Khảo Sát Chủ Ngữ Tiếng Việt Dưới Góc Nhìn Của Lý Thuyết Điển Mẫu

Luận án tiến sĩ khảo sát chủ ngữ tiếng Việt từ góc nhìn lý thuyết điển mẫu, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngữ pháp và cấu trúc ngôn ngữ.

• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Khảo Sát Chủ Ngữ Tiếng Việt Dưới Góc Nhìn Lý Thuyết Điển Mẫu
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ ngôn ngữ học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình vẽ, đồ thị
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ VẤN ĐỀ VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Các khuynh hướng nghiên cứu “chủ ngữ” trong các trường phái ngôn ngữ học
• 1.1.1. Khuynh hướng cổ điển
• 1.1.2. Khuynh hướng cấu trúc và khuynh hướng chức năng
• 1.1.3. Khuynh hướng ngữ pháp ngữ nghĩa
• 1.1.4. Khuynh hướng ngữ pháp tạo sinh
• 1.1.5. Khuynh hướng tri nhận
• 1.2. Các quan điểm nghiên cứu chủ ngữ trong tiếng Việt
• 1.2.1. Quan điểm “câu tiếng Việt có chủ ngữ”
• 1.2.1.1. Khuynh hướng truyền thống
• 1.2.1.2. Khuynh hướng hiện đại
• 1.2.2. Quan điểm “câu tiếng Việt không có chủ ngữ” hay chủ ngữ không phải là nhãn hiệu cần thiết để miêu tả cấu trúc câu tiếng Việt
• 1.2.3. Quan điểm của luận án
• 1.3. Lý thuyết điển mẫu
• 1.3.1. Lý thuyết điển mẫu
• 1.3.2. Các công trình nghiên cứu áp dụng lý thuyết điển mẫu
• 1.3.2.1. Các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 1.3.2.2. Các công trình nghiên cứu về điển mẫu trong tiếng Việt
• 1.3.3. Một số ứng dụng mẫu mực của lý thuyết điển mẫu trong nghiên cứu cú pháp
• 1.3.3.1. Kết cấu sở hữu cách
• 1.3.3.2. Kết cấu ngoại động
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ XÁC LẬP VÀ BỘ TIÊU CHÍ XÁC ĐỊNH CHỦ NGỮ ĐIỂN MẪU
• 2.1. Một vài nhận xét chung
• 2.2. Cơ sở xác lập bộ tiêu chí
• 2.2.1. Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ tổng quát của Keenan
• 2.2.2. Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ của H.
• 2.2.3. Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ tiếng Việt của các tác giả nghiên cứu về cú pháp tiếng Việt
• 2.2.4. Cơ sở xác lập tiêu chí nhận diện chủ ngữ nhìn từ góc độ loại hình học
• 2.3. Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ điển mẫu trong tiếng Việt
• 2.3.1. Tiêu chí về đặc điểm ngữ pháp
• 2.3.1.1. Tiêu chí về các đặc điểm ngữ pháp nói chung
• 2.3.1.2. Tiêu chí về vị trí và hình thức biểu đạt
• 2.3.2. Tiêu chí về đặc điểm ngữ nghĩa
• 2.3.3. Tiêu chí về đặc điểm ngữ dụng
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC TRƯỜNG HỢP CHỦ NGỮ ĐIỂN MẪU TRONG CÂU TIẾNG VIỆT
• 3.1. Chủ ngữ điển mẫu của các câu có hệ từ “là”
• 3.1.1. Các loại chủ ngữ điển mẫu trong câu có hệ từ “là”
• 3.1.2. Các tiêu chí ngữ pháp
• 3.1.3. Các tiêu chí ngữ nghĩa và ngữ dụng
• 3.2. Chủ ngữ điển mẫu của các câu không có hệ từ “là” (các câu có trật tự SV(O) thông thường)
• 3.2.1. Các vai nghĩa của chủ ngữ điển mẫu
• 3.2.1.1. Chủ ngữ là tác thể, hành thể
• 3.2.1.2. Chủ ngữ là chủ thể tính chất, phẩm chất
• 3.2.1.3. Chủ ngữ là nghiệm thể (expriencer)
• 3.2.1.4. Chủ ngữ là chủ sở hữu (possessor)
• 3.2.1.5. Chủ ngữ là chủ thể so sánh
• 3.2.2. Các tiêu chí ngữ pháp và ngữ dụng
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC TRƯỜNG HỢP CHỦ NGỮ KHÔNG ĐIỂN MẪU TRONG CÂU TIẾNG VIỆT
• 4.1. Chủ ngữ không điển mẫu của các câu có hệ từ “là”
• 4.1.1. Chủ ngữ được cấu tạo bởi động từ/tính từ
• 4.1.2. Chủ ngữ được cấu tạo bởi một kết cấu C-V
• 4.1.3. Chủ ngữ được cấu tạo bởi giới từ hoặc ngữ giới từ
• 4.2. Chủ ngữ không điển mẫu của các câu không có hệ từ “là”
• 4.2.1. Chủ ngữ là thể từ/ngữ thể từ
• 4.2.1.1. Chủ ngữ có vai nghĩa “nguyên nhân”
• 4.2.1.2. Chủ ngữ có vai nghĩa “phương tiện, công cụ”
• 4.2.1.3. Chủ ngữ có vai nghĩa “vị trí, vật chứa”
• 4.2.1.4. Chủ ngữ có vai nghĩa “đối thể, tiếp thể”
• 4.2.2. Chủ ngữ là động từ/động ngữ, tính từ/tính ngữ và kết cấu C-V
• 4.3. Chủ ngữ của các câu có thành tố chỉ không gian cấu tạo bởi cấu trúc “thời vị từ + X” đứng đầu
• 4.3.1. Trường hợp câu tồn tại
• 4.3.2. Trường hợp câu thường được xem là có chủ ngữ đảo trí
• 4.3.3. Trường hợp câu thường được xem là có chủ ngữ zero (chủ ngữ tỉnh lược)
• 4.4. Chủ ngữ của các câu có thành tố chỉ thời gian đứng đầu
• 4.5. Các trường hợp chủ ngữ đảo trí
• 4.6. Chủ ngữ zero
• 4.6.1. Chủ ngữ zero hồi chỉ
• 4.6.2. Chủ ngữ zero là chủ thể phát ngôn hoặc đối tượng tiếp nhận
• 4.7. “Nó” với vai trò là chủ ngữ thực và chủ ngữ hình thức
• 4.8. Chủ ngữ của một số kiểu câu khác
• 4.9. Mức độ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của các trường hợp chủ ngữ phi điển mẫu
• 4.10. Mô hình phạm trù chủ ngữ
• 4.11. Nhận xét chung
• CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chủ Ngữ Tiếng Việt Lý Thuyết Điển Mẫu Là Gì

Chủ ngữ trong tiếng Việt luôn là một chủ đề được quan tâm trong ngôn ngữ học. Việc xác định chủ ngữ không phải lúc nào cũng dễ dàng do tính đa dạng và linh hoạt của cấu trúc câu tiếng Việt. Nhiều nhà ngôn ngữ học đã đặt ra câu hỏi về sự tồn tại thực sự của chủ ngữ trong tiếng Việt. Lý thuyết điển mẫu, một lý thuyết phổ biến trong nhiều lĩnh vực khoa học, có thể mang lại một góc nhìn mới để giải quyết vấn đề này. Lý thuyết điển mẫu đặc biệt hiệu quả khi áp dụng cho các hiện tượng có ranh giới phạm trù không rõ ràng. Luận án này sẽ áp dụng lý thuyết điển mẫu để nghiên cứu thành phần chủ ngữ, hướng đến xây dựng bức tranh về phạm trù chủ ngữ trong câu tiếng Việt với nhiều loại chủ ngữ khác nhau, cùng đặc điểm riêng quyết định vị trí của chúng trong phạm trù.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Lý Thuyết Điển Mẫu Rosch

Lý thuyết điển mẫu Rosch cho rằng các phạm trù không có ranh giới rõ ràng. Các thành viên trong một phạm trù có mức độ điển hình khác nhau. Một số thành viên là điển mẫu, đại diện tốt nhất cho phạm trù, trong khi những thành viên khác nằm ở vùng biên. Điển mẫu trong ngôn ngữ học giúp giải thích những hiện tượng cú pháp phức tạp, đặc biệt khi ranh giới giữa các thành phần câu không rõ ràng. Việc áp dụng lý thuyết này vào chủ ngữ tiếng Việt sẽ mở ra một hướng tiếp cận mới, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất và chức năng của thành phần này trong câu.

1.2. Tại Sao Chọn Lý Thuyết Điển Mẫu Cho Chủ Ngữ Tiếng Việt

Tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập điển hình với câu hỏi mà cho đến nay các nhà ngữ pháp vẫn chưa thống nhất được câu trả lời: “tiếng Việt là ngôn ngữ thiên về chủ ngữ hay thiên về chủ đề”? Việc áp dụng lý thuyết điển mẫu vào việc xem xét chủ ngữ trong tiếng Việt, chúng tôi muốn bắt đầu chỉ ra các cơ sở xác lập một điển mẫu chủ ngữ, bao gồm các tiêu chí chung để từ đó xem xét các thành phần có thể đóng vai trò làm chủ ngữ trong câu. Nếu thành phần nào đáp ứng được các tiêu chí như vậy, thì thành phần đó sẽ được xem là chủ ngữ điển mẫu.

II. Vấn Đề Xác Định Chủ Ngữ Thách Thức Trong Ngữ Pháp

Việc xác định chủ ngữ trong tiếng Việt không phải là một nhiệm vụ đơn giản. Sự không thống nhất trong các quan điểm còn khiến các nhà ngôn ngữ học thậm chí đã đưa ra giả thuyết “tiếng Việt không có chủ ngữ” (Cao Xuân Hạo) và nghi ngờ tư cách xác đáng của cấu trúc chủ - vị được áp dụng lâu nay để miêu tả cấu trúc cú pháp của câu tiếng Việt. Nguyên nhân sâu xa của sự tranh luận và bàn cãi về vấn đề tiếng Việt có hay không có chủ ngữ này, chính là bản chất cú pháp của tiếng Việt, một ngôn ngữ đơn lập.

2.1. Sự Khác Biệt Giữa Các Trường Phái Ngôn Ngữ Học Về Chủ Ngữ

Các trường phái ngôn ngữ học khác nhau có những quan điểm khác nhau về chức năng của chủ ngữ. Một số trường phái tập trung vào vai trò cú pháp của chủ ngữ, trong khi những trường phái khác nhấn mạnh vai trò ngữ nghĩa hoặc ngữ dụng. Chính sự khác biệt này đã dẫn đến những tranh cãi về việc xác định chủ ngữ trong tiếng Việt, đặc biệt là khi áp dụng các lý thuyết ngôn ngữ học từ các ngôn ngữ khác.

2.2. Tiêu Chí Xác Định Chủ Ngữ Hình Thức và Ngữ Nghĩa

Nhiều tiêu chí đã được đưa ra để nhận diện thành phần quan trọng này của câu, cả các tiêu chí hình thức và ngữ nghĩa. Song, như lịch sử nghiên cứu cú pháp tiếng Việt cho thấy, đây là một việc làm hết sức khó khăn bởi hiện thực nhiều chiều kích của câu bao giờ cũng phức tạp hơn rất nhiều so với những lập thức lí thuyết ban đầu, có lẽ bởi vậy mà đến hiện nay vẫn chưa có một mô hình, một cách giải quyết nào thỏa đáng được đưa ra.

2.3. Giả Thuyết Tiếng Việt Không Có Chủ Ngữ Phân Tích Chi Tiết

Giả thuyết “tiếng Việt không có chủ ngữ” là một quan điểm cực đoan, nhưng nó đặt ra một câu hỏi quan trọng về bản chất của cấu trúc câu tiếng Việt. Liệu cấu trúc chủ-vị có phải là cách duy nhất để mô tả câu tiếng Việt? Các nhà ngôn ngữ học theo trường phái này cho rằng tiếng Việt thiên về chủ đề hơn là chủ ngữ, và các thành phần trong câu được sắp xếp theo một trật tự khác so với các ngôn ngữ có chủ ngữ rõ ràng.

III. Phương Pháp Xác Lập Tiêu Chí Chủ Ngữ Điển Mẫu Hướng Dẫn

Để xác định chủ ngữ điển mẫu trong tiếng Việt, cần xây dựng một bộ tiêu chí dựa trên các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Các tiêu chí này sẽ giúp đánh giá mức độ điển hình của một thành phần câu trong vai trò chủ ngữ. Bộ tiêu chí này sẽ là nền tảng để phân tích và so sánh các loại chủ ngữ khác nhau trong tiếng Việt.

3.1. Tiêu Chí Ngữ Pháp Vị Trí và Hình Thức Biểu Đạt

Tiêu chí ngữ pháp bao gồm vị trí của chủ ngữ trong câu (thường đứng trước động từ chính), hình thức biểu đạt (danh từ, cụm danh từ, đại từ), và khả năng kết hợp với các thành phần khác trong câu. Những thành phần câu nào thường xuyên xuất hiện ở vị trí chủ ngữ và có hình thức biểu đạt rõ ràng sẽ được coi là gần với điển mẫu chủ ngữ hơn.

3.2. Tiêu Chí Ngữ Nghĩa Vai Trò và Ý Nghĩa Của Chủ Ngữ

Tiêu chí ngữ nghĩa tập trung vào vai trò và ý nghĩa của chủ ngữ trong câu. Chủ ngữ có thể là tác thể, chịu thể, người trải nghiệm, hoặc chủ sở hữu. Những chủ ngữ có vai trò tích cực và ý nghĩa rõ ràng trong câu sẽ được đánh giá cao hơn về mức độ điển hình.

3.3. Tiêu Chí Ngữ Dụng Thông Tin Mới và Thông Tin Cũ

Tiêu chí ngữ dụng xem xét vai trò của chủ ngữ trong việc truyền đạt thông tin. Chủ ngữ thường mang thông tin đã biết (thông tin cũ), trong khi vị ngữ thường mang thông tin mới. Một chủ ngữ điển mẫu thường liên kết với thông tin đã được đề cập trước đó trong cuộc hội thoại hoặc văn bản.

IV. Chủ Ngữ Điển Mẫu Trong Câu Tiếng Việt Phân Loại Chi Tiết

Chương này trình bày các kiểu câu có chủ ngữ đáp ứng đầy đủ các tiêu chí đã đề ra trong bộ tiêu chí điển mẫu. Các trường hợp này sẽ được khảo sát cụ thể ở tất cả các bình diện, thông qua số liệu thống kê và miêu tả các ví dụ.

4.1. Chủ Ngữ Điển Mẫu Trong Câu Có Hệ Từ Là

Trong các câu có hệ từ “là”, chủ ngữ điển mẫu thường là một danh từ hoặc cụm danh từ xác định, biểu thị một đối tượng hoặc khái niệm cụ thể. Ví dụ: "Học sinh là tương lai của đất nước". Trong câu này, "Học sinh" là một chủ ngữ điển mẫu vì nó đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.

4.2. Vai Nghĩa Của Chủ Ngữ Điển Mẫu Trong Câu SV O Thông Thường

Trong các câu có trật tự SV(O) thông thường (Chủ ngữ - Động từ - Tân ngữ), chủ ngữ điển mẫu thường là tác thể hoặc hành thể. Ví dụ: "Người nông dân cày ruộng". Trong câu này, "Người nông dân" là tác thể thực hiện hành động "cày ruộng".

V. Chủ Ngữ Không Điển Mẫu Đặc Điểm và Phân Tích Cấu Trúc

Không phải tất cả các thành phần câu đóng vai trò chủ ngữ đều đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của chủ ngữ điển mẫu. Một số trường hợp chủ ngữ có thể được cấu tạo bởi động từ, tính từ, giới từ, hoặc các kết cấu C-V. Những trường hợp này được gọi là chủ ngữ không điển mẫu. Chúng tôi sẽ miêu tả, phân tích và gom nhóm các trường hợp chủ ngữ không phải là chủ ngữ điển mẫu (không đáp ứng được đầy đủ các tiêu chí).

5.1. Chủ Ngữ Cấu Tạo Bởi Động Từ Tính Từ Phân Tích Ngữ Nghĩa

Trong một số trường hợp, chủ ngữ có thể được cấu tạo bởi động từ hoặc tính từ. Ví dụ: "Ăn uống điều độ rất quan trọng". Trong câu này, "Ăn uống điều độ" là chủ ngữ, nhưng nó không phải là một danh từ hoặc cụm danh từ. Những trường hợp này thường mang ý nghĩa khái quát hoặc trừu tượng.

5.2. Chủ Ngữ Đảo Trí Ảnh Hưởng Đến Cấu Trúc Thông Tin

Chủ ngữ đảo trí là hiện tượng chủ ngữ xuất hiện sau vị ngữ. Ví dụ: "Ngoài vườn có một cây hoa". Trong câu này, "một cây hoa" là chủ ngữ, nhưng nó đứng sau động từ "có". Hiện tượng này thường được sử dụng để nhấn mạnh sự tồn tại của một đối tượng hoặc để giới thiệu thông tin mới.

5.3. Chủ Ngữ Zero Tỉnh Lược Phân Tích Ngữ Cảnh Sử Dụng

Chủ ngữ zero là trường hợp chủ ngữ bị lược bỏ trong câu, nhưng người nghe hoặc người đọc vẫn có thể hiểu được chủ ngữ đó là gì dựa vào ngữ cảnh. Ví dụ: "Hôm qua đi xem phim". Trong câu này, chủ ngữ "tôi" bị lược bỏ. Những trường hợp này thường xuất hiện trong văn nói hoặc trong các văn bản không trang trọng.

VI. Kết Luận Mô Hình Phạm Trù Chủ Ngữ Trong Tiếng Việt

Tổng hợp tất cả các kết quả nghiên cứu trên, luận án góp ý kiến vào việc trả lời câu hỏi lý thuyết: về mặt loại hình học cú pháp tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ nào: thiên chủ ngữ (Subject - prominent) hay thiên chủ đề (Topic - prominent) , tiếng Việt có chủ ngữ hay không, có thể dùng bộ khái niệm cấu trúc cú pháp nào để miêu tả câu tiếng Việt?

6.1. Đánh Giá Mức Độ Điển Hình Của Các Loại Chủ Ngữ

Luận án sẽ tiến hành nghiên cứu điển mẫu áp dụng cho chủ ngữ ở mức độ cụ thể nhất có thể, nhằm tránh những khó khăn lâu nay trong việc xác định và phân loại. Việc chỉ ra các ngoại lệ và các chủ ngữ không điển mẫu chắc chắn sẽ giúp tránh được cái nhìn phiến diện trong nghiên cứu, mà vẫn không làm mất tính thống nhất của các thành phần vốn chỉ khác nhau về mức độ .

6.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Giáo Dục và Ngôn Ngữ Học

Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ có thể ứng dụng trong việc biên soạn sách giáo khoa tiếng Việt, sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài và các sách giảng dạy ngữ văn. Luận án sẽ góp phần vào việc tìm một hướng đi mới cho việc giải quyết một vấn đề của cú pháp tiếng Việt nói riêng và cú pháp nói chung.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số: 62.01) với đề tài "Khảo sát chủ ngữ tiếng Việt dưới góc nhìn của lý thuyết điển mẫu" do nghiên cứu sinh Đỗ Hồng Dương thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Văn Hiệp (Hà Nội, 2011).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong cú pháp học, việc miêu tả cấu trúc câu và xác định các thành phần câu với tư cách là những nhãn hiệu cấu trúc giữ vai trò cốt lõi. Tuy nhiên, việc nhận diện thành phần chủ ngữ trong tiếng Việt luôn là vấn đề phức tạp và tồn tại nhiều bất đồng học thuật. Do tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập không biến hình từ, ranh giới giữa các thành phần cú pháp không được đánh dấu bằng các chỉ tố hình thái như trong các ngôn ngữ biến hình châu Âu.

Thực trạng nghiên cứu cho thấy các quan điểm học thuật đã phân hóa sâu sắc: một bên thừa nhận câu tiếng Việt có cấu trúc chủ - vị truyền thống, một bên hoài nghi hoặc phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của thành phần chủ ngữ (tiêu biểu là quan điểm xem tiếng Việt là ngôn ngữ thiên chủ đề với cấu trúc đề - thuyết của Cao Xuân Hạo). Những khó khăn này bắt nguồn từ việc các cách tiếp cận truyền thống thường dựa trên quan niệm phạm trù hóa cổ điển của Aristotle với điều kiện "cần và đủ" hoặc danh sách các đặc trưng tất yếu, khiến các trường hợp không điển hình bị loại bỏ hoặc gây bế tắc trong giải thích. Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là việc thiếu vắng một khung lý thuyết mềm dẻo, có khả năng xử lý các hiện tượng biên và ranh giới mờ trong cú pháp tiếng Việt thông qua thang độ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án đặt ra các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

1. Xác lập cơ sở lý thuyết và xây dựng bộ tiêu chí nhận diện chủ ngữ điển mẫu trong tiếng Việt dựa trên ba bình diện: ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.
2. Khảo sát, miêu tả và phân loại các trường hợp chủ ngữ đáp ứng đầy đủ tiêu chí (chủ ngữ điển mẫu) trong câu có hệ từ "là" và câu không có hệ từ "là".
3. Khảo sát, phân tích các trường hợp chủ ngữ không đáp ứng đầy đủ tiêu chí (chủ ngữ không điển mẫu/phi điển mẫu), từ đó xác lập thang độ 5 cấp độ từ tâm ra biên của phạm trù chủ ngữ.
4. Đóng góp dữ liệu và luận cứ lý thuyết nhằm góp phần giải quyết câu hỏi loại hình học cú pháp: tiếng Việt là ngôn ngữ thiên chủ ngữ (Subject-prominent) hay thiên chủ đề (Topic-prominent), và có thể sử dụng bộ khái niệm cấu trúc cú pháp nào để miêu tả câu tiếng Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thành phần chủ ngữ trong các câu đơn tiếng Việt (với quan điểm câu ghép và câu phức là sự mở rộng từ cấu trúc câu đơn cơ bản).
• Phạm vi và ngữ liệu: Ngữ liệu được thu thập từ các văn bản sách báo, tác phẩm văn học (truyện ngắn, truyện dài, phóng sự) theo chiều dài thời gian từ những năm 30 của thế kỷ XX đến năm 2011, mở rộng sang nguồn báo mạng và lời nói hội thoại trực tiếp nhằm bao quát cả tiếng Việt viết (written) và tiếng Việt nói (spoken). Trong đó, phần thống kê định lượng chuyên sâu được tiến hành trên ngữ liệu gồm 6 truyện ngắn, 1 truyện dài và 2 thiên phóng sự.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các khuynh hướng nghiên cứu về chủ ngữ và cấu trúc câu qua các giai đoạn và trường phái lý thuyết:

Các khuynh hướng nghiên cứu trên thế giới

• Khuynh hướng cổ điển và logic học: Khởi nguồn từ Aristotle (với cặp khái niệm ónóma và réma), tiếp nối qua ngữ pháp Port-Royal (Arnauld và Lancelot, 1660) đồng nhất cấu trúc câu với cấu trúc phán đoán logic ($S$ là/không là $P$). Về sau, Potebnja và Fortunatov đã tách biệt ngữ pháp với logic tâm lý (chủ ngữ ngữ pháp và chủ ngữ tâm lý), Reformatskij tiếp cận qua lý thuyết ngữ đoạn vị tính.
• Khuynh hướng cấu trúc và chức năng: L. Bloomfield xác định chủ ngữ là thành phần "có vẻ giống đồ vật hơn" (more object-like); Akhmanova nhấn mạnh tính độc lập ngữ pháp; A. Martinet định nghĩa chủ ngữ là thành phần khai triển nòng cốt của vị ngữ kèm theo các tiêu chí hình thức; E. Keenan (1976) đề xuất khái niệm đa nhân tố với danh sách 30 tiêu chí nhận diện chủ ngữ phổ quát; Simon Dik định vị chủ ngữ trên bình diện chức năng cú pháp; M.A.K. Halliday đặt chủ ngữ vào bình diện nghĩa liên nhân trong cấu trúc thức.
• Khuynh hướng ngữ pháp ngữ nghĩa: L. Tesnière bác bỏ sự phân chia chủ - vị để xây dựng ngữ pháp phụ thuộc quanh đỉnh vị từ; Ch. Fillmore (Ngữ pháp Cách) tiếp tục phê phán việc áp đặt logic hình thức vào cấu trúc sâu của câu.
• Khuynh hướng ngữ pháp tạo sinh: Thay thế cấu trúc phẳng bằng cấu trúc tầng bậc, xem chủ ngữ là yếu tố loại biệt (specifier) liên kết với trung tâm chức năng (functional head).
• Khuynh hướng ngôn ngữ học tri nhận: G. Lakoff xây dựng mô hình phạm trù xuyên tâm (radial categories); R. Langacker lý giải cấu trúc $S-V-O$ qua mô hình Hình/Nền (Figure/Ground hoặc Trajector/Landmark) và chuỗi truyền năng lượng (energy transmission); L. Talmy phân tích động lực lực học (force dynamics).

Các quan điểm nghiên cứu chủ ngữ trong tiếng Việt

Luận án phân tích hai luồng quan điểm chính trong lịch sử Việt ngữ học:

1. Quan điểm thừa nhận tiếng Việt có chủ ngữ:
   • Khuynh hướng truyền thống: Alexandre de Rhodes (1651); nhóm tác giả Bùi Kỷ, Trần Trọng Kim, Phạm Duy Khiêm trong Việt Nam văn phạm (1940); Phan Khôi trong Việt ngữ nghiên cứu (1955) với chủ trương cú bản vị và đồ giải; Nguyễn Lân (1956); Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (phân biệt chủ từ và chủ đề); Lekomtsev và L. Thompson (1965) vận dụng phân tích thành tố trực tiếp (IC); Hoàng Trọng Phiến (1980); Lê Xuân Thại (1994) bảo vệ cấu trúc chủ - vị.
   • Khuynh hướng hiện đại: Dương Thanh Bình (1971) và Nguyễn Đăng Liêm (1972) áp dụng ngữ pháp Tagmemic; Diệp Quang Ban (1989) kết hợp ngữ nghĩa và ngữ pháp; Nguyễn Minh Thuyết và Nguyễn Văn Hiệp (1998) thiết lập tiêu chí nhận diện chủ ngữ qua khuôn kiến trúc nguyên nhân (được Lê Hoàng thảo luận năm 2005).
2. Quan điểm tiếng Việt không có chủ ngữ hoặc cấu trúc cơ bản là Đề - Thuyết:
   • Trần Ngọc Thêm (1985) dùng song song Đề/Thuyết và Chủ/Vị qua 4 kiểu nòng cốt ($C-V_đ$, $C-V_q-B$, $Tr-V_t-B$, $xV \to yV'$);
   • Lưu Vân Lăng (1968) và Ủy ban Khoa học Xã hội (1983) dùng cấu trúc đề - thuyết thay cho chủ - vị;
   • Cao Xuân Hạo (Sơ thảo ngữ pháp chức năng, 1991) phủ nhận dứt khoát sự tồn tại của cấu trúc chủ - vị và câu bị động trong tiếng Việt, khẳng định 85% câu tiếng Việt có cấu trúc đề - thuyết; Nguyễn Đức Dương (2004) củng cố quan điểm này qua khảo sát tục ngữ, thành ngữ.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án lựa chọn giải pháp dung hòa và khắc phục tính nhị phân cực đoan ("hoặc có hoặc không có chủ ngữ"). Bằng việc áp dụng Lý thuyết điển mẫu (tiếp thu từ Wittgenstein 1945, Berlin & Kay 1969, Labov 1973, Rosch 1973, Taylor 1995, cùng các nghiên cứu ở Việt Nam của Đỗ Hữu Châu, Lý Toàn Thắng, Nguyễn Khánh Hà, Nguyễn Tất Thắng, Vi Trường Phúc, Nguyễn Văn Hiệp), luận án xem chủ ngữ tiếng Việt là một phạm trù có cấu trúc tâm - biên, cho phép miêu tả thỏa đáng cả các trường hợp chuẩn mực lẫn các dạng thức biến thể ngoại vi.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

• Lý thuyết điển mẫu (Prototype Theory): Tiếp cận phạm trù ngôn ngữ không theo ranh giới cứng nhắc mà theo cấu trúc xuyên tâm (radial structure). Thành viên điển mẫu (prototype) là thành viên trung tâm sở hữu tập hợp thuộc tính tối ưu; các thành viên phi điển mẫu phân bổ dần ra ngoại vi theo các thang độ tương đồng hệ tộc (family resemblance).
• Mô hình tam diện của ký hiệu học: Khảo sát đồng thời trên 3 bình diện:
  • Kết học (Cú pháp/Ngữ pháp): Vị trí, hình thức cấu tạo, mối quan hệ phân bố với vị từ.
  • Nghĩa học (Ngữ nghĩa): Các vai nghĩa của thành tố tham gia sự tình.
  • Dụng học (Ngữ dụng): Tính xác định, tiêu điểm thông báo và điểm xuất phát thông tin.
• Khung tri nhận: Vận dụng các khái niệm Hình cú pháp/Nền cú pháp (syntactic figure / syntactic ground), Vật định vị/Mốc định vị (trajector / landmark) và mô hình truyền năng lượng của Langacker.

Phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả và phân loại theo tinh thần điển mẫu: Phân tích quy nạp từ cứ liệu thực tế để thiết lập thang độ.
• Thủ pháp phân tích cú pháp: So sánh tương phản, thay thế, tỉnh lược, cải biến, chêm xen và kiểm tra qua các khuôn ngữ cảnh.
• Phương pháp kết hợp định tính và định lượng: Sử dụng phần mềm thống kê SPSS để xử lý số liệu, lập các bảng phân loại và biểu đồ xác suất xuất hiện của các dạng thức chủ ngữ.
• Phương pháp đối chiếu: Đối chiếu cấu trúc câu tiếng Việt với ngữ liệu tiếng Anh khi làm rõ các đặc trưng loại hình học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lịch sử vấn đề và Cơ sở lý thuyết

Chương 1 tổng thuật chi tiết lịch sử nghiên cứu khái niệm chủ ngữ trong ngôn ngữ học thế giới và Việt Nam, đồng thời trình bày các luận điểm cốt lõi của lý thuyết điển mẫu. Tác giả phân tích hai ứng dụng mẫu mực của John Taylor về kết cấu sở hữu cách ($NP's\ N$) và kết cấu ngoại động trong tiếng Anh, từ đó khẳng định tính khả thi của việc mô hình hóa các phạm trù cú pháp theo cấu trúc tâm - biên trong tiếng Việt.

Chương 2: Cơ sở xác lập và bộ tiêu chí xác định chủ ngữ điển mẫu

Chương này phân tích các bộ tiêu chí nhận diện chủ ngữ của E. Keenan, Dyvik và các nhà Việt ngữ học, kết hợp với đặc điểm loại hình học tiếng Việt để xác lập hệ thống tiêu chí 3 bình diện:

Bình diện	Tiêu chí cụ thể đối với Chủ ngữ điển mẫu
Ngữ pháp	- Đứng trước vị ngữ trong trật tự tuyến tính cơ bản $S-V-(O)$. - Được cấu tạo bởi thể từ (danh từ) hoặc ngữ thể từ (cụm danh từ) không có giới từ đứng trước. - Có cương vị ngữ pháp độc lập, làm điểm tựa cho vị từ/vị ngữ.
Ngữ nghĩa	- Đảm nhiệm vai nghĩa chủ đạo: Tác thể (Agent), Hành thể, Chủ thể tính chất, Nghiệm thể (Experiencer), hoặc Chủ sở hữu (Possessor). - Là thực thể khởi phát hoạt động hoặc phát năng lượng trong sự tình.
Ngữ dụng	- Biểu đạt thực thể xác định (definite) hoặc chuyên biệt. - Đóng vai trò là điểm xuất phát thông tin của thông báo (Hình cú pháp).

Chương 3: Các trường hợp chủ ngữ điển mẫu trong câu tiếng Việt

Chương 3 khảo sát và miêu tả chi tiết các kiểu câu tiếng Việt có chủ ngữ thỏa mãn đầy đủ các tiêu chí điển mẫu:

• Chủ ngữ trong câu có hệ từ "là": Khảo sát cấu trúc cú pháp dạng $Danh\ là\ Danh$ biểu hiện sự thể quan hệ thuộc tính hoặc quan hệ đồng nhất. Chủ ngữ là các ngữ danh từ xác định đứng trước hệ từ "là", đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí ngữ pháp và ngữ dụng.
• Chủ ngữ trong câu không có hệ từ "là" (trật tự SV/SVO thông thường): Phân tích chi tiết các cương vị vai nghĩa chuẩn mực:
  • Chủ ngữ là Tác thể / Hành thể: Khởi phát hành động tác động lên đối thể.
  • Chủ ngữ là Chủ thể tính chất, phẩm chất: Thực thể mang đặc trưng miêu tả.
  • Chủ ngữ là Nghiệm thể (Experiencer): Thực thể trải nghiệm trạng thái tâm lý, tri giác.
  • Chủ ngữ là Chủ sở hữu (Possessor) và Chủ thể so sánh.

Chương 4: Các trường hợp chủ ngữ không điển mẫu trong câu tiếng Việt

Chương 4 tập trung phân tích các cấu trúc đi chệch khỏi mô hình trung tâm, chia thành các nhóm cấu tạo và ngữ nghĩa đặc thù:

• Chủ ngữ không điển mẫu trong câu có hệ từ "là": Chủ ngữ được cấu tạo bởi động từ/động ngữ, tính từ/tính ngữ, kết cấu Chủ - Vị ($C-V$), hoặc giới từ/ngữ giới từ.
• Chủ ngữ không điển mẫu trong câu không có hệ từ "là":
  • Chủ ngữ là thể từ/ngữ thể từ nhưng mang các vai nghĩa ngoại vi: Nguyên nhân, Phương tiện/Công cụ, Vị trí/Vật chứa, Đối thể/Tiếp thể.
  • Chủ ngữ là động từ/động ngữ, tính từ/tính ngữ hoặc kết cấu $C-V$.
  • Câu có thành tố chỉ không gian/thời gian đứng đầu (cấu trúc "thời vị từ + X").
• Các dạng thức chủ ngữ đặc biệt:
  • Câu tồn tại và câu có thành tố không gian/thời gian đứng đầu.
  • Chủ ngữ đảo trí: Thành phần chủ ngữ chuyển dịch ra sau vị từ.
  • Chủ ngữ zero (chủ ngữ tỉnh lược): Gồm chủ ngữ zero hồi chỉ trong chuỗi văn bản và chủ ngữ zero hướng đến chủ thể phát ngôn/đối tượng tiếp nhận trong ngữ cảnh giao tiếp trực tiếp.
  • Thực thể đại từ "nó": Phân biệt "nó" đảm nhiệm vai trò chủ ngữ thực và "nó" làm chủ ngữ hình thức (hư từ hóa).

[TÂM PHẠM TRÙ: ĐIỂN MẪU]
- Danh từ / Ngữ danh từ xác định
- Trật tự trước V; vai Tác thể, Nghiệm thể, Chủ sở hữu
[CẤP ĐỘ 1 - CẬN TÂM]
- Ngữ danh từ mang vai Công cụ, Nguyên nhân, Vật chứa
[CẤP ĐỘ 2 - TRUNG GIAN]
- Động từ / Tính từ / Ngữ động từ làm chủ ngữ
[CẤP ĐỘ 3 - BIÊN NÔNG]
- Kết cấu C-V làm chủ ngữ; Giới ngữ đứng đầu
[CẤP ĐỘ 4 - BIÊN SÂU]
- Chủ ngữ đảo trí (đứng sau V); Câu tồn tại
[CẤP ĐỘ 5 - NGOẠI VI TẬN CÙNG]
- Chủ ngữ Zero (tỉnh lược hoàn toàn); "Nó" hình thức

Trên cơ sở đánh giá mức độ đáp ứng các tiêu chí, luận án tổng hợp bảng phân loại 5 cấp độ thành viên từ tâm ra biên trong phạm trù chủ ngữ tiếng Việt và cung cấp bảng thống kê định lượng trên ngữ liệu văn bản (6 truyện ngắn, 1 truyện dài, 2 phóng sự) với sự hỗ trợ của phần mềm SPSS.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án là công trình chuyên biệt đầu tiên tại Việt Nam vận dụng một cách nhất quán và có hệ thống Lý thuyết điển mẫu vào việc khảo sát thành phần chủ ngữ câu đơn tiếng Việt.
2. Xây dựng thành công mô hình phạm trù chủ ngữ dạng xuyên tâm gồm 5 cấp độ phân hóa từ điển mẫu (tâm) đến phi điển mẫu (biên), giải quyết bế tắc của các mô hình nhị phân truyền thống.
3. Cung cấp luận cứ khoa học khẳng định tiếng Việt có phạm trù chủ ngữ, nhưng đây là một phạm trù mang tính thang độ; qua đó góp phần làm sáng tỏ vị trí loại hình học cú pháp của tiếng Việt trong mối tương quan giữa ngôn ngữ thiên chủ ngữ và ngôn ngữ thiên chủ đề.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp hệ thống ngữ liệu và khung phân tích cú pháp có giá trị thực tiễn cho việc biên soạn sách giáo khoa tiếng Việt các cấp, đặc biệt là việc xây dựng các bài học về nhận diện thành phần câu.
2. Ứng dụng trực tiếp vào công tác giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, giúp người học nước ngoài nắm bắt được cả các cấu trúc chuẩn mực lẫn các hiện tượng linh hoạt trong ngữ cảnh giao tiếp thực tế.
3. Làm tài liệu tham khảo chuyên ngành cho giảng dạy cú pháp học và ngữ pháp tri nhận ở bậc đại học và sau đại học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở cấu trúc câu đơn tiếng Việt, chưa mở rộng phân tích chi tiết cấu trúc chủ ngữ trong các mô hình câu ghép phức hợp và các cấu trúc liên kết liên câu phức tạp.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi áp dụng lý thuyết điển mẫu sang các thành phần câu khác trong tiếng Việt như vị ngữ, bổ ngữ, trạng ngữ và khởi ngữ.
  • Khảo sát sự tương tác giữa điển mẫu chủ ngữ và cấu trúc đề - thuyết trên các thể loại diễn ngôn chuyên biệt (diễn ngôn hành chính, diễn ngôn khoa học, diễn ngôn báo chí điện tử hiện đại).

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo phương pháp luận ứng dụng Ngôn ngữ học tri nhận và Lý thuyết điển mẫu vào việc giải quyết các hiện tượng ngữ pháp cụ thể.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu Việt ngữ: Sử dụng khung phân tích 3 bình diện (kết học, nghĩa học, dụng học) và thang độ 5 cấp độ để giảng dạy cú pháp học tiếng Việt.
• Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu dạy tiếng: Vận dụng các phát hiện về chủ ngữ điển mẫu và phi điển mẫu để thiết kế bài tập phân tích câu, tránh lối giải thích máy móc gây nhầm lẫn cho người học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lại chọn tiếp cận chủ ngữ tiếng Việt bằng Lý thuyết điển mẫu?

Do tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập không biến hình, các tiêu chí hình thái học châu Âu không thể áp dụng trực tiếp. Việc dùng định nghĩa cổ điển (dựa trên điều kiện cần và đủ) dẫn đến tranh cãi gay gắt giữa quan điểm "có chủ ngữ" và "không có chủ ngữ". Lý thuyết điển mẫu cho phép nhìn nhận chủ ngữ như một phạm trù thang độ có tâm và biên, giải thích thỏa đáng tính đa dạng của các cấu trúc câu thực tế.

2. Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ điển mẫu trong luận án gồm những yếu tố nào?

Bộ tiêu chí được xây dựng trên 3 bình diện:

• Ngữ pháp: Là thể từ/ngữ thể từ không có giới từ, đứng trước vị ngữ trong trật tự $S-V-(O)$.
• Ngữ nghĩa: Đảm nhiệm vai nghĩa khởi phát/năng lượng cao như Tác thể, Nghiệm thể, Chủ thể phẩm chất hoặc Chủ sở hữu.
• Ngữ dụng: Mang tính xác định và đóng vai trò là điểm xuất phát thông báo (Hình cú pháp).

3. Chủ ngữ trong câu có hệ từ "là" được phân tích như thế nào?

Luận án khảo sát cấu trúc cú pháp dạng $Danh\ là\ Danh$ thể hiện quan hệ thuộc tính hoặc quan hệ đồng nhất. Nhóm điển mẫu là các ngữ danh từ xác định đứng đầu câu, trong khi nhóm không điển mẫu bao gồm các chủ ngữ được cấu tạo bởi động từ, tính từ, ngữ giới từ hoặc kết cấu Chủ - Vị.

4. Các dạng chủ ngữ không điển mẫu (phi điển mẫu) tiêu biểu trong luận án gồm những loại nào?

Bao gồm:

• Chủ ngữ là thể từ nhưng mang vai nghĩa ngoại vi (nguyên nhân, công cụ/phương tiện, vị trí/vật chứa, đối thể/tiếp thể);
• Chủ ngữ có cấu tạo là vị từ, tính từ, ngữ giới từ hoặc cụm Chủ - Vị;
• Thành phần đứng đầu trong câu tồn tại hoặc câu có cấu trúc "thời vị từ + X";
• Chủ ngữ đảo trí (đứng sau vị từ), chủ ngữ zero (hồi chỉ hoặc ngữ cảnh), và đại từ "nó" dùng với tư cách chủ ngữ hình thức.

5. Luận án kết luận như thế nào về tranh luận loại hình học: tiếng Việt thiên chủ ngữ hay thiên chủ đề?

Luận án chỉ ra rằng tiếng Việt không hoàn toàn loại trừ cấu trúc chủ - vị. Khái niệm chủ ngữ hoàn toàn có cơ sở tồn tại vững chắc dưới dạng một phạm trù điển mẫu. Việc một số công trình xem tiếng Việt là ngôn ngữ thiên chủ đề thực chất là do tập trung vào các dạng thức thuộc vùng biên của phạm trù chủ ngữ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Hồng Dương đã ứng dụng thành công Lý thuyết điển mẫu để giải quyết một trong những vấn đề phức tạp và kéo dài của cú pháp học tiếng Việt. Bằng cách thiết lập bộ tiêu chí 3 bình diện và phân loại chủ ngữ thành 5 cấp độ từ điển mẫu (tâm) đến phi điển mẫu (biên), công trình đã dung hòa được các luồng quan điểm đối lập trong lịch sử nghiên cứu. Kết quả luận án khẳng định tính xác đáng của phạm trù chủ ngữ trong tiếng Việt dưới góc nhìn tri nhận, đồng thời đóng góp nguồn tư liệu và khung phân tích có giá trị cao cho lý luận ngôn ngữ học và thực tiễn giáo dục ngữ văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Lịch sử vấn đề và Cơ sở lý thuyết Trong phần lịch sử vấn đề, chúng tôi tổng kết lại các khuynh hướng nghiên cứu về thành phần “chủ ngữ” nói riêng, kết cấu “chủ- vị” nói chung của các tác giả trong nước và trên thế giới. Trong đó, chúng tôi đặc biệt nhấn mạnh đến các nghiên cứu gần đây theo khuynh hướng đặt ra nghi vấn “có hay không có chủ ngữ trong tiếng Việt”. Phần Cơ sở lý thuyết trình bày tập trung vào lý thuyết chính của luận án: Lý thuyết điển mẫu.

Thông qua việc tóm tắt các công trình nghiên cứu lý thuyết điển mẫu trên thế giới và trong nước, đồng thời tham khảo một số áp dụng của lý thuyết điển mẫu vào nghiên cứu cú pháp, chúng tôi đề xuất cách áp dụng lý thuyết điển mẫu trong nghiên cứu thành phần chủ ngữ tiếng Việt. Cơ sở xác lập và bộ tiêu chí xác định chủ ngữ điển mẫu Chương này trình bày các bộ tiêu chí được luận án lấy làm nền tảng (bộ tiêu chí của Keenan, Dyvik, các tác giả Việt ngữ học.), đồng thời xây dựng nên bộ tiêu chí thích hợp để xác định chủ ngữ điển mẫu trong câu tiếng Việt gồm 3 nhóm tiêu chí là: tiêu chí ngữ pháp, tiêu chí ngữ nghĩa, và tiêu chí ngữ dụng. Các trường hợp chủ ngữ điển mẫu trong câu tiếng Việt Thông qua số liệu thống kê và miêu tả các ví dụ, luận án tổng hợp lại các kiểu câu có chủ ngữ đáp ứng được đầy đủ các tiêu chí đề ra trong bộ tiêu chí điển mẫu. Các trường hợp này sẽ được khảo sát cụ thể ở tất cả các bình diện.

Các trường hợp chủ ngữ không điển mẫu trong câu tiếng Việt Chương này sẽ miêu tả, phân tích và gom nhóm các trường hợp chủ ngữ không phải là chủ ngữ điển mẫu (không đáp ứng được đầy đủ các tiêu chí). Thông qua việc miêu tả và phân tích trên cả 3 bình diện, các trường hợp chủ ngữ này sẽ được sắp xếp theo thang độ (có 5 cấp độ từ gần tâm đến xa tâm) tùy theo số lượng (LUAN.01 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 tiêu chí mà chúng đáp ứng được. Từ đó, chúng tôi xây dựng sơ đồ (từ tâm ra biên) của các thành viên điển mẫu và phi điển mẫu trong phạm trù chủ ngữ.01 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.

Các khuynh hƣớng nghiên cứu “chủ ngữ” trong các trƣờng phái ngôn ngữ học 1. Khuynh hướng cổ điển Thuật ngữ chủ ngữ xuất hiện trong các tác phẩm về logic hình thức của Aristotle từ những năm 300 trước công nguyên. “Bằng việc sáng lập ra logic học và gắn liền với nó là việc nghiên cứu sự biểu đạt tư duy bằng ngôn ngữ, Aristotle là người sáng lập ra ngữ pháp học logic mà ngày nay, người ta còn thấy ảnh hưởng sâu đậm trong ngữ pháp nhà trường cũng như trong ngữ pháp khoa học ở châu Âu và thế giới” [64: 153]. Trong đó, chủ ngữ (hay chủ từ) được hiểu như một trong hai bộ phận cấu thành nên phán đoán gồm S (subject – chủ ngữ) và P (predicate – vị ngữ) được viết dưới dạng S là/không là P.

Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng, vào thời kì của Aristotle, khi bàn về ngôn ngữ người ta chưa đưa ra một khái niệm về chủ ngữ một cách cụ thể, mà chỉ đề cập đến thuật ngữ mà sau này được hiểu như chủ ngữ/chủ từ, đó là ónóma. Sở dĩ Aristotle cho rằng “ónóma và réma đã phần nào mang ý nghĩa của danh từ và động từ, vì ông đã dựa vào những tiêu chí hình thái học; réma có ý nghĩa độc lập, kèm theo sắc thái về thời gian, còn ónóma thì không có sắc thái về thời gian, mà là những tên gọi thuộc giống đực, giống cái hay giống trung. Tuy vậy, ở nhiều chỗ, réma bao gồm cả tính từ vẫn được tác giả coi như “vị ngữ” (dùng thuật ngữ của ngôn ngữ học hiện đại) và ónóma cũng vẫn mang ý nghĩa của chủ ngữ. Không tách biệt từ loại và chức năng cú pháp là một trong những đặc điểm của ngữ pháp học thời này” [64: 151].

Trong một thời kì dài, logic học có ảnh hưởng một cách trực tiếp đến cách phân tích và lí giải về ngôn ngữ. Đặc biệt đến thế kỉ 17, do ảnh hưởng của logic học Aristotle, sự ra đời của cuốn “Ngữ pháp tổng quát và duy lý” do Arnauld và Lancelot – 2 nhà giáo của tu viện Port-Royal - soạn năm 1660 đánh dấu một bước ngoặt của ngữ pháp học, mà cũng là của ngôn ngữ học châu Âu. Hai tác giả Arnauld (LUAN.01 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 và Lancelot đã đề cập đến thuật ngữ “chủ từ” (tương ứng với cách gọi “chủ ngữ” hiện tại) với tư cách là một thành tố của phán đoán “Phán đoán mà ta tiến hành đối với các vật như khi tôi nói quả đất tròn (la terre est ronde), gọi là MỆNH ĐỀ; và thế là mọi mệnh đề bao gồm hai thành phần: một là chủ từ, là cái được ta khẳng định, như quả đất chẳng hạn; và hai là thuật từ (attribut) là điều mà người ta khẳng định như tròn chẳng hạn: ngoài ra còn mối nối giữa hai thành phần là est”. Mặc dù không chú ý nhiều đến cú pháp ngôn ngữ mà chỉ chú ý đến cú pháp phán đoán, các tác giả cũng đã nêu ra một số quan điểm về thành phần gọi là chủ ngữ và các quy tắc liên quan đến chủ cách như sau: - Không bao giờ ta gặp chủ cách mà không có quan hệ với một động từ nào đó.

- Không có động từ nếu không có chủ cách của nó, dù là được biểu lộ hay được hiểu ngầm là có. Bởi vì thuộc tính của động từ là bày tỏ sự khẳng định, cho nên đòi hỏi chủ từ phải được khẳng định. Theo đó, ngữ pháp Port-Royal đã đồng nhất ngôn ngữ với tư duy, logic, đồng nhất câu và phán đoán, đồng nhất chủ ngữ của câu với chủ từ của phán đoán, cũng như đồng nhất vị ngữ của câu với vị từ (thuật từ) của phán đoán. Điều này cũng thể hiện một cái nhìn hình thái học đối với phạm trù “chủ ngữ”.

Tuy nhiên, như ngày nay mọi người đều biết, tư duy và ngôn ngữ, logic và ngữ pháp không thể đồng nhất mặc dù giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ. Việc áp dụng một ngữ pháp phổ quát cho mọi ngôn ngữ cũng là một điều không thể. Ngữ pháp Port-Royal chỉ giới hạn ở việc nghiên cứu một vài thứ tiếng châu Âu mà lại khái quát lên cho mọi ngôn ngữ là một điều hết sức sai lầm và dẫn đến nhiều mâu thuẫn về sau. Tuy vậy, ngữ pháp Port-Royal cũng đã chứng tỏ được tầm ảnh hưởng của mình cả về bề rộng và bề dài lịch sử về sau.

Bằng chứng là trong suốt thế kỷ XVIII, “mọi công trình ngôn ngữ hay triết lý – ngôn ngữ ở thế kỷ này đều mang (LUAN.01 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 theo ảnh hưởng của ngữ pháp Port-Royal” dưới dạng này hay dạng khác [64: 315]. Chẳng hạn, về khái niệm chủ ngữ/chủ từ, tác giả Đuy Macxe (Các nguyên lý ngữ pháp học) đã lập luận: chủ từ phải đặt trước động từ vì “tự nhiên và lí trí dạy ta rằng: 1/Cần tồn tại mới có thể hoạt động; 2/cần tồn tại mới có thể là đối tượng của một hoạt động nào đó; 3/cần tồn tại trong hiện thực hay trong sự tưởng tượng thì mới có thể định nghĩa được” [64: 320] hay Vico cho rằng “mệnh đề cần phải có một chủ từ” nên “danh từ ra đời dần dần, trước động từ… Động từ xuất hiện sau cùng” [64: 341]. Khuynh hướng ngữ pháp duy lý Port-Royal cũng đã có những ảnh hưởng sâu rộng đến ngữ pháp tiếng Việt thời kì đầu tiên. Tuy nhiên, khuynh hướng tâm lý tự nhiên của ngôn ngữ học lí thuyết về sau đã bắt đầu có sự thay đổi.

Không đồng nhất ngôn ngữ với tư duy (mà chỉ xem ngôn ngữ là công cụ tạo nên tư tưởng, là phương tiện cơ bản của tư duy và của ý thức) nên Potebnja không tán thành quan điểm của trường phái logic về quan hệ giữa câu và mệnh đề (phán đoán) và cho rằng mệnh đề ngữ pháp nói chung không đồng nhất với mệnh đề logic ([64: 453]. Bởi vậy ông thừa nhận những mô hình câu không chủ ngữ: “Sự phát triển của câu không chủ ngữ chứng tỏ cố gắng thay thế danh từ ngay cả khi nó làm chủ ngữ. Câu không chủ ngữ hiện còn ít nhưng theo sự phát triển của ngôn ngữ, loại câu ấy sẽ nhiều thêm”. Bên cạnh đó, ông cho rằng đặc điểm của chủ ngữ là danh cách của động từ (dẫn theo Nguyễn Kim Thản [64: 453]).

Cách tiếp cận cấu trúc cú pháp câu từ góc độ hình thái học, định nghĩa chủ ngữ là “danh ngữ có hình thái ở danh cách” đã đề cập đúng cương vị ngữ pháp của chủ ngữ trong câu, tức là chủ ngữ ngữ pháp. Mặc dù vậy, do không phải ngôn ngữ nào cũng có hiện tượng biến cách của danh từ và hình thức nhân xưng của động từ nên đây không phải là một đặc điểm phổ quát. Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, với sự phát triển của khuynh hướng Ngữ pháp trẻ với trường phái Laixich, trên quan điểm tâm lý học, Fortunatov có cách tiếp cận độc đáo về cú pháp học. Mối quan hệ của các biểu tượng với nhau thường (LUAN.01 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 được gọi là các phán đoán tâm lí, trong đó có thể chia làm 2 phần: phần thứ nhất “do phần thứ hai tiền giả định, gọi là chủ ngữ tâm lý”, và phần thứ hai “trong mối quan hệ với phần thứ nhất, gọi là vị ngữ tâm lý”.

Chủ ngữ tâm lý là biểu tượng hay phức thể biểu tượng hiện ra trước tiên trong ý thức của người nói hay người nghe. “Từ góc nhìn của ngôn ngữ, mỗi phán đoán tâm lý gồm có ba yếu tố: 1) biểu tượng của đối tượng tư tưởng thứ nhất thuộc phạm trù sự vật tính; 2) biểu tượng của đối tượng thứ hai (thường thuộc phạm trù vận động); 3) quan hệ hay sự khuyết quan hệ của các đối tượng ấy. Hình thức biểu đạt phán đoán tâm lý là câu. Song phân tích câu về mặt ngữ pháp có thể không trùng hợp với phân tích phán đoán tâm lý.

Ví dụ: phán đoán tâm lý NN priekhal iz Moskvy (NN từ Moskva tới) có chủ ngữ tâm lý “NN priekhal” (sự kiện đã biết), và vị ngữ tâm lý “iz Moskvy” (nêu điều mới) [64: 471].