Hình ảnh siêu âm và chụp cắt lớp vi tính lymphoma ổ bụng trẻ em - ĐH Y Dược TP.HCM

Khảo sát hình ảnh siêu âm và chụp cắt lớp vi tính của lymphoma ổ bụng ở trẻ em, cung cấp thông tin quan trọng cho chẩn đoán và điều trị.

• Tác giả: Lê Thị Uyên Phương
• Người hướng dẫn: BSCKII. Nguyễn Hữu Chí
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chẩn Đoán Hình Ảnh (Siêu Âm)
• Đề tài: Khảo Sát Đặc Điểm Hình Ảnh Siêu Âm và Chụp Cắt Lớp Vi Tính của Lymphoma Ổ Bụng ở Trẻ Em
• Loại tài liệu: Luận Văn Chuyên Khoa Cấp II
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Dịch tễ học
• 1.2. Sơ lược cấu trúc, chức năng của hệ bạch huyết
• 1.3. Mô bệnh học
• 1.4. Một số đặc điểm lâm sàng
• 1.5. Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh
• 1.6. Hình ảnh lymphoma ổ bụng trên siêu âm và cắt lớp vi tính
• 1.7. Phương pháp điều trị hiện nay
• 1.8. Các nghiên cứu có liên quan
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Định nghĩa các biến số trong nghiên cứu
• 2.4. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung
• 3.2. Đặc điểm hình ảnh siêu âm của lymphoma ổ bụng
• 3.3. Đặc điểm hình ảnh cắt lớp vi tính của lymphoma ổ bụng
• 3.4. Liên quan giữa đặc điểm tổn thương hạch, ống tiêu hóa trên siêu âm và cắt lớp vi tính với thể tiến triển của lymphoma
• TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Lymphoma Ổ Bụng ở Trẻ Em Chẩn Đoán Điều Trị

Lymphoma là một bệnh lý ác tính chiếm khoảng 4% trong tất cả các ung thư ở trẻ em. Bệnh đứng hàng thứ 3 sau bạch cầu cấp và u não ở các nước phát triển. Tại TP.HCM, lymphoma đứng thứ 3 trong các bệnh lý ác tính ở trẻ em. Tỷ lệ mới mắc lymphoma ngày càng tăng. Lymphoma bao gồm hai nhóm bệnh chính: lymphoma Hodgkin và lymphoma không Hodgkin. Chẩn đoán xác định lymphoma dựa trên mô bệnh học từ mẫu sinh thiết. Chẩn đoán sớm, đánh giá giai đoạn chính xác và phối hợp các phương pháp điều trị thích hợp giúp kéo dài thời gian sống và thời gian sống không bệnh của bệnh nhân. Lymphoma ổ bụng có thể tổn thương ở một hay nhiều cơ quan trong ổ bụng. Cần nhận diện được các dấu hiệu hình ảnh đặc trưng để chẩn đoán sớm lymphoma ổ bụng, đặc biệt là nhóm lymphoma không Hodgkin tiến triển rất nhanh.

1.1. Dịch Tễ Học và Các Yếu Tố Nguy Cơ của Lymphoma ở Trẻ Em

Tại Hoa Kỳ, Hodgkin lymphoma (HL) chiếm 8,8% bệnh lý ác tính ở trẻ em. HL ít gặp ở bệnh nhân dưới 4 tuổi, thường xảy ra ở trẻ lớn và thanh thiếu niên. Nguy cơ tăng gấp 99 lần đối với trẻ sinh đôi cùng trứng, gấp 7 lần ở anh, chị, em ruột. Non-Hodgkin lymphoma (NHL) chiếm 8 – 10% bệnh lý ác tính ở trẻ em. NHL ưu thế ở nam giới, nam cao gấp hai lần so với nữ. Các yếu tố nguy cơ: di truyền, đột biến nhiễm sắc thể, suy giảm miễn dịch, nhiễm Epstein-Barr virus, Helicobacter pylori …

1.2. Cấu Trúc và Chức Năng Hệ Bạch Huyết Liên Quan Lymphoma Ổ Bụng

Hệ bạch huyết có chức năng chính là bảo vệ cơ thể chống lại sự xâm nhập và gây hại của các vi sinh vật cũng như các chất lạ của cơ thể. Các cơ quan bạch huyết (tủy xương, lách, tuyến ức) cùng các tế bào miễn dịch hình thành nên hệ bạch huyết – miễn dịch. Cơ quan lympho là những cơ quan tại đó các lympho bào tăng trưởng, biệt hóa, trưởng thành cũng như được hoạt hóa để trở thành những tế bào có chức năng và thực hiện một phần chức năng miễn dịch. Hạch lymphô phân bố khắp cơ thể, ở các vị trí chiến lược, giúp xử trí kháng nguyên trong hệ bạch mạch.

II. Thách Thức Trong Chẩn Đoán Hình Ảnh Lymphoma Ổ Bụng Trẻ Em

Chẩn đoán lymphoma ổ bụng ở trẻ em gặp nhiều thách thức do các dấu hiệu hình ảnh học đôi khi không đặc hiệu, dễ gây chẩn đoán nhầm với bệnh lý lành tính hoặc ác tính khác. Ví dụ, hình ảnh tổn thương hạch ổ bụng có thể nhầm với di căn từ ung thư biểu mô tuyến hay lao hạch. Lymphoma ống tiêu hóa dễ nhầm lẫn với ung thư biểu mô tuyến hay bệnh Crohn. Do đó, cần nhận diện được các dấu hiệu hình ảnh đặc trưng để chẩn đoán sớm lymphoma ổ bụng.

2.1. Các Phương Pháp Chẩn Đoán Hình Ảnh Lymphoma Ưu và Nhược Điểm

Chẩn đoán xác định lymphoma dựa trên mô bệnh học từ mẫu sinh thiết tủy xương, hạch bạch huyết hoặc khối u. Tuy nhiên, bệnh có thể được chẩn đoán sớm hơn bằng các phương tiện ít xâm lấn, nhất là chẩn đoán hình ảnh. Từ gợi ý chẩn đoán lymphoma dựa trên hình ảnh học sẽ giúp đưa ra các kiến nghị xét nghiệm, can thiệp phù hợp nhằm giảm tai biến, biến chứng nặng trước khi điều trị đặc hiệu.

2.2. Sai Sót Thường Gặp Khi Đọc Kết Quả Siêu Âm Ổ Bụng Trẻ Em

Một số đặc điểm hình ảnh học của tổn thương đôi khi không đặc hiệu, dễ gây chẩn đoán nhầm với bệnh lý lành tính hoặc ác tính khác. Ví dụ như hình ảnh tổn thương lymphoma hạch ổ bụng có thể chẩn đoán nhầm với di căn từ ung thư biểu mô tuyến hay lao hạch; lymphoma ống tiêu hóa dễ nhầm lẫn với ung thư biểu mô tuyến hay bệnh Crohn… Do đó, cần nhận diện được các dấu hiệu hình ảnh đặc trưng để chẩn đoán sớm lymphoma ổ bụng.

III. Siêu Âm Trong Chẩn Đoán Lymphoma Ổ Bụng ở Trẻ Em Hướng Dẫn

Siêu âm là một phương pháp chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn, dễ thực hiện và có chi phí thấp. Trong chẩn đoán lymphoma ổ bụng ở trẻ em, siêu âm có vai trò quan trọng trong việc phát hiện các tổn thương hạch, tổn thương tạng và tổn thương ống tiêu hóa. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng siêu âm có độ nhạy và độ đặc hiệu hạn chế, đặc biệt trong việc đánh giá các tổn thương nhỏ hoặc nằm sâu trong ổ bụng.

3.1. Đặc Điểm Hình Ảnh Siêu Âm Hạch Lymphoma ở Bụng Trẻ Em

Trên siêu âm, hạch lymphoma thường có hình tròn hoặc bầu dục, kích thước lớn hơn bình thường, mất cấu trúc rốn hạch và có thể có hoại tử bên trong. Tuy nhiên, cần phân biệt với các bệnh lý hạch khác như viêm hạch, lao hạch hoặc di căn hạch.

3.2. Cách Nhận Biết Lymphoma Ống Tiêu Hóa Trên Siêu Âm Bụng

Trên siêu âm, lymphoma ống tiêu hóa có thể biểu hiện dưới dạng dày thành ống tiêu hóa, có thể có hoặc không có loét. Cần phân biệt với các bệnh lý viêm ruột như bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng.

3.3. Đánh Giá Tổn Thương Tạng Gan Lách Thận Do Lymphoma Bằng Siêu Âm

Trên siêu âm, lymphoma có thể gây ra các tổn thương ở gan, lách và thận. Các tổn thương này có thể là các nốt giảm âm, tăng âm hoặc hỗn hợp âm. Cần phân biệt với các bệnh lý khác như u gan, u lách hoặc u thận.

IV. Cắt Lớp Vi Tính CT Scan Trong Chẩn Đoán Lymphoma Ổ Bụng

Cắt lớp vi tính (CT scan) là một phương pháp chẩn đoán hình ảnh có độ phân giải cao, cho phép đánh giá chi tiết các tổn thương trong ổ bụng. Trong chẩn đoán lymphoma ổ bụng ở trẻ em, CT scan có vai trò quan trọng trong việc xác định vị trí, kích thước và mức độ xâm lấn của các tổn thương. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng CT scan sử dụng tia X, có thể gây hại cho trẻ em.

4.1. Đặc Điểm Hình Ảnh CT Scan Hạch Lymphoma ở Bụng Trẻ Em

Trên CT scan, hạch lymphoma thường có hình tròn hoặc bầu dục, kích thước lớn hơn bình thường, có thể có hoại tử bên trong và ngấm thuốc cản quang không đồng nhất. Cần phân biệt với các bệnh lý hạch khác như viêm hạch, lao hạch hoặc di căn hạch.

4.2. Cách Nhận Biết Lymphoma Ống Tiêu Hóa Trên CT Scan Bụng

Trên CT scan, lymphoma ống tiêu hóa có thể biểu hiện dưới dạng dày thành ống tiêu hóa, có thể có hoặc không có loét và ngấm thuốc cản quang không đồng nhất. Cần phân biệt với các bệnh lý viêm ruột như bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng.

4.3. Đánh Giá Tổn Thương Tạng Gan Lách Thận Do Lymphoma Bằng CT Scan

Trên CT scan, lymphoma có thể gây ra các tổn thương ở gan, lách và thận. Các tổn thương này có thể là các nốt giảm đậm độ, tăng đậm độ hoặc hỗn hợp đậm độ và ngấm thuốc cản quang không đồng nhất. Cần phân biệt với các bệnh lý khác như u gan, u lách hoặc u thận.

V. So Sánh Siêu Âm và CT Scan Trong Chẩn Đoán Lymphoma Ổ Bụng

Cả siêu âm và CT scan đều có vai trò quan trọng trong chẩn đoán lymphoma ổ bụng ở trẻ em. Siêu âm có ưu điểm là không xâm lấn, dễ thực hiện và có chi phí thấp, nhưng độ nhạy và độ đặc hiệu hạn chế. CT scan có độ phân giải cao, cho phép đánh giá chi tiết các tổn thương, nhưng sử dụng tia X và có chi phí cao hơn. Việc lựa chọn phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể.

5.1. Độ Nhạy và Độ Đặc Hiệu Của Siêu Âm và CT Scan

Độ nhạy và độ đặc hiệu của siêu âm trong chẩn đoán lymphoma ổ bụng thường thấp hơn so với CT scan. Điều này là do siêu âm có độ phân giải hạn chế và khó đánh giá các tổn thương nhỏ hoặc nằm sâu trong ổ bụng.

5.2. Khi Nào Nên Sử Dụng Siêu Âm và Khi Nào Nên Dùng CT Scan

Siêu âm thường được sử dụng làm phương pháp chẩn đoán ban đầu trong trường hợp nghi ngờ lymphoma ổ bụng. Nếu kết quả siêu âm không rõ ràng hoặc cần đánh giá chi tiết hơn, CT scan sẽ được chỉ định.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Lymphoma Ổ Bụng

Siêu âm và CT scan là những công cụ chẩn đoán hình ảnh quan trọng trong việc phát hiện và đánh giá lymphoma ổ bụng ở trẻ em. Việc kết hợp cả hai phương pháp này có thể giúp chẩn đoán sớm và chính xác bệnh, từ đó cải thiện kết quả điều trị. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá vai trò của các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác như MRI và PET/CT trong chẩn đoán lymphoma ổ bụng.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chẩn Đoán Sớm Lymphoma Ổ Bụng ở Trẻ Em

Chẩn đoán sớm lymphoma ổ bụng có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả điều trị. Việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm cho phép áp dụng các phương pháp điều trị ít xâm lấn hơn và có tỷ lệ thành công cao hơn.

6.2. Các Phương Pháp Chẩn Đoán Hình Ảnh Mới Trong Tương Lai

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh mới như MRI và PET/CT có tiềm năng lớn trong việc cải thiện độ chính xác của chẩn đoán lymphoma ổ bụng. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá vai trò của các phương pháp này trong thực hành lâm sàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lymphoma là bệnh lý ác tính của hệ thống bạch huyết, chiếm khoảng 4% trong tổng số các bệnh lý ung thư ở trẻ em. Tại các quốc gia phát triển, lymphoma đứng hàng thứ 3 sau bệnh bạch cầu cấp và u não, chiếm tỷ lệ từ 10% đến 15% các khối u ác tính ở trẻ nhỏ. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ mới mắc hàng năm được ghi nhận ở mức 10,6 trên 1.000.000 trẻ em. Bệnh lý này được phân thành hai nhóm chính gồm Hodgkin lymphoma và Non-Hodgkin lymphoma, trong đó Non-Hodgkin lymphoma chiếm ưu thế lớn ở trẻ nhỏ và thường tiến triển với độ ác tính từ trung bình đến rất cao. Nếu được phát hiện sớm và điều trị theo phác đồ đa mô thức chuẩn, tỷ lệ sống còn toàn bộ sau 5 năm có thể đạt từ 90% đến 95% đối với Hodgkin lymphoma và trên 85% đối với Non-Hodgkin lymphoma.

Tuy nhiên, lymphoma ổ bụng ở trẻ em thường có biểu hiện lâm sàng đa dạng, dễ bị chẩn đoán nhầm với các bệnh lý lành tính hoặc ác tính khác như lao hạch, ung thư biểu mô tuyến, bệnh Crohn hay viêm ruột thừa cấp. Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mô tả chi tiết đặc điểm hình ảnh siêu âm và chụp cắt lớp vi tính của lymphoma ổ bụng ở trẻ em, đồng thời phân tích mối liên quan giữa các đặc điểm tổn thương với các thể tiến triển của bệnh. Nghiên cứu được triển khai trên cỡ mẫu bệnh nhi tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 trong giai đoạn từ tháng 01/2015 đến tháng 05/2021, đóng góp cơ sở dữ liệu thực chứng quan trọng giúp nâng cao năng lực chẩn đoán sớm và hỗ trợ phân tầng nguy cơ điều trị chính xác cho bệnh nhi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hệ thống phân loại mô bệnh học quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2008, cập nhật 2016) dành cho Hodgkin lymphoma và Non-Hodgkin lymphoma. Về mặt động lực học phát triển tế bào, bệnh được phân thành ba nhóm tiến triển chính: thể tiến triển chậm (indolent), thể tiến triển nhanh (aggressive - bao gồm lymphoma tế bào B lớn lan tỏa, lymphoma tế bào lớn thoái sản) và thể tiến triển rất nhanh (highly aggressive - điển hình là lymphoma Burkitt và lymphoma nguyên bào lympho). Trong đó, thể tiến triển rất nhanh có thời gian nhân đôi khối u chỉ tính bằng ngày hoặc tuần, đòi hỏi can thiệp cấp cứu.

Khung lý thuyết giải phẫu - mô học bệnh học làm sáng tỏ cơ chế thâm nhiễm của tế bào lympho ác tính từ mô lympho liên kết niêm mạc (MALT) tại đường tiêu hóa và hệ thống hạch bạch huyết mạc treo, sau phúc mạc. Nghiên cứu áp dụng các khái niệm hình ảnh học chuyên sâu như dấu hiệu bánh kẹp mạc treo ("sandwich sign") mô tả khối hạch bao quanh bó mạch, dấu hiệu động mạch chủ nổi ("floating aorta") do hạch sau phúc mạc đẩy lệch trục mạch máu, và dấu hiệu phình rộng lòng ruột giả dạng nang ("aneurysmal dilatation") do u thâm nhiễm phá hủy đám rối thần kinh cơ thành ruột.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế hồi cứu mô tả hàng loạt ca. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hơn 100 hồ sơ bệnh nhi được chẩn đoán xác định mô bệnh học là lymphoma và có ghi nhận tổn thương trong ổ bụng tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 từ tháng 01/2015 đến tháng 05/2021. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện toàn bộ được áp dụng nhằm thu thập tối đa các trường hợp thỏa mãn tiêu chuẩn chọn bệnh có đầy đủ dữ liệu hình ảnh siêu âm và chụp cắt lớp vi tính lưu trữ định dạng chuẩn DICOM.

Phương tiện khảo sát gồm máy siêu âm đa tần số sử dụng đầu dò cong (convex) 3,5 - 5 MHz và đầu dò phẳng (linear) 7 - 12 MHz, cùng hệ thống máy chụp cắt lớp vi tính 16 lát cắt có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch không ion hóa liều 1,5 - 2 ml/kg thể trọng (Ultravist 300 hoặc Xenetix 300). Hình ảnh được phân tích độc lập bởi 2 bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh có trên 5 năm kinh nghiệm thông qua phần mềm chuyên dụng Radiant. Dữ liệu được mã hóa, xử lý và phân tích bằng phần mềm thống kê STATA phiên bản 15.0. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là để kiểm định chính xác độ nhạy, tính đồng thuận hình ảnh và phân tích tương quan đường cong ROC giữa các biến số hình thái học với mức độ ác tính mô bệnh học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát ghi nhận tổn thương hạch và ống tiêu hóa là hai vị trí biểu hiện phổ biến nhất trong lymphoma ổ bụng ở trẻ em. Hạch ổ bụng xuất hiện ở trên 60% các trường hợp, trong khi tổn thương ống tiêu hóa chiếm khoảng 50% số ca bệnh. Tổn thương các tạng đặc trong ổ bụng được phát hiện với tỷ lệ thấp hơn nhưng có ý nghĩa lâm sàng nặng nề: gan chiếm khoảng 28%, lách chiếm khoảng 26%, thận chiếm khoảng 15% và tụy xuất hiện dưới 5%.

Trên hình ảnh siêu âm, tổn thương hạch chủ yếu thể hiện dưới dạng giảm phản âm đồng nhất (chiếm trên 80% trường hợp), hạch kết chùm tạo thành khối đa thùy bao quanh bó mạch mạc treo chiếm trên 60%. Đối với ống tiêu hóa, hình ảnh dày thành đồng tâm hoặc lệch tâm với độ dày trung bình từ 15 mm đến 25 mm xuất hiện ở hầu hết các ca, đi kèm hiện tượng mất hoàn toàn cấu trúc phân lớp thành ruột trong hơn 75% trường hợp.

Trên hình ảnh chụp cắt lớp vi tính (CLVT), các khối u hạch và tổn thương đường tiêu hóa thể hiện đậm độ đồng nhất tương đương cơ, ngấm thuốc tương phản kém và đồng nhất ở hơn 70% trường hợp. Phân tích diện tích dưới đường cong ROC (AUC) cho thấy bề dày thành ống tiêu hóa trên siêu âm và CLVT có giá trị phân định rõ rệt giữa thể tiến triển nhanh (TTTN) và thể tiến triển rất nhanh (TTTRN), với độ dày thành ruột ở nhóm TTTRN (đặc biệt là lymphoma Burkitt) lớn hơn đáng kể so với nhóm TTTN.

Thảo luận kết quả

Cơ chế bệnh sinh lý giải cho hình ảnh dày thành ruột nhưng không gây hẹp lòng hoặc gây giãn rộng lòng ống tiêu hóa là do tế bào lympho ác tính tăng sinh mạnh mẽ từ lớp dưới niêm mạc, nhanh chóng phá hủy cấu trúc lớp cơ và đám rối thần kinh tự chủ Auerbach, làm mất trương lực co bóp thành ruột. Điều này tạo nên hình ảnh giả phình lòng ruột đặc trưng, hoàn toàn đối lập với hình thái chít hẹp gây tắc ruột sớm của ung thư biểu mô tuyến đường tiêu hóa thường gặp ở người lớn.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, tỷ lệ phân bố bệnh ưu thế ở bé trai với tỷ lệ nam:nữ xấp xỉ 2:1 đến 2,7:1, độ tuổi trung bình mắc bệnh từ 5 đến 7 tuổi là hoàn toàn tương đồng. Trong thực tế phân tích số liệu, sự tương quan giữa các phát hiện trên siêu âm và CLVT có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ phát hiện tổn thương ở từng tạng, kết hợp với bảng đối chiếu mức độ ngấm thuốc cản quang để làm nổi bật ưu thế của CLVT trong khảo sát khoang sau phúc mạc và ưu thế của siêu âm trong đánh giá cấu trúc chi tiết của các quai ruột.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình siêu âm Doppler ban đầu: Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh tại các bệnh viện nhi cần chủ động thực hiện siêu âm cẩn trọng vùng bụng dưới và hồi manh tràng, đo đạc chỉ số trở kháng RI (duy trì ngưỡng tham chiếu 0,64 - 0,84) và tìm kiếm dấu hiệu bánh kẹp mạc treo trong vòng 2 giờ kể từ khi tiếp nhận bệnh nhi nghi ngờ u bụng.
2. Tối ưu hóa phác đồ chụp cắt lớp vi tính đa thì: Khoa Chẩn đoán hình ảnh cần áp dụng quy trình tiêm thuốc cản quang áp lực thấp với liều chuẩn 1,5 - 2,0 ml/kg trên máy CLVT từ 16 dãy trở lên, điều chỉnh thông số phát tia thích ứng theo cân nặng trẻ (từ 80 kV đến 110 kV) nhằm giảm thiểu 30% liều bức xạ ion hóa nhưng vẫn đảm bảo độ phân giải không gian chuẩn để phân chia giai đoạn trong 24 giờ đầu.
3. Ứng dụng điểm cắt bề dày thành ruột trên đường cong ROC: Bác sĩ lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh cần phối hợp áp dụng các ngưỡng kích thước dày thành ống tiêu hóa trên siêu âm và CLVT để định hướng nhanh thể tiến triển rất nhanh (Burkitt lymphoma), rút ngắn thời gian chỉ định sinh thiết mô bệnh học xuống dưới 48 giờ.
4. Thiết lập quy trình hội chẩn đa chuyên khoa định kỳ: Ban giám đốc bệnh viện và các trưởng khoa Ung bướu - Chẩn đoán hình ảnh - Ngoại nhi cần triển khai các buổi hội chẩn định kỳ hàng tuần, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ chẩn đoán chính xác giai đoạn bệnh ban đầu lên trên 95% và phòng ngừa sớm hội chứng ly giải u cấp tính trong vòng 3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh và Siêu âm viên: Nắm vững các dấu hiệu hình ảnh học phân biệt như dấu hiệu bánh sandwich, dày thành mất phân lớp và dạng giả phình ống tiêu hóa, giúp chẩn đoán chính xác và tránh nhầm lẫn với lồng ruột hoặc viêm ruột thừa trong các ca trực cấp cứu.
2. Bác sĩ chuyên khoa Ung bướu Nhi và Huyết học lâm sàng: Khai thác các dữ liệu về thể tiến triển và mức độ lan tràn cơ quan để nhanh chóng đưa ra quyết định hóa trị trúng đích hoặc phối hợp đa mô thức kịp thời, bảo vệ tối đa tính mạng trẻ nhỏ.
3. Học viên sau đại học, Bác sĩ Nội trú và Nghiên cứu sinh: Sử dụng luận văn như một công trình mẫu mực về phương pháp nghiên cứu hồi cứu mô tả hàng loạt ca, cách xây dựng bảng biến số hình ảnh học và kỹ thuật phân tích thống kê đường cong ROC trong y học thực chứng.
4. Nhà quản lý y tế và Lãnh đạo các bệnh viện chuyên khoa Sản - Nhi: Tham khảo cơ sở khoa học để hoạch định đầu tư hệ thống máy siêu âm phân giải cao, trang bị máy CLVT đa lát cắt và xây dựng các hướng dẫn thực hành chuẩn cho tuyến y tế cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Lymphoma ổ bụng ở trẻ em thường gặp nhất là loại mô bệnh học nào?

Bệnh lý này chủ yếu thuộc nhóm Non-Hodgkin lymphoma (chiếm từ 60% đến 80% tổng số ca bệnh), trong đó hai phân nhóm chiếm tỷ lệ cao nhất là lymphoma Burkitt và lymphoma tế bào B lớn lan tỏa. Các phân nhóm này có đặc tính tăng sinh tế bào ác tính rất nhanh và thường khởi phát tại mạc treo, hồi manh tràng hoặc các tạng trong ổ bụng.

Dấu hiệu siêu âm nào giúp phân biệt lymphoma ống tiêu hóa với ung thư biểu mô tuyến?

Lymphoma ống tiêu hóa thường biểu hiện dưới dạng dày thành đồng tâm hoặc lệch tâm trên một đoạn ruột dài trên 5 cm, mất hoàn toàn cấu trúc phân lớp nhưng lòng ruột thường giãn rộng dạng giả phình. Ngược lại, ung thư biểu mô tuyến thường gây dày thành khu trú trên đoạn ruột ngắn và phát triển hướng vào trong lòng ống tiêu hóa gây hẹp lòng và tắc ruột sớm.

Chụp cắt lớp vi tính đóng vai trò gì trong chẩn đoán lymphoma ổ bụng?

Chụp cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch là tiêu chuẩn vàng giúp đánh giá không gian ba chiều toàn diện ổ bụng, phát hiện chính xác các chuỗi hạch sâu sau phúc mạc, đánh giá mức độ thâm nhiễm tạng đặc và hỗ trợ lập bản đồ phân chia giai đoạn trước điều trị với độ nhạy đạt trên 85% đến 90%.

Dấu hiệu "bánh sandwich" (sandwich sign) trên hình ảnh học thể hiện điều gì?

Dấu hiệu bánh sandwich xuất hiện khi các khối hạch phì đại kích thước lớn hợp lưu lại thành khối đa cung bao bọc lấy các mạch máu mạc treo hoặc mạch máu lớn sau phúc mạc ở giữa. Đây là dấu hiệu đặc trưng có giá trị cao hướng tới chẩn đoán tổn thương bản chất lympho mạc treo ổ bụng.

Vì sao cần phân biệt thể tiến triển nhanh và tiến triển rất nhanh qua hình ảnh học?

Thể tiến triển rất nhanh như lymphoma Burkitt có tốc độ nhân đôi khối u tính bằng ngày, tiềm ẩn nguy cơ cao gây biến chứng chèn ép cấp và hội chứng ly giải u. Việc định hướng sớm thể bệnh qua độ dày thành ruột và mức độ xâm lấn khối u giúp bác sĩ lâm sàng bắt đầu điều trị cấp cứu kịp thời trong vòng 24 đến 48 giờ.

Kết luận

• Lymphoma ổ bụng ở trẻ em phần lớn là Non-Hodgkin lymphoma với đặc tính tiến triển nhanh và ác tính cao.
• Siêu âm là phương tiện đầu tay có độ nhạy vượt trội trong phát hiện hạch giảm âm và tổn thương dày thành ống tiêu hóa.
• Chụp cắt lớp vi tính giữ vai trò then chốt trong đánh giá toàn diện giai đoạn bệnh và mức độ xâm lấn sau phúc mạc.
• Bề dày thành ống tiêu hóa trên hình ảnh học có mối tương quan chặt chẽ với các thể tiến triển ác tính của lymphoma.
• Sự kết hợp đồng bộ giữa siêu âm và chụp cắt lớp vi tính giúp nâng cao tỷ lệ chẩn đoán đúng và duy trì cơ hội điều trị khỏi trên 85%.

Công trình nghiên cứu đã cung cấp hệ thống dữ liệu hình ảnh học toàn diện và xác lập giá trị chẩn đoán thực tiễn cho bệnh lý lymphoma ổ bụng ở trẻ em. Trong giai đoạn 2026 - 2028, các nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng quy mô đa trung tâm và tích hợp thêm kỹ thuật chụp PET-CT cùng các thuật toán trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa việc phân tầng nguy cơ. Các bác sĩ và học viên y khoa quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn để áp dụng hiệu quả vào công tác chẩn đoán và điều trị lâm sàng hàng ngày.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Lymphoma là bệnh lý ác tính chiếm 4% trong tất cả các ung thƣ ở trẻ em [62]. Ở các nƣớc phát triển, bệnh đứng hàng thứ 3 sau bạch cầu cấp và u não, chiếm tỉ lệ 10 – 15% [9], [19], [41]. Tại thành phố Hồ Chí Minh, lymphoma đứng thứ 3 trong các bệnh lý ác tính ở trẻ em và đứng thứ 2 sau viêm hạch trong bệnh lý hạch lymphô. Tỉ lệ mới mắc lymphoma ngày càng tăng, tại Hoa Kỳ là 13 – 14/1.000 trẻ em/năm, tại thành phố Hồ Chí Minh là 10,6/1.

Lymphoma bao gồm hai nhóm bệnh chính: lymphoma Hodgkin và lymphoma không Hodgkin [33], [62]. Lymphoma ở trẻ em thƣờng tiến triển nhanh nhƣng bệnh có thể điều trị khỏi. Tại thời điểm khởi phát, lymphoma Hodgkin thƣờng biểu hiện ở hạch và lách; trong khi đó, lymphoma không Hodgkin biểu hiện ở các cơ quan ngoài hạch và thƣờng có độ ác tính trung bình đến cao [75]. Tùy giai đoạn bệnh, lymphoma có thể ảnh hƣởng đến hầu hết các cơ quan trong cơ thể.

Chẩn đoán xác định lymphoma dựa trên mô bệnh học từ mẫu sinh thiết tủy xƣơng, hạch bạch huyết hoặc khối u [52]. Tuy nhiên, bệnh có thể đƣợc chẩn đoán sớm hơn bằng các phƣơng tiện ít xâm lấn, nhất là chẩn đoán hình ảnh. Từ gợi ý chẩn đoán lymphoma dựa trên hình ảnh học sẽ giúp đƣa ra các kiến nghị xét nghiệm, can thiệp phù hợp nhằm giảm tai biến, biến chứng nặng trƣớc khi điều trị đặc hiệu. Chẩn đoán sớm, đánh giá giai đoạn chính xác và phối hợp các phƣơng pháp điều trị thích hợp giúp kéo dài thời gian sống và thời gian sống không bệnh của bệnh nhân, nâng tỉ lệ sống sau 5 năm đối với lymphoma Hodgkin khoảng 90 – 95% và lymphoma không Hodgkin hơn 85% [10], [22], [33], [47].

Lymphoma ổ bụng có thể tổn thƣơng ở một hay nhiều cơ quan trong ổ bụng. Một số đặc điểm hình ảnh học của tổn thƣơng đôi khi không đặc hiệu, dễ gây chẩn đoán nhầm với bệnh lý lành tính hoặc ác tính khác. Ví dụ nhƣ hình ảnh tổn thƣơng lymphoma hạch ổ bụng có thể chẩn đoán nhầm với di căn từ ung thƣ biểu mô tuyến hay lao hạch; lymphoma ống tiêu hóa dễ nhầm lẫn với ung thƣ biểu mô tuyến hay bệnh Crohn… [52], [75]. Do đó, cần nhận diện đƣợc các dấu hiệu hình ảnh đặc trƣng để chẩn đoán sớm lymphoma ổ bụng, đặc biệt là nhóm lymphoma không.

Hodgkin tiến triển rất nhanh nhƣ lymphoma Burkitt, lymphoma nguyên bào lymphô có thời gian sống còn đƣợc tính bằng tuần nếu không đƣợc điều trị đặc hiệu [24]. Có nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc trƣớc đây về lymphoma ổ bụng nhƣng phần lớn là các nghiên cứu về lâm sàng và điều trị, chƣa có nhiều nghiên cứu về hình ảnh học. Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “Khảo sát đặc điểm hình ảnh siêu âm và chụp cắt lớp vi tính của lymphoma ổ bụng ở trẻ em”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.

Mô tả đặc điểm hình ảnh siêu âm của lymphoma ổ bụng ở trẻ em. Mô tả đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính của lymphoma ổ bụng ở trẻ em. Phân tích liên quan giữa đặc điểm của tổn thƣơng lymphoma ổ bụng thƣờng gặp trên siêu âm và chụp cắt lớp vi tính với các thể tiến triển của lymphoma.1 Định nghĩa Lymphoma là thuật ngữ mô tả một nhóm các bệnh ác tính khác nhau trong đó khởi đầu là một tế bào lymphô (tế bào B, tế bào T và hiếm hơn là tế bào chết tự nhiên) ngoài tủy xƣơng chuyển dạng, tăng sinh không kiểm soát, hình thành khối u. Lymphoma thƣờng khởi phát từ hạch nhƣng cũng có thể từ bất kỳ cơ quan nào khác trong cơ thể.