CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DẪN HIỆN TRƯỜNG TRONG CÁC CHƯƠNG TRÌNH TIN TỨC TRUYỀN HÌNH 1. Một số khái niệm 1.1 Chương trình tin tức truyền hình Truyền hình xuất hiện lần đầu tiên trên thế giới vào đầu thế kỷ thứ XX. Với sự bùng nổ ngày một mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ, cùng với các loại hình khác như báo in và phát thanh vào thời kỳ đó, truyền hình đã trở thành một kênh thông tin quan trọng trong đời sống xã hội. Với chất liệu chuyển tải là ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, truyền hình đã mở ra một thế giới chuyển động rất trực quan, là công cụ sắc bén trên mặt trận tư tưởng văn hóa cũng như các lĩnh vực kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng.
Ngày nay, với sự cạnh tranh khốc liệt của các loại hình truyền thông xã hội khác, truyền hình luôn cố gắng phát huy những thế mạnh của mình cả về số lượng kênh lẫn chất lượng chương trình, nhằm đáp ứng yêu cầu của công chúng. Trong đó, không chỉ chú trọng ở các kênh giải trí, mà các chương trình tin tức truyền hình trung ương và địa phương cũng ngày càng được cải thiện, nâng cao cả về nội dung lẫn hình thức thể hiện để có thể đáp ứng một cách tốt nhất nhu cầu của công chúng trong thời đại mới. Để làm rõ chương trình tin tức truyền hình là gì, tôi xin được cắt nghĩa hai khái niệm nhỏ là chương trình truyền hình và tin tức. - Chương trình truyền hình: Giáo trình Báo chí truyền hình của PGS.TS Dương Xuân Sơn, có đề cập đến khái niệm của chương trình truyền hình, đó là: “sự kết hợp, sắp xếp, bố trí hợp lý các tin bài, bảng biểu, tư liệu bằng hình ảnh và âm thanh…” [17, tr.
Cùng trong giáo trình, PGS.TS Dương Xuân Sơn cũng đưa ra cách hiểu cụ thể hơn: “Chương trình truyền hình được hiểu gồm các chương trình như: chương trình “Thời sự”, “Vì an ninh Tổ quốc”, chương trình “Kinh tế”, “Văn hoá”, “Quân đội”, “Phụ nữ”, “Thiếu nhi”, “Trò chơi (gameshow)”,… được phân bố theo các kênh truyền hình và được thể hiện bằng những nội dung cụ thể qua các chương trình bằng các thể loại tác phẩm truyền hình”. Thông thường, những chương trình trên sóng truyền hình sẽ có thời lượng phát cụ thể và các phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên… có trách nhiệm sắp xếp các sự kiện, thông tin đó thành một chuỗi có logic. - Tin tức: Trong cuốn Tường thuật và viết tin – Sổ tay những điều cơ bản của Eng và Jeff Hodson, NXB Thông Tấn (2007) có đề cập: “Tin thời sự: Tin về các diễn biến của một sự kiện nào đó vừa xảy ra và cần phải cho độc giả biết ngay. Đôi khi còn gọi là “Tin sốt dẻo”” [30, tr.
Bên cạnh đó, cuốn sách cũng nói thêm: “Tin tức là những dữ kiện quan trọng hay đáng để ý, được một số đông người quan tâm. Những tin này khác với những điều thông thường xảy ra hàng ngày. Tin tức là những gì khác thường. Một định nghĩa lừng danh về tin tức là: “một con chó cắn người không phải là tin, nhưng nếu một người cắn chó thì đó là tin”” [30, tr.
Trong cuốn Các thể loại Báo chí thông tấn của Đinh Văn Hường có ghi: “Tin tức có thể hiểu theo hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là những thông điệp (message) về các sự kiện, vấn đề, con người trong xã hội, được phản ánh trong các tác phẩm báo chí nói chung. Nghĩa thứ hai - chỉ một thể loại báo chí độc lập. Khái niệm tin chúng ta xem xét ở đây với tư cách là một thể loại báo chí, gắn liền với sự ra đời và phát triển của báo chí”.
Các nhà nghiên Everett Dennis và John Merill trong cuốn “Chúng tôi làm tin” của L. Vaxilépva đã đưa ra định nghĩa như sau: “Tin – là một thông báo, trong đó đưa ra cái nhìn hiện đại về thực tiễn đối với một vấn đề, sự kiện hay quá trình cụ thể. Trong tin phản ánh những thay đổi quan trọng đối với cá nhân hay xã hội, được đưa ra trong bối cảnh phổ biến hay điển hình. Tin được xây dựng có cân nhắc đến sự nhất trí về những gì mà công chúng quan tâm, cũng như đến các hạn chế bên trong và bên ngoài,…” [28, tr.
Qua đó, “tin tức” mặc dù mang những tính chất khác nhau trên từng loại hình báo chí, nhưng vẫn có một cách hiểu chung và gần như thống nhất: là những sự kiện, vấn đề mới, nóng hổi được truyền tải một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất với nhiệm vụ thông báo, phản ánh, bình luận cho công chúng biết về vấn đề đó. - Chương trình tin tức truyền hình: Dựa trên cách tách nghĩa trên, tôi đúc kết lại định nghĩa về “chương trình tin tức truyền hình”: đó là các thông tin, sự kiện mới xảy ra hoặc đang xảy ra được tổng hợp thành một chuỗi các thông tin có liên kết và phát sóng theo thời gian cố định trên sóng truyền hình. Ví dụ như: chương trình thời sự tổng hợp (Thời sự tối, Thời sự trưa), chương trình thời sự chuyên biệt (Cà phê sáng, Chào ngày mới)… Chương trình tức truyền hình là một trong những nội dung đầu tiên và cũng là quan trọng nhất trên các đài truyền hình quảng bá ở Việt Nam hiện nay (phân biệt với các kênh truyền hình trả tiền, phục vụ mục đích thương mại), cập nhật thông tin nổi bật của trong nước và quốc tế. Hình thức thể hiện phổ biến của phần thời sự là các bản tin thời sự tổng hợp, bản tin thời sự chuyên biệt, các bản tin vắn, tin nhanh… Tin, phóng sự, đặc biệt phóng sự ngắn là thể loại được sử dụng phổ biến trong các chương trình thời sự.
Tại Việt Nam, các bản tin truyền hình được phát sóng ở nhiều khung giờ, một số kênh địa phương và quốc gia phát vào khung giờ vàng với cách trình bày ngắn gọn, súc tích, cập nhật liên tục. Nội dung của chương trình tin tức được sắp xếp theo trật tự ưu tiên thông tin chính trị, ngoại giao, tiếp theo là thông tin kinh tế xã hội quan trọng được dư luận quan tâm. Kết thúc bản tin thời sự tổng hợp thường là những phóng sự thuộc lĩnh vực văn hoá, đời sống, đảm bảo tính đa dạng và tăng cường tính nhân văn trong một bản tin thông tấn. Để hoàn thiện một chương trình tin tức như vậy, đòi hỏi các phóng viên, biên tập viên, nhà báo, nhà sản xuất, quay phim phối hợp đồng bộ với nhau một cách nhuần nhuyễn, có sự thống nhất.
Những nội dung thông tin truyền tải trên các chương trình tin tức thường là các vấn đề, sự kiện liên quan đến đời sống, xã hội, con người diễn ra thường ngày. Vì vậy, các chương trình tin tức tại các Đài địa phương nói chung và Đài PT – TH Đà Nẵng nói riêng luôn rất đa dạng, phong phú, nhưng vẫn đảm yếu tố chính trị. Hình 1: Chương trình Thời sự tối trên DanangTV Chương trình Thời sự tối trên DanangTV tiếp nhận phần lớn các thông tin về chính trị, kinh tế, văn hóa, thể thao và các thông tin khác để gia công và nhanh chóng phát sóng kịp thời trong ngày, đảm bảo tính thời sự của chương trình. Sản phẩm của chương trình này gồm có: các tin đã lưu trữ sẵn, các tin vừa nhận, các tin đọc và các tin do biên tập lên hình trực tiếp.
Đối với một số chương trình quan trọng như các đại hội, các sự kiện văn hóa thể thao lớn còn được ghi lại song song với thời gian phát trực tiếp trong chương trình thời sự. Hình 2: Chương trình Chào ngày mới DanangTV Bên cạnh các chương trình thời sự tổng hợp, chương trình thời sự - thông tấn còn có chương trình thời sự chuyên biệt, ví dụ: chương trình thời sự quốc tế, thế giới trong ngày, các bản tin thị trường – tài chính – kinh doanh, chào ngày mới… Các chương trình này cũng có thành phần và cấu tạo chương trình giống chương trình thời sự tổng hợp. Tuy nhiên, nội dung của các chương trình này chuyên sâu và mang tính chủ đề. Riêng đối với các chương trình thời sự quốc tế, Đài Phát thanh truyền hình Đà Nẵng chủ yếu lấy lại các tin ở chương trình Thời sự trưa, Thời sự tối, dịch và đọc âm lại.
Chỉ có một ít tin đặc biệt là sản xuất riêng cho bản tin quốc tế. Hiện trường Trong Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, NXB Đà Nẵng (2002) định nghĩa: “Hiện trường: nơi diễn ra sự việc hay hoạt động thực tế” [10, tr. Thông thường, hiện trường được hiểu là nơi xảy ra một hoạt động hay sự việc nào đó, ví dụ như: hiện trường vụ tai nạn giao thông, hiện trường vụ cướp, hiện trường thi công… đây là cách hiểu bao quát, trực tiếp nhất và dễ hiểu nhất. Xét nghĩa trong lĩnh vực báo chí nói chung và truyền hình nói riêng, “hiện trường” là nơi mà khi người làm nghề nghe đến đều ý thức được rằng đó là nơi mình tác nghiệp, thực hiện các tin bài, phóng sự, ghi nhanh… phục vụ cho việc truyền tải thông tin đến đông đảo khán giả.
Công việc của một phóng viên là thu thập tin tức từ nội dung đến hình ảnh tại những nơi xảy ra hoặc liên quan đến sự việc, sau đó tiến hành biên tâp thành một tin hay phóng sự hoàn chỉnh để truyền tải đến khán giả. Qua đó, có thể thấy từ “hiện trường” dù được xem xét từ góc độ nào, lĩnh vực nào thì nó đều có nghĩa là nơi diễn ra sự việc, vấn đề. Như vậy, trong các tác phẩm báo chí truyền hình, hiện trường là nơi phóng viên có mặt, nơi phóng viên thu thập tin tức và là bối cảnh mà phóng viên đứng dẫn. Cụ thể hơn như, trong buổi lễ giao nhận quân, các phóng viên sẽ đến nơi diễn ra buổi lễ giao nhận và tiến hành lấy những thông tin cần thiết, phù hợp cho một bản tin và nơi diễn ra sự kiện đó cũng được xem là hiện trường.
Với các sản phẩm trên sóng truyền hình, hiện trường tin tức, phóng sự thường là một số các địa điểm như sau: nơi xảy ra thiên tai, bão, lũ, động đất, chiến tranh…; địa bàn đặc biệt: nước ngoài, địa bàn khó đến (huyện, đảo,…), vùng xâu vùng xa (các vùng dân tộc thiểu số, rừng,…); nơi diễn ra các hội nghị quốc tế lớn trong và ngoài nước, các sự kiện Lễ hội,…; nơi xảy ra các vụ việc nghiêm trọng: các vụ tai nạn giao thông, hoả hoạn, một số hiện trường nhằm phản ánh vấn đề, như: ngay trên những con đường, tại cơ sở kinh doanh sản xuất trái phép, buôn lậu… 1.