phổ biến tại các vùng đất ngập nước, đầm lầy nước ngọt, vùng nước lợ ven sông, rạch và có khả năng sinh trưởng tốt tại các mương nước phèn mặn. Trong y học dân gian và kinh nghiệm Đông y, các bộ phận của cây bình bát được sử dụng để điều trị nhiều chứng bệnh: vỏ thân thái mỏng sắc nước uống chữa bệnh phổi; quả xanh thái mỏng phơi khô đun nước uống giúp ổn định đường huyết, hỗ trợ điều trị đái tháo đường, kiết lỵ và trừ giun sán; cùi quả chín nghiền với mật ong dùng đắp mặt nạ dưỡng da; hạt và dịch lá tươi được giã nát dùng để diệt trừ chấy, rận và ký sinh trùng.

Các công bố khoa học trong và ngoài nước đã xác định lá bình bát có hoạt tính kháng oxy hóa, kháng khuẩn và kháng nấm; hạt bình bát chứa các hợp chất acetogenin có khả năng gây độc mạnh đối với các dòng tế bào ung thư người (như dòng tế bào ung thư máu HL-60, tế bào ung thư bạch cầu CEM và CEM/VLB). Nhiều loài cùng họ Annonaceae như mãng cầu xiêm (Annona muricata), na (Annona squamosa) đã được chứng minh tiềm năng dược liệu to lớn. Tuy nhiên, phần quả bình bát vốn được người dân sử dụng trực tiếp làm thực phẩm giải khát lại chưa được khảo sát đầy đủ về hoạt tính sinh học và giá trị chống oxy hóa.

Nhằm bổ sung cơ sở khoa học thực nghiệm về giá trị sử dụng của quả bình bát, khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Sư phạm Sinh học của tác giả Hà Đoàn Huy Tâm (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2024), dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Thị Hằng, đã thực hiện đề tài: "Khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa của cao chiết quả bình bát (Annona glabra L.) trong điều kiện in vitro".

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài: Xác định hoạt tính kháng oxy hóa in vitro của cao nước và cao ethanol được chiết xuất từ quả bình bát.

Nhiệm vụ nghiên cứu được phân định thành 3 nội dung:

1. Nghiên cứu và tổng hợp các công trình có liên quan đến đề tài;
2. Thực hiện các nội dung thực nghiệm chính:
   • Khảo sát khả năng kháng oxy hóa in vitro của cao chiết thông qua phương pháp năng lực khử và bắt gốc tự do DPPH;
   • Định lượng acid ascorbic và polysaccharide có trong các cao chiết;
3. Viết báo cáo khóa luận tốt nghiệp.

Đối tượng nghiên cứu: Cao chiết nước và cao chiết ethanol thu nhận từ phần thịt quả và hạt của quả bình bát.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian và nguồn mẫu: Quả bình bát chín vàng được thu hái tự nhiên tại khu vực xã An Phú Tây, huyện Bình Chánh, Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 9 - 10/2023. Tiêu bản thực vật được giám định và định danh bởi ThS. Nguyễn Thị Thanh Tâm (Bộ môn Phân loại thực vật, Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh).
• Chỉ tiêu thực nghiệm: Khảo sát khả năng kháng oxy hóa in vitro bằng hai phương pháp (năng lực khử Fe³⁺ và bẫy gốc tự do DPPH); định lượng hai nhóm hợp chất hữu cơ có hoạt tính sinh học trong các mẫu cao là acid ascorbic (phương pháp chuẩn độ iod) và polysaccharide (phương pháp đo quang phenol - sulfuric acid).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của đề tài tập trung vào bản chất sinh hóa của gốc tự do (free radicals) và cơ chế tác động của các chất kháng oxy hóa tự nhiên. Gốc tự do là các tiểu phân nguyên tử hoặc phân tử có lớp vỏ ngoài chứa electron chưa ghép cặp, dẫn đến cấu trúc kém ổn định và có hoạt tính oxy hóa mạnh. Trong cơ thể sinh vật, gốc tự do phát sinh từ chuỗi truyền điện tử ti thể trong quá trình hô hấp tế bào, quá trình tiêu hóa hoặc chịu tác động kích thích từ bức xạ UV, chất phóng xạ và ô nhiễm môi trường. Hai nhóm gốc tự do chính gồm nhóm hoạt hóa oxygen (ROS: Superoxide O₂•⁻, Hydroxyl •OH, Hydrogen peroxide H₂O₂, Ozone O₃) và nhóm hoạt hóa nitrogen (RNS: Peroxynitrite OONO⁻). Khi chuỗi phản ứng dây chuyền của gốc tự do không được kiểm soát, quá trình peroxide hóa màng lipid (lipid peroxidation) diễn ra, phá hủy cấu trúc xoắn kép của DNA, gây tổn thương protein màng và dẫn đến stress oxy hóa tế bào.

Để trung hòa các gốc tự do, các chất kháng oxy hóa hoạt động theo cơ chế cho điện tử hoặc chuyển dịch proton:

• Acid ascorbic (vitamin C): Hợp chất khử mạnh, chuyển hai proton H⁺ từ nhóm -enol để khử các gốc tự do, bảo vệ màng sinh chất khỏi tổn hại oxy hóa.
• Polysaccharide: Đại phân tử hữu cơ cấu tạo từ các đơn vị đường đơn, có cơ chế kháng oxy hóa thông qua điều hòa con đường dẫn truyền tín hiệu, hoạt hóa enzyme nội sinh và trực tiếp thu dọn các gốc tự do.
• Flavonoid: Nhóm hợp chất polyphenol sở hữu cấu trúc vòng B chứa các nhóm hydroxyl tự do và liên kết đôi C2-C3 liên hợp với nhóm 4-oxo, cho phép chuyển giao điện tử dễ dàng để làm bền các gốc hydroxyl, peroxyl và peroxynitrite.

Các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được tác giả áp dụng:

• Phương pháp khảo sát năng lực khử (Reducing power assay theo Oyaizu M., 1986): Nguyên tắc dựa trên khả năng của chất kháng oxy hóa khử ion Fe³⁺ trong phức [Fe(CN)₆]³⁻ thành Fe²⁺ trong phức [Fe(CN)₆]⁴⁻. Phức chất này phản ứng tiếp với dung dịch FeCl₃ tạo thành phức Prussian blue (Fe₄[Fe(CN)₆]₃) có màu xanh đậm, đo mật độ quang (OD) ở bước sóng 700 nm. Mật độ quang càng cao phản ánh năng lực khử càng lớn. Chất đối chiếu chuẩn là acid ascorbic tinh khiết (nồng độ 20 - 100 µg/mL).
• Phương pháp bắt gốc tự do DPPH (theo Blois, 1958; quy trình hiệu chỉnh theo Jonathan P. Adjimani): Nguyên tắc dựa trên phản ứng của chất chống oxy hóa chuyển hydro cho gốc tự do bền 1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl (DPPH). Dung dịch DPPH có màu tím sẫm chuyển dần sang màu vàng nhạt khi bị khử thành 1,1-diphenyl-2-picrylhydrazine (DPPH-H), đo độ hấp thụ suy giảm ở bước sóng 517 nm sau 30 phút ủ tối. Chất chuẩn đối chứng dương là acid ascorbic (5 - 25 µg/mL); đối chứng âm là dung dịch DMSO 2,5%.
• Phương pháp định lượng acid ascorbic bằng chuẩn độ iod: Dựa trên khả năng acid ascorbic khử iod (I₂) thành ion iodua (I⁻). Khi acid ascorbic phản ứng hết, lượng iod dư tạo phức màu xanh đặc trưng với chỉ thị hồ tinh bột 1%. Hàm lượng phần trăm (%) acid ascorbic được tính toán trực tiếp từ thể tích dung dịch iod 0,01 N tiêu tốn.
• Phương pháp định lượng polysaccharide bằng phenol - sulfuric acid (Dubois et al., 1956; cải tiến bởi Gabriela Cuesta, 2002): Polysaccharide bị thủy phân thành monosaccharide dưới tác dụng của H₂SO₄ đậm đặc, sau đó phản ứng với dung dịch phenol 5% tạo phức chất màu vàng cam, đo độ hấp thụ quang tại bước sóng 490 nm. Hàm lượng polysaccharide được tính theo mg glucose tương đương trên mỗi gam cao thông qua đường chuẩn D-glucose (20 - 100 µg/mL).
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Tỷ lệ phần trăm bắt gốc tự do được tính toán trên Microsoft Excel 2016. Giá trị trung bình, độ lệch chuẩn (SD), phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) kiểm định sai khác có ý nghĩa thống kê ở mức α = 0,05, cùng các phương trình tương quan tuyến tính và phi tuyến (logarit) để tính giá trị EC₅₀ được thực hiện trên phần mềm SPSS 16.0.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về bình bát

Chương 1 tổng thuật chi tiết vị trí phân loại học, đặc điểm thực vật, dược lý học dân gian và các nghiên cứu khoa học liên quan đến cây bình bát. Về phân loại, bình bát thuộc loài Annona glabra L., chi Annona, họ Annonaceae, bộ Magnoliales, lớp Magnoliopsida, ngành Magnoliophyta. Cây là loài gỗ nhỏ cao từ 2 đến 5 mét, quả kép hình trứng, khi chín chuyển sang màu vàng, thịt quả có vị ngọt hơi chua.

Về dược lý, các công trình trong nước cho thấy:

• Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hiền và cộng sự (2015) phân lập các hợp chất từ cao methanol quả khô, phát hiện hợp chất icariside D2 có khả năng gây độc đáng kể trên dòng tế bào ung thư máu HL-60.
• Huỳnh Thanh Duy và cộng sự (2019) phát hiện lá già bình bát chứa flavonoid, alkaloid, saponin, có khả năng khử gốc tự do DPPH, H₂O₂ và thể hiện năng lực khử tốt.
• Lưu Phong Dũ và cộng sự (2019) ghi nhận cao methanol từ lá bình bát thể hiện khả năng kháng oxy hóa mạnh nhất với giá trị EC₅₀ bắt gốc DPPH là 59,03 µg/mL và H₂O₂ là 139,27 µg/mL, đồng thời có khả năng ức chế vi khuẩn Escherichia coli và nấm Candida albicans.

Về nghiên cứu quốc tế:

• Teresa Gallardo và cộng sự (1998) phát hiện 12 hợp chất acetogenin trong hạt bình bát có hoạt tính ức chế chuỗi phosphoryl hóa sinh năng lượng, gây độc mạnh trên tế bào.
• Curtis Bruce Cochrane và cộng sự (2008) chứng minh cao ethanol từ hạt bình bát ức chế mạnh tế bào ung thư bạch cầu CEM và tế bào kháng thuốc CEM/VLB thông qua cơ chế tăng biểu hiện các gene ức chế protein kinase dẫn đến quá trình chết theo chương trình (apoptosis).
• Yin Liu và cộng sự (2018) chứng minh cao cồn lá bình bát bắt gốc tự do hiệu quả qua các thử nghiệm FRAP, DPPH, ABTS⁺ và gây chết tế bào ung thư bạch cầu 10,7% và 22,1% ở nồng độ 50 và 100 µg/mL.

Chương này cũng phân tích lý thuyết 4 phương pháp đo hoạt tính kháng oxy hóa in vitro (năng lực khử Fe³⁺, FRAP, DPPH, ABTS⁺), chỉ rõ ưu nhược điểm của từng phương pháp làm cơ sở lựa chọn phương pháp năng lực khử và DPPH cho thực nghiệm.

Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn nguyên liệu, trang thiết bị, hóa chất và quy trình thực nghiệm. Quả bình bát chín vàng thu tại huyện Bình Chánh được rửa sạch, tách riêng phần thịt quả và hạt. Thịt quả được ngâm chiết tươi, còn hạt được sấy khô ở 40 - 50°C đến khối lượng không đổi, tách vỏ và nghiền thành bột mịn.

Quy trình chiết xuất thu nhận cao:

• Dược liệu được ngâm chiết với dung môi nước cất và ethanol 96° theo tỷ lệ 1 g mẫu : 10 mL dung môi trong 24 giờ ở nhiệt độ phòng. Dịch chiết được lọc qua giấy lọc Whatman (2 - 3 lần) hoặc ly tâm 3000 vòng/phút trong 10 phút để loại bỏ cặn.
• Quá trình ngâm chiết bã được lặp lại lần 2 với tỷ lệ dung môi tương tự. Dịch chiết gộp được đuổi dung môi bằng máy cô quay chân không IKA hoặc bay hơi trên bể ổn nhiệt Memmert.
• Thu nhận được 3 mẫu cao khảo sát: cao nước từ thịt quả, cao ethanol từ thịt quả và cao ethanol từ hạt quả (không điều chế cao nước từ hạt do hạt chứa nhiều dầu và khó trích ly bằng nước). Cao được bảo quản ở 4°C, tránh ánh sáng. Khi tiến hành thí nghiệm, các mẫu cao được pha loãng bằng dung dịch DMSO 2,5%.

Quy trình bố trí thí nghiệm:

• Thí nghiệm năng lực khử: Khảo sát các nồng độ cao chiết 100, 200, 400, 600, 800, 1000 µg/mL. Phản ứng gồm 1 mL dịch mẫu, 2,5 mL đệm phosphate pH = 6,6 và 2,5 mL dung dịch K₃[Fe(CN)₆] 1%, ủ ở 50°C trong 20 phút. Thêm 2,5 mL dung dịch TCA 10%, ly tâm 3000 vòng/phút trong 10 phút. Lấy 2,5 mL dịch nổi bổ sung 2,5 mL nước cất và 0,5 mL dung dịch FeCl₃ 0,1%, đo độ hấp thụ OD tại bước sóng 700 nm trên máy quang phổ Amersham Biosciences.
• Thí nghiệm bẫy gốc tự do DPPH: Khảo sát các nồng độ cao chiết 100, 500, 1000, 1500, 2000 µg/mL. Hút 1 mL mẫu phản ứng với 3 mL dung dịch DPPH 0,08 mM pha trong methanol tuyệt đối, ủ tránh ánh sáng 30 phút, đo mật độ quang OD tại 517 nm.
• Thí nghiệm định lượng hợp chất hữu cơ: Định lượng acid ascorbic bằng phương pháp chuẩn độ iod 0,01 N với chỉ thị hồ tinh bột 1% trên 1 g cao chiết (hòa tan trong HCl 2%); định lượng polysaccharide bằng phản ứng tạo màu với dung dịch phenol 5% và H₂SO₄ đậm đặc, đo mật độ quang ở 490 nm, ngoại suy từ đường chuẩn D-glucose.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm và phân tích nguyên nhân sinh hóa:

1. Thu nhận cao chiết: Từ 100 g nguyên liệu ban đầu, khối lượng cao thu được là 6,98 g đối với cao nước thịt quả; 4,05 g đối với cao ethanol thịt quả; 4,77 g đối với cao ethanol hạt quả.

2. Khảo sát năng lực khử:

• Đường chuẩn acid ascorbic biểu diễn phương trình tuyến tính y = 0,07x + 0,6 với hệ số tương quan R = 0,998; R² hiệu chỉnh = 0,996 (Sig < 0,05).
• Giá trị OD của các mẫu cao chiết tăng nhẹ theo nồng độ (100 - 1000 µg/mL): cao nước thịt tăng từ 0,049 lên 0,142; cao ethanol thịt tăng từ 0,045 lên 0,172; cao ethanol hạt tăng từ 0,051 lên 0,158 (đối chứng âm DMSO 2,5% dao động từ 0,026 đến 0,039).
• Khi đối chiếu giá trị OD tại nồng độ 1000 µg/mL vào phương trình đường chuẩn của acid ascorbic, nồng độ acid ascorbic tương đương tính được đều mang giá trị âm: cao nước thịt (-6,543 µg/mL), cao ethanol thịt (-6,114 µg/mL), cao ethanol hạt (-6,314 µg/mL). Tác giả kết luận thịt và hạt quả bình bát không thể hiện hoạt tính khử ở khoảng nồng độ thử nghiệm.

3. Khảo sát bắt gốc tự do DPPH:

• Tỷ lệ bắt gốc tự do DPPH tại nồng độ cao nhất (2000 µg/mL) chỉ đạt 19,141 ± 0,377% ở cao nước thịt; 20,177 ± 0,343% ở cao ethanol hạt và 25,385 ± 0,335% ở cao ethanol thịt (chứng dương acid ascorbic ở nồng độ nhỏ đạt từ 44,056% đến 56,794%).
• Do ở 2000 µg/mL tỷ lệ bẫy gốc tự do chưa đạt 50%, tác giả thiết lập các phương trình tương quan logarit phi tuyến để dự đoán giá trị EC₅₀:
  • Cao nước thịt: y = 5,880 ln(x) - 27,067 (R² = 0,941) -> EC₅₀ dự đoán = 492.813,2 ± 107,846 µg/mL.
  • Cao ethanol thịt: y = 7,364 ln(x) - 31,016 (R² = 0,972) -> EC₅₀ dự đoán = 59.882,6 ± 12,238 µg/mL.
  • Cao ethanol hạt: y = 6,931 ln(x) - 30,570 (R² = 0,944) -> EC₅₀ dự đoán = 112.528,7 ± 25,607 µg/mL.
• Giá trị EC₅₀ ngoại suy ở mức hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn µg/mL chứng tỏ hoạt tính bắt gốc tự do của quả bình bát là không đáng kể so với các bộ phận khác hoặc các loài dược liệu khác.

4. Định lượng acid ascorbic và polysaccharide:

• Hàm lượng acid ascorbic: Cao ethanol hạt đạt 0,108 ± 0,008%; cao ethanol thịt đạt 0,099 ± 0,004%; cao nước thịt đạt 0,075 ± 0,002%.
• Hàm lượng polysaccharide (xác định qua đường chuẩn D-glucose: y = 0,013x + 0,203; R = 0,999; R² = 0,999): Cao ethanol thịt đạt 0,006 ± 0,000 mg glucose/g cao; cao nước thịt đạt 0,004 ± 0,000 mg glucose/g cao; cao ethanol hạt đạt 0,004 ± 0,000 mg glucose/g cao.

5. Thảo luận: Kết quả định lượng cho thấy hàm lượng hai hoạt chất chống oxy hóa chủ đạo trong thịt và hạt quả bình bát rất thấp, giải thích nguyên nhân hoạt tính kháng oxy hóa in vitro không thể hiện rõ rệt. Dung môi ethanol 96° cho hiệu quả chiết xuất và bảo tồn hoạt chất tốt hơn nước cất. Tác giả giải thích: mặc dù acid ascorbic và polysaccharide tan tốt trong nước, nhưng thịt quả bình bát có vị ngọt, việc ngâm mẫu với nước ở nhiệt độ phòng trong 24 giờ đã tạo điều kiện thuận lợi cho vi sinh vật phát triển, phân hủy các hợp chất hữu cơ; trong khi đó ethanol 96° có khả năng ức chế vi khuẩn và nấm mốc tốt hơn trong suốt quá trình chiết.

Kết quả và đóng góp

Các số liệu thực nghiệm được tổng hợp chi tiết qua các bảng dưới đây:

Bảng 1. Khối lượng thu hồi và hàm lượng chất hữu cơ trong các loại cao chiết quả bình bát

Mẫu cao chiết	Khối lượng mẫu ban đầu (g)	Khối lượng cao thu được (g)	Hàm lượng acid ascorbic (%)	Hàm lượng polysaccharide (mg glucose/g cao)
Cao nước thịt quả	100	6,98	0,075 ± 0,002	0,004 ± 0,000
Cao ethanol thịt quả	100	4,05	0,099 ± 0,004	0,006 ± 0,000
Cao ethanol hạt quả	100	4,77	0,108 ± 0,008	0,004 ± 0,000

Bảng 2. Kết quả khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa in vitro của các loại cao chiết

Mẫu cao chiết	Giá trị OD năng lực khử (ở 1000 µg/mL)	Nồng độ acid ascorbic tương đương (µg/mL)	Tỷ lệ bắt gốc tự do DPPH ở 2000 µg/mL (%)	Giá trị EC₅₀ DPPH dự đoán (µg/mL)
Cao nước thịt quả	0,142 ± 0,031	-6,543	19,141 ± 0,377	492.813,2 ± 107,846
Cao ethanol thịt quả	0,172 ± 0,005	-6,114	25,385 ± 0,335	59.882,6 ± 12,238
Cao ethanol hạt quả	0,158 ± 0,001	-6,314	20,177 ± 0,343	112.528,7 ± 25,607
Đối chứng chuẩn	DMSO 2,5%: 0,026 - 0,039	—	Acid ascorbic: 44,056 - 56,794	—

Kết quả chính của nghiên cứu:

• Cả ba loại cao chiết (cao nước thịt quả, cao ethanol thịt quả, cao ethanol hạt quả) đều không thể hiện hoạt tính kháng oxy hóa đáng kể trong điều kiện in vitro khi thử nghiệm bằng phương pháp năng lực khử Fe³⁺ và phương pháp bẫy gốc tự do DPPH. Nồng độ acid ascorbic tương đương suy ra từ năng lực khử đều âm; giá trị phần trăm bắt gốc DPPH ở nồng độ cao 2000 µg/mL chỉ đạt từ 19,141% đến 25,385% và giá trị EC₅₀ ngoại suy rất lớn (> 59.000 µg/mL).
• Hàm lượng các chất khử chính rất thấp: acid ascorbic chỉ chiếm từ 0,075% đến 0,108%; polysaccharide dao động từ 0,004 đến 0,006 mg glucose/g cao.
• Dung môi ethanol 96° cho hiệu quả chiết xuất hoạt chất và hạn chế sự tạp nhiễm vi sinh vật tốt hơn so với dung môi nước cất ở điều kiện ngâm mẫu thường.

Kiến nghị của tác giả: Từ việc hạt bình bát không có tiềm năng kháng oxy hóa nhưng các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận sự hiện diện của nhóm chất acetogenin độc tế bào, tác giả kiến nghị tiếp tục triển khai các nghiên cứu khảo sát hoạt tính gây độc tế bào ung thư của cao chiết từ hạt quả bình bát.

Đóng góp khoa học của khóa luận: Khóa luận đã cung cấp dẫn liệu thực nghiệm khách quan, định lượng về hoạt tính sinh học của quả bình bát thu hái tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh. Khác với các giả định ban đầu dựa trên kinh nghiệm dân gian hoặc ngoại suy từ các bộ phận lá và vỏ, kết quả nghiên cứu xác nhận phần thịt và hạt của quả bình bát chín hầu như không chứa hoạt tính kháng oxy hóa in vitro, đồng thời chứng minh dung môi ethanol vượt trội hơn nước trong việc bảo toàn chất hữu cơ đối với các loại quả có hàm lượng đường dễ lên men.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi thu hái mẫu hẹp, chỉ thu thập trên một số cá thể cây bình bát tại xã An Phú Tây, huyện Bình Chánh, Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian từ tháng 9 đến tháng 10 năm 2023, chưa phản ánh được sự biến động thành phần hoạt chất theo các mùa vụ, điều kiện thổ nhưỡng khác nhau hoặc các giai đoạn chín khác nhau của quả (như quả xanh).
• Đối với hạt bình bát, đề tài chỉ mới khảo sát trên cao chiết ethanol, chưa khảo sát cao nước (do hạt có dầu).
• Hoạt tính bắt gốc tự do DPPH ở nồng độ khảo sát cao nhất (2000 µg/mL) chưa vượt qua ngưỡng 50%, dẫn đến việc xác định giá trị EC₅₀ bắt buộc phải dựa trên mô hình toán học ngoại suy từ phương trình logarit thay vì đo trực tiếp trên thực nghiệm.
• Nghiên cứu chỉ dừng lại ở dịch chiết tổng, chưa tiến hành phân đoạn chiết phân cực hẹp (như n-hexane, chloroform, ethyl acetate) để cô lập nhóm chất.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tập trung đánh giá hoạt tính gây độc trên các dòng tế bào ung thư đối với cao chiết hạt bình bát theo định hướng của các công bố quốc tế về nhóm acetogenin.
• Khảo sát mở rộng thành phần hóa học và hoạt tính sinh học trên các giai đoạn phát triển khác nhau của quả bình bát (đặc biệt là quả non/xanh theo bài thuốc dân gian hạ đường huyết).

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Sư phạm Sinh học, Sinh học thực nghiệm, Công nghệ sinh học và Dược học thực vật khi tìm kiếm tài liệu về chi Annona và loài Annona glabra L.
• Người nghiên cứu thực hiện các đề tài sàng lọc hoạt tính sinh học thực vật: Khóa luận trình bày chi tiết và rõ ràng các quy trình thao tác chuẩn (SOP) cho thử nghiệm năng lực khử Fe³⁺, thử nghiệm bẫy gốc tự do DPPH, kỹ thuật chuẩn độ iod xác định vitamin C và phương pháp phenol - sulfuric acid định lượng polysaccharide.
• Cung cấp dẫn chứng điển hình về việc phân tích và biện giải kết quả thực nghiệm mang tính "âm tính" (negative result) trong nghiên cứu học thuật: Dù mẫu không thể hiện hoạt tính như giả thuyết ban đầu, tác giả đã xử lý số liệu thống kê chặt chẽ (SPSS, ANOVA, đường chuẩn có R² > 0,99), đối chiếu với các nghiên cứu trước và tìm ra nguyên nhân sinh hóa thuyết phục (sự phân hủy do vi sinh vật trong dung môi nước, hàm lượng chất hữu cơ khử nội tại thấp).

Câu hỏi thường gặp

1. Khối lượng ba loại cao chiết thu nhận được từ 100 g nguyên liệu quả bình bát là bao nhiêu?
Từ 100 g nguyên liệu ban đầu, tác giả thu nhận được 6,98 g cao nước từ thịt quả; 4,05 g cao ethanol từ thịt quả; và 4,77 g cao ethanol từ hạt quả (hạt đã được sấy khô ở 40 - 50°C, tách vỏ và nghiền thành bột).

2. Năng lực khử ion Fe³⁺ của các mẫu cao chiết quả bình bát tại nồng độ 1000 µg/mL đạt mức nào khi so sánh với acid ascorbic?
Tại nồng độ 1000 µg/mL, giá trị mật độ quang (OD) đo ở bước sóng 700 nm của cao nước thịt quả là 0,142 ± 0,031; cao ethanol thịt quả là 0,172 ± 0,005; và cao ethanol hạt quả là 0,158 ± 0,001 (chứng âm DMSO 2,5% là 0,026 - 0,039). Khi quy đổi theo phương trình đường chuẩn acid ascorbic (y = 0,07x + 0,6), nồng độ acid ascorbic tương đương của cả 3 loại cao đều mang giá trị âm (từ -6,543 µg/mL đến -6,114 µg/mL), chứng minh cao chiết quả bình bát không thể hiện năng lực khử ở nồng độ này.

3. Khả năng bắt gốc tự do DPPH và giá trị EC₅₀ dự đoán của các mẫu cao chiết được ghi nhận như thế nào?
Tại nồng độ thử nghiệm cao nhất là 2000 µg/mL, tỷ lệ bắt gốc tự do DPPH của cao nước thịt quả đạt 19,141 ± 0,377%; cao ethanol hạt đạt 20,177 ± 0,343%; và cao ethanol thịt đạt 25,385 ± 0,335% (đều thấp hơn rất nhiều so với mốc 50%). Giá trị EC₅₀ dự đoán qua phương trình tương quan logarit lần lượt là: cao ethanol thịt quả đạt 59.882,6 ± 12,238 µg/mL; cao ethanol hạt đạt 112.528,7 ± 25,607 µg/mL; và cao nước thịt quả đạt 492.813,2 ± 107,846 µg/mL.

4. Hàm lượng acid ascorbic và polysaccharide trong các loại cao chiết là bao nhiêu?
Hàm lượng acid ascorbic (chuẩn độ iod) trong cao nước thịt quả đạt 0,075 ± 0,002%; cao ethanol thịt quả đạt 0,099 ± 0,004%; cao ethanol hạt quả đạt 0,108 ± 0,008%. Hàm lượng polysaccharide (đo quang phenol - sulfuric acid) trong cao nước thịt quả đạt 0,004 ± 0,000 mg glucose/g cao; cao ethanol thịt quả đạt 0,006 ± 0,000 mg glucose/g cao; cao ethanol hạt quả đạt 0,004 ± 0,000 mg glucose/g cao.

5. Tại sao dung môi ethanol 96° lại cho hiệu quả chiết xuất và bảo tồn hoạt chất tốt hơn dung môi nước cất?
Mặc dù acid ascorbic và polysaccharide đều là các chất tan tốt trong nước, nhưng thịt quả bình bát có vị ngọt tự nhiên, việc ngâm mẫu bằng nước cất ở nhiệt độ phòng trong 24 giờ đã tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn và nấm mốc phát triển, làm phân hủy phần lớn các hợp chất hữu cơ có trong dịch chiết. Ngược lại, dung môi ethanol 96° có tính kháng khuẩn và diệt nấm, giúp hạn chế sự sinh sôi của vi sinh vật trong quá trình ngâm chiết, từ đó bảo tồn hàm lượng hoạt chất hữu cơ tốt hơn.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hà Đoàn Huy Tâm đã thực hiện quy trình điều chế 3 loại cao chiết từ thịt và hạt quả bình bát (Annona glabra L.) thu hái tại huyện Bình Chánh, Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời tiến hành định lượng acid ascorbic, polysaccharide và kiểm tra hoạt tính kháng oxy hóa in vitro qua hai phương pháp năng lực khử Fe³⁺ và bẫy gốc tự do DPPH. Kết quả thực nghiệm chứng minh cả ba loại cao chiết đều có hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa rất thấp và không thể hiện hoạt tính kháng oxy hóa đáng kể ở các dải nồng độ khảo sát. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, làm sáng tỏ giá trị sinh học thực tế của quả bình bát chín và đề xuất định hướng phù hợp hơn trong việc tập trung khảo sát hoạt tính gây độc tế bào ung thư từ hạt của loài thực vật này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TONG QUAN VE BINH BAT 1. Vi trí phân loại Giới : Thực vật Ngành : Thực vật hạt kín - Magnoliophyta Lớp — : Hai lá mam - Magnoliopsida Bộ : Mộc lan — Magnoliales Họ : Mang cầu — Annonaceae Chi : Mang cầu — Annona Loài : Binh bat — Annona glabra L. Tên tiếng Việt: bình bát, nê, na biển (Trung tâm Dữ liệu Thực vật Việt Nam, 2023 [10]).

Đặc điểm Bình bát là loài cây hoang dại mọc ở điều kiện ngập nước. Cây có thê sống ở các vùng sinh thai đặc biệt như nước lg, thậm chí cây có thê mọc dưới các mương nước vừa phèn, vừa mặn. Cây bình bát là cây thân gỗ nhỏ, cao 2 - 5 m, cành ít phân nhánh. Lá không lông, hình xoan hay xoan tròn dai.

Hoa vàng, rộng 2 cm, lá đài xanh đài 5 mm, hoa có 6 cánh hoa đài 2 - 3 cm, có bớt đỏ ở trong. Quả bình bát là quả kép có màu xanh, đài 7 - 10 cm, không có gai, khi chín quả có màu vàng [1]. Công dụng bình bát Các bộ phận khác nhau của bình bát gồm thân, qua, hạt, lá và rễ cây đều được ứng dung dé làm được liệu. Trong đông y, bình bát có tác dung kháng khuẩn, kháng viêm; hỗ trợ hệ bài tiết nhuận trang, lợi tiểu; giúp thanh nhiệt, giải độc: an thần, chống tram cảm.

Vị thuốc bình bát được dùng trong điều trị mé day man ngứa, trị bệnh lao phối, hỗ trợ cải thiện các bệnh xương khớp và điều trị tiểu đường [2]. Các công trình nghiên cứu [11,12] cho thấy bình bát có tác dụng kháng nam, ức chế sự phát triển của một số loại vi khuẩn như trực khuẩn Ij và vi khuẩn gây viêm đường hô hấp. tiêu diệt côn tring, chay, rin. Theo đó, flavonoid thu được chiết xuất ethyl acetate của lá bình bát có hiệu quả chống lại Pseudomonas aeruginosa nhờ vào khả năng tương tác với thành tế bào vi khuẩn [11].

Chiết xuất từ hạt bình bát được ghi nhận có khả năng ức chế nhiều loài vi khuan (hình 1. *h tdke eSBsz %\bhtice sBoe8a >bhtke 0dc56829ỡ4 *bht ke 8Bo2S Hình 1. Tỉ lệ phần trăm ức chế một số vi khuẩn của họ Annonacea Bên cạnh đó, chiết xuất từ hạt, vỏ thân và rễ bình bát cũng được ghi nhận có khả năng gây độc tế bào tế bảo ung thư phôi, ung thư kết máu,. Các nghiên cứu liên quan đến bình bát 1.1, Nghiên cứu tai Việt Nam Năm 2015, tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền và cộng sự đã tiễn hành phân lập thành phần hóa học của cao methanol từ quả bình bát khô.

Đề tài đã công bố được một số hợp chất có khả năng gây độc tế bào ung thư máu ở người. hợp chất icariside D2 thé hiện hoạt tính gây độc đáng kẻ trên dòng tế bao HL — 60 [3]. Nam 2019, tác giả Huỳnh Thanh Duy và cộng sự đã tiền hành khảo sát thành phan hoá học và kha năng kháng oxy hoá của các phân đoạn cao chiết lá già từ cây bình bát. Kết quả cho thấy lá già bình bát khi ly trích với các dung môi khác nhau đều xuất hiện các hợp chất có kha năng kháng oxy hoá như flavonoid, alkaloid, saponin,.

Bên cạnh đó, kết quả thí nghiệm với các gốc tự do DPPH, H20> và năng lực khử cũng ghi nhận các cao chiết đều có khả năng kháng oxy hoá cao [4]. Củng năm 2019, tác gia Lưu Phong Dũ và cộng sự đã thực hiện khảo sát một số hợp chất có khả năng kháng oxy hoa, kháng khuan và kháng nắm của cao chiết từ lá bình bát. Khả năng kháng oxy hóa của các nghiệm thức cao chiết được đánh giá qua khả năng khử gốc tự do DPPH và H:O:. Theo đó, cao methanol có khả năng khang oxy hoá mạnh nhất với giá trị ECsa lần lượt là 59,03 pg/mL va 139,27 pg/mL.

Kết quả còn cho thay kha năng kháng hai đồng vi khuẩn B. coli và khả năng ức chế dòng nam Candida albicans của các loai cao chiét 1a kha tốt [13]. Nghiên cứu ở nước ngoài Nam 1998, tác giả Teresa Gallardo và cộng sự đã tiền hành đề tài nghiên cứu về các hợp chất acetogenin có trong hạt bình bát. Đây là nhóm hợp chất có tính chất ức chế mạnh mẽ đôi với quá trình sinh năng lượng của tế bào, dẫn đến tôn thương và gây chết của tế bào.

Đề tài đã công bố 12 hợp chất acetogenin đã được tìm thấy trong hai loại cao chiết của hạt bình bát, chứng minh cho khả năng gây độc tế bào của hạt bình bát là rất lớn [7]. Năm 2008, Curtis Bruce Cochrane vả cộng sự đã tiền hành đánh giá hiệu quả chống ung thư của chiết xuất ethanol lá, hat, thịt quả bình bát đối với các dong tế bào ung thư máu ở người. Hiệu quả gây độc tế bao ung thư thé hiện trên đòng tế bào ung thư nhạy cảm với thuốc (CEM) và dòng tế bao ung thư đa kháng thuốc (CEM/VLB) nhưng không thé hiện đối với tế bào lympho bình thường. Cao ethanol từ hạt được ghi nhận là có kha năng gây chết tế bao ung thư cao hơn so với cao ethanol từ thịt quả và lá.

Cơ chế chính của khả năng kháng ung thư được giải thích là do sự tăng biêu hiệu của gene mã hoá cho các chat ức chế protein kinase, dẫn đến ức chế quá trình phân chia tế bào gây sự chết theo chương trình [5]. Nam 2018, Yin Liu và cộng sự trong công bố đề tai “In vitre mitochondria- mediated anticancer and antiproliferative effects of Annona glabra leaf extract against human leukemia cells” đã chứng minh cao chiết côn của lá bình bát có kha năng khang oxy hoá cao thông qua ba phương pháp FRAP, bat gốc tự do DPPH và bắt gốc tự do ABTS". Đề tài cũng ghi nhận sự chết theo chương trình của tế bào ung thư máu khi được ủ với cao chiết ở nông độ §0 và 100 pg/mL lần lượt là 10,7% và 22. Từ những công bó trên, đẻ tài nhận thấy lá bình bát thé hiện hoạt tính sinh học tốt ở khả năng kháng oxy hoá, gây độc tế bao ung thư, kháng nam, kháng vi khuẩn.

Hạt bình bát thé hiện khả năng gây độc tế bao ung thư cao với nhiều hợp chất acetogenin đã được tìm thấy. Tuy nhiên, quả bình bát vốn được sử dụng rộng rãi trong thực phâm lại chưa được quan tâm nghiên cứu. TONG QUAN VE GÓC TỰ DO 1. Nguồn gốc của gốc tự do trong cơ thé Gốc tự do, hay còn được gọi là free radical, là những nguyên tử hay phân tử không cân băng vẻ điện do bị mắt clectron ở lớp ngoài cùng.

Sự mat cân băng này khiến cấu trúc của chúng không ôn định. Vì vậy các gốc tự do thường có xu hướng lay điện tử từ các phân tử khác đẻ đạt trạng thái bèn vững hơn, quá trình nay dẫn đến tạo ra chuỗi các gốc tự do khác [14]. Các gốc tự đo được tạo ra thông qua các quá trình sinh hoá trong cơ thé. Trong chuỗi truyền electron của quá trình hô hấp tế bào, oxygen là chất nhận điện tứ cuối cùng đề tạo thành nước, giai đoạn này có thẻ xuất hiện các dang oxy hoá không ôn định, tạo thành các gốc tự do như gốc hydroxyl (*OH-), gốc superoxide (sO›) và gốc nitric oxide (*NO-).

Các gốc tự do cũng có thê được tạo ra trong dạ dày và ruột nhờ quá trình tiêu hoá thức ăn. Nong độ các gốc tự do trong tế bào sẽ được được gia tăng nếu gặp phải các tác động như: chất phóng xa, tia UV, ô nhiễm môi trường. áp lực cuộc sông gây stress dẫn đến rồi loạn nội bào cũng tạo điều kiện dé các gốc tự do được sinh ra nhiều hơn. Tác hại của gốc tự do Các gốc tự do khác nhau sẽ có tác động khác nhau đến thành phần của tế bào.

Ví dụ: gốc superoxide gây mat ôn định cau trúc màng sinh chất và giải phóng acid béo; gốc hydroxyl (-OH) tan công gây ton thương màng tế bào, kích thích sự phân tách cau trúc xoắn kép của DNA [L5].1 mô tả quá trình peroxide hoá lớp lipid ở màng tế bao. Theo đó, phân tử lipid chưa bão hoà ban dau sau khi tiếp xúc với gốc oxy hoá mạnh là hydroxyl đã bị mắt điện tử và trở thành một gốc tự do lipid mới (lipid radical). Gốc này có khả năng kết hợp với O; tạo thành gốc tự do lipid peroxyl. Góc lipid peroxyl có tác động tương tự với hydroxyl ban đầu, nó lay điện tử từ một phân tử lipid chưa bão hoà khác trên màng tế bảo đề trở thành lipid peroxide.

Phân tử lipid vừa bị mắt điện tử tiếp tục trở thành gốc tự do mới và đi tìm phân tử lipid khác đề lay điện tử. Quá trình này lặp đi lap lại khiến các phân tử lipid trên màng tế bào chuyên dan thành dang lipid peroxide, gây ton thương màng tế bao. H,O ⁄ + "OH _}, ⁄ Lipid radical Initiation Unsaturated lipid mee R Lipid peroxide Lipid peroxyl radical Hình 1. Quá trình peroxide hoá lipid màng tế bao (Wolfhardt Freinbichler et al., 2011) Sự oxy hoá theo đây chuyên này néu không được kiểm soát sẽ tạo ra ngày càng nhiều các gốc tự do dẫn đến stress oxy hoá trong tế bào [16].

Stress oxy hoá có thé gây ra một số bệnh lí như: xơ vữa động mạch, ung thư, xơ gan,. Tình trạng bệnh lý có thê tiền trién nhanh hơn vả nặng hơn nếu người bệnh mang nhiều yếu tố nguy cơ (6 nhiễm, rượu bia,. Phân loại các gốc tự do Các gốc tự do được thành hai nhóm chính: gốc tự do chứa oxygen — ROS va gốc tự do chứa nitrogen — RNS; trong đó nhóm gốc tự do ROS phố biến hon va có vai trò quan trọng hơn [17]. Một số gốc tự do phô biến có thé kể đến như: - Superoxide (O›): đây la gốc tự do ROS phô biến nhất, được hình thành chủ yếu ở ti thé.

Gốc này có thê tồn tại đưới dạng hydroperoxyl (HO›) ở môi trường có pH thắp, giúp xuyên qua lớp phospholipid kép của màng tế bào dé dàng hơn. - Hydroxyl (OH): đây là gốc tự do có kha nang phản ứng mạnh mẽ nhất trong số các góc tự do nhóm ROS. Nó có thé phan ứng với các phân tử vô cơ lẫn hữu cơ (bao gồm DNA, protein, lipid, carbohydrate) dẫn đến gây tôn thương nghiêm trong cho tế bào. - Hydrogen peroxide (H202): gốc tự do được hình thành từ phản ứng phân huỷ được xúc tác bởi enzyme superoxide effutase.

HạO; có thê gây tôn hại cho tế bào ở nông độ tương đối thấp (10 #M), ở mức nồng độ cao hơn nó có thẻ gây bat hoạt các enzyme sản xuất năng lượng như glyceraldehhyde-3-phosphate dehydrogenase.