Nghiên cứu khảo cổ học bia ở Vĩnh Phúc từ thế kỷ XVII đến XX

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khảo cổ học bia hậu thế kỷ xvii xx ở vĩnh phúc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Đỗ Minh Nghĩa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Khảo cổ học bia Vĩnh Phúc thế kỷ XVII-XX
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• MỤC LỤC
• 0.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Phương pháp nghiên cứu và các nguồn tư liệu
• 0.4. Đóng góp của luận văn
• 0.5. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TONG QUAN VE VAN BIA Ở VĨNH PHÚC
• 1.1. Tổng quan về tỉnh Vĩnh Phúc
• 1.2. Đặc điểm địa lý, tự nhiên tỉnh Vĩnh Phúc
• 1.3. Khái quát về lịch sử, văn hóa và dân cư tỉnh Vĩnh Phúc
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ CỦA BIA HẬU Ở VĨNH PHÚC
• 2.1. Hình thức và số lượng bia hậu
• 2.2. Quá trình tạo tác bia hậu
• 2.3. Giá trị của bia hậu ở Vĩnh Phúc
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ BẢO TỒN BIA HẬU Ở VĨNH PHÚC
• 3.1. Hiện trạng bia hậu ở Vĩnh Phúc
• 3.2. Hiện trạng thực thi cam kết thờ tự và bảo quản
• 3.3. Một số giải pháp đề xuất trong bảo quản, tu bổ bia hậu
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về văn bia ở Vĩnh Phúc

Vĩnh Phúc là một tỉnh có bề dày lịch sử và văn hóa, nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa phi vật thể và vật thể, trong đó có bia Vĩnh Phúc. Từ thế kỷ XVII đến XX, bia Vĩnh Phúc đã phản ánh sự phát triển của văn hóa và lịch sử địa phương. Các văn bia không chỉ ghi lại những sự kiện lịch sử mà còn thể hiện tâm tư, nguyện vọng của người dân. Khảo cổ học đã chỉ ra rằng, văn bia ở Vĩnh Phúc có sự đa dạng về hình thức và nội dung, từ việc ghi nhận công lao của các nhân vật lịch sử đến việc ghi lại các sự kiện quan trọng trong đời sống cộng đồng. Điều này cho thấy di sản văn hóa của Vĩnh Phúc không chỉ là tài sản văn hóa mà còn là nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam. Theo thống kê, số lượng bia ở Vĩnh Phúc hiện nay còn khá lớn, với nhiều bia được bảo tồn và nghiên cứu. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của bia Vĩnh Phúc là cần thiết để gìn giữ di sản văn hóa cho các thế hệ sau.

1.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên tỉnh Vĩnh Phúc

Tỉnh Vĩnh Phúc nằm ở phía Bắc Việt Nam, có địa hình đa dạng với đồng bằng, trung du và miền núi. Đặc điểm địa lý này đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các di tích lịch sử và văn hóa. Khảo cổ học cho thấy, Vĩnh Phúc có nhiều di tích khảo cổ quan trọng, như di chỉ Đồng Đậu, phản ánh sự phát triển của nền văn minh cổ đại. Địa hình và khí hậu cũng ảnh hưởng đến việc xây dựng và bảo tồn bia Vĩnh Phúc. Các bia thường được đặt tại những vị trí thuận lợi, gần các khu vực thờ tự, tín ngưỡng, giúp cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của chúng. Sự kết hợp giữa địa lý và văn hóa đã tạo nên một bức tranh phong phú về di sản văn hóa của tỉnh, góp phần làm phong phú thêm cho kho tàng văn hóa Việt Nam.

1.2. Khái quát về lịch sử văn hóa và dân cư tỉnh Vĩnh Phúc

Vĩnh Phúc là nơi có nền văn hóa lâu đời, với nhiều di tích lịch sử và văn hóa phong phú. Từ thời kỳ Phùng Nguyên, Đồng Đậu cho đến nay, Vĩnh Phúc đã chứng kiến sự phát triển của nhiều nền văn hóa khác nhau. Di tích lịch sử và di sản văn hóa ở Vĩnh Phúc không chỉ phong phú về số lượng mà còn đa dạng về loại hình. Các di tích như tháp Bình Sơn, đình Thổ Tang, và cụm đình Tam Canh đều mang giá trị lịch sử và văn hóa cao. Khảo cổ học đã chỉ ra rằng, các bia ở Vĩnh Phúc thường ghi lại những sự kiện quan trọng trong lịch sử, ca ngợi những cá nhân có công với đất nước. Điều này cho thấy, bia Vĩnh Phúc không chỉ là tài liệu lịch sử mà còn là biểu tượng của lòng tự hào dân tộc và sự tôn kính đối với tổ tiên. Việc nghiên cứu và bảo tồn các bia này là cần thiết để gìn giữ những giá trị văn hóa quý báu cho thế hệ mai sau.

II. Đặc điểm và giá trị của bia hậu ở Vĩnh Phúc

Bia hậu ở Vĩnh Phúc có nhiều đặc điểm nổi bật, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật và văn hóa trong từng thời kỳ. Khảo cổ học cho thấy, bia hậu không chỉ đơn thuần là những tấm đá ghi tên mà còn là những tác phẩm nghệ thuật với kỹ thuật chạm khắc tinh xảo. Các bia này thường được làm từ đá tự nhiên, với nhiều hình thức khác nhau, từ bia đơn giản đến bia có hình thức phức tạp. Giá trị văn hóa của bia hậu không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở hình thức thể hiện. Những hình ảnh, hoa văn trên bia thường mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện tâm tư, nguyện vọng của người dân. Việc nghiên cứu và bảo tồn bia hậu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa Vĩnh Phúc mà còn góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam. Các bia hậu còn có giá trị trong việc nghiên cứu phong tục tập quán, tín ngưỡng của người dân địa phương, từ đó giúp làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân tộc.

2.1. Hình thức và số lượng bia hậu

Số lượng bia hậu ở Vĩnh Phúc rất phong phú, với nhiều hình thức khác nhau. Khảo cổ học đã chỉ ra rằng, bia hậu thường được phân bố rộng rãi tại các di tích lịch sử, tín ngưỡng trong tỉnh. Các hình thức bia hậu không chỉ đa dạng về kiểu dáng mà còn phong phú về nội dung. Một số bia ghi lại công lao của các nhân vật lịch sử, trong khi những bia khác lại ghi nhận các sự kiện quan trọng trong đời sống cộng đồng. Việc phân tích hình thức và số lượng bia hậu giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của văn hóa và lịch sử Vĩnh Phúc. Điều này cũng cho thấy, bia Vĩnh Phúc là một phần không thể thiếu trong bức tranh tổng thể về di sản văn hóa Việt Nam.

2.2. Giá trị lịch sử và văn hóa của bia hậu

Giá trị lịch sử và văn hóa của bia hậu ở Vĩnh Phúc rất lớn. Các bia này không chỉ ghi lại những sự kiện quan trọng mà còn phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân qua các thời kỳ. Khảo cổ học đã chỉ ra rằng, bia hậu thường mang những thông điệp sâu sắc về lòng tự hào dân tộc, sự tôn kính đối với tổ tiên và các nhân vật lịch sử. Việc nghiên cứu giá trị lịch sử và văn hóa của bia hậu không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn góp phần vào việc giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử và văn hóa dân tộc. Bia Vĩnh Phúc không chỉ là tài liệu lịch sử mà còn là biểu tượng của văn hóa và nghệ thuật Việt Nam, cần được bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống hiện đại.

III. Vấn đề bảo tồn bia hậu ở Vĩnh Phúc

Bảo tồn bia hậu ở Vĩnh Phúc là một nhiệm vụ quan trọng nhằm gìn giữ di sản văn hóa cho các thế hệ sau. Hiện trạng của các bia hậu cho thấy, nhiều bia đang bị xuống cấp do tác động của thời gian và môi trường. Khảo cổ học đã chỉ ra rằng, việc bảo tồn không chỉ đơn thuần là sửa chữa mà còn cần có kế hoạch dài hạn để bảo vệ và phát huy giá trị của các bia này. Các giải pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ, từ việc nâng cao nhận thức của cộng đồng đến việc áp dụng các kỹ thuật bảo tồn hiện đại. Việc bảo tồn bia Vĩnh Phúc không chỉ giúp gìn giữ di sản văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển du lịch văn hóa, tạo điều kiện cho người dân hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của quê hương.

3.1. Hiện trạng và thách thức trong bảo tồn bia hậu

Hiện trạng của bia hậu ở Vĩnh Phúc đang gặp nhiều thách thức. Nhiều bia đã bị hư hỏng do thời tiết, ô nhiễm môi trường và thiếu sự quan tâm bảo tồn. Khảo cổ học cho thấy, việc thiếu nguồn lực và sự quan tâm từ chính quyền địa phương cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Để bảo tồn hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức nghiên cứu. Việc nâng cao nhận thức về giá trị của bia Vĩnh Phúc trong cộng đồng là rất cần thiết để tạo ra sự đồng thuận trong công tác bảo tồn.

3.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị bia hậu

Để bảo tồn bia hậu ở Vĩnh Phúc, cần áp dụng các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc lập kế hoạch bảo tồn cần dựa trên cơ sở khoa học, kết hợp với sự tham gia của cộng đồng. Khảo cổ học đã chỉ ra rằng, việc sử dụng các công nghệ hiện đại trong bảo tồn có thể giúp kéo dài tuổi thọ của các bia. Đồng thời, cần tổ chức các hoạt động giáo dục, tuyên truyền về giá trị của bia Vĩnh Phúc để nâng cao nhận thức của người dân. Việc phát huy giá trị của bia hậu không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển du lịch văn hóa, tạo điều kiện cho người dân hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của quê hương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vĩnh Phúc, một tỉnh thuộc vùng đồng bằng - trung du Bắc Bộ, nổi bật với hệ thống văn bia phong phú, đặc biệt là bia hậu, đóng vai trò quan trọng trong việc ghi chép lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của địa phương. Tính đến năm 2023, toàn tỉnh đã phát hiện và kiểm kê được 961 bia đá, trong đó có 464 bia hậu, chiếm khoảng 48,3% tổng số bia. Bia hậu ở Vĩnh Phúc được tạo dựng từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 20, phản ánh sự phát triển của tục bầu hậu – một tập quán đặc trưng của người Việt nhằm ghi nhận công đức, đóng góp của cá nhân hoặc tập thể cho cộng đồng.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc hệ thống hóa hình thức, nội dung, giá trị lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật tạo tác của bia hậu ở Vĩnh Phúc, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả loại hình di sản này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ địa giới hành chính tỉnh Vĩnh Phúc với 9 đơn vị cấp huyện và 136 đơn vị cấp xã, trong khung thời gian từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 20. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể, góp phần làm sáng tỏ đời sống xã hội, tín ngưỡng và phong tục tập quán của cư dân địa phương qua các thời kỳ lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về văn bia, khảo cổ học và văn hóa tín ngưỡng truyền thống Việt Nam. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết về văn bia và di sản văn hóa vật thể: Văn bia được xem là nguồn tư liệu lịch sử quan trọng, phản ánh các hoạt động xã hội, tín ngưỡng và phong tục tập quán. Bia hậu là một loại hình văn bia đặc thù, ghi nhận công đức và quyền lợi của người được bầu hậu trong cộng đồng.

• Mô hình phân tích văn hóa tín ngưỡng và tục bầu hậu: Tập quán bầu hậu được nghiên cứu như một hiện tượng văn hóa đặc trưng của làng xã Việt Nam, liên quan đến việc thờ cúng, bảo tồn công đức và duy trì mối quan hệ giữa người sống và người đã khuất.

Các khái niệm chính bao gồm: bia hậu, hậu Phật, hậu thần, hậu tộc, tục bầu hậu, văn bia Hán Nôm, và các hình thức bầu hậu như hậu giáp, hậu hiền, hậu ngõ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đa ngành kết hợp:

• Phương pháp tập hợp và nghiên cứu tư liệu: Thu thập tư liệu từ khảo sát thực địa, sưu tầm thác bản văn bia tại các di tích trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc, đồng thời khai thác các nguồn thư tịch Hán Nôm, các công trình nghiên cứu mỹ thuật và khảo cổ học liên quan.

• Phương pháp định lượng: Thống kê, phân loại và lập bảng biểu về số lượng, phân bố theo thời gian, không gian và loại hình bia hậu nhằm có cái nhìn tổng quan và hệ thống.

• Phương pháp văn bản học: Phân tích nội dung, niên đại, hình thức chữ viết, hoa văn trang trí trên bia để xác định niên đại tương đối và khai thác thông tin lịch sử, văn hóa.

• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp khảo cổ học, lịch sử, dân tộc học và mỹ thuật để đánh giá toàn diện giá trị của bia hậu trong đời sống xã hội.

Nguồn dữ liệu chính gồm 961 bia đá được kiểm kê trên địa bàn tỉnh, trong đó có 464 bia hậu. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ bia hậu được phát hiện từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 20. Phương pháp chọn mẫu là toàn bộ mẫu hiện có nhằm đảm bảo tính đại diện và toàn diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2022 đến 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng và phân bố bia hậu: Tổng cộng có 464 bia hậu, chiếm 48,3% tổng số bia trên địa bàn tỉnh. Bia hậu tập trung nhiều nhất ở huyện Vĩnh Tường (156 bia, chiếm 33,6%) và huyện Bình Xuyên (128 bia, chiếm 27,6%). Các huyện khác như Yên Lạc, Phúc Yên, Vĩnh Yên có số lượng bia hậu thấp hơn, trong khi huyện Tam Đảo có ít nhất với chỉ 1 bia hậu.

2. Hình thức bầu hậu đa dạng: Có 6 hình thức bầu hậu chính gồm hậu Phật (269 bia, 58%), hậu thần (148 bia, 31,9%), hậu tộc (16 bia, 3,4%), hậu giáp (14 bia, 3%), hậu hiền (12 bia, 2,6%) và hậu ngõ (5 bia, 1,1%). Hậu Phật và hậu thần chiếm gần 90% tổng số bia hậu, phản ánh sự phổ biến của tín ngưỡng Phật giáo và tín ngưỡng thờ thần trong đời sống xã hội.

3. Đặc điểm cấu tạo và hình thức bia: Bia hậu chủ yếu là bia một mặt (340 bia, 73,3%), bia hai mặt (89 bia, 19,2%), bia tượng hậu (18 bia, 3,9%), bia bốn mặt (11 bia, 2,4%) và bia ba mặt (6 bia, 1,3%). Kích thước bia thường nhỏ, chiều cao từ 0,55 đến 1,3m, chiều rộng từ 0,4 đến 0,6m, do nguồn đá khắc bia hạn chế tại địa phương.

4. Phân bố theo thời gian: Bia hậu xuất hiện từ thế kỷ 17 với 15 bia (3,2%), tăng nhanh trong thế kỷ 18 (123 bia, 26,5%) và đạt đỉnh vào thế kỷ 19 với 217 bia (46,8%). Thế kỷ 20 có sự suy giảm với 109 bia (23,5%), do ảnh hưởng của chính sách thuộc địa và sự thay đổi trong đời sống xã hội.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố bia hậu tập trung chủ yếu ở các huyện đồng bằng và trung du như Vĩnh Tường, Bình Xuyên, Yên Lạc phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa đời sống kinh tế phát triển, truyền thống tín ngưỡng và phong tục bầu hậu. Hình thức bầu hậu đa dạng cho thấy sự phong phú trong tín ngưỡng và cách thức ghi nhận công đức của cộng đồng. Việc bia hậu chủ yếu là bia một mặt và kích thước nhỏ phản ánh điều kiện vật liệu và kinh tế của địa phương.

Sự tăng trưởng số lượng bia hậu trong thế kỷ 18-19 tương ứng với sự phát triển của làng xã, tín ngưỡng Phật giáo và các hoạt động trùng tu đình chùa. Sự suy giảm trong thế kỷ 20 có thể giải thích bởi sự can thiệp của chính quyền thực dân Pháp, thay đổi cơ cấu xã hội và sự suy giảm của nền Hán học.

So sánh với các tỉnh khác như Ninh Bình (9,4% bia hậu) và Thái Bình (52,8%), tỷ lệ bia hậu ở Vĩnh Phúc (48,3%) cho thấy mức độ phổ biến và ý nghĩa văn hóa của tục bầu hậu tại đây. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố theo huyện, theo hình thức bầu hậu và theo niên đại tạo dựng để minh họa rõ nét các xu hướng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử về bia hậu: Tập hợp, số hóa toàn bộ tư liệu bia hậu trên địa bàn tỉnh nhằm bảo tồn thông tin và tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu, quản lý. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Phúc; thời gian: 1-2 năm.

2. Tăng cường công tác bảo quản, tu bổ bia hậu: Áp dụng các kỹ thuật bảo tồn hiện đại, đồng thời đào tạo nhân lực chuyên môn về bảo quản di tích đá. Chủ thể thực hiện: Viện Bảo tồn di tích, các trường đại học liên quan; thời gian: 3 năm.

3. Phát huy giá trị văn hóa bia hậu trong phát triển du lịch văn hóa: Xây dựng các tour du lịch kết hợp tham quan di tích có bia hậu, tổ chức các sự kiện văn hóa nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng và du khách. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý di tích, doanh nghiệp du lịch; thời gian: 2 năm.

4. Tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị bia hậu: Tổ chức các chương trình truyền thông, hội thảo, triển lãm nhằm khơi dậy ý thức bảo vệ di sản văn hóa. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các tổ chức văn hóa xã hội; thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về bia hậu, giúp hiểu sâu sắc về lịch sử, tín ngưỡng và phong tục làng xã vùng Bắc Bộ.

2. Chuyên gia bảo tồn di sản văn hóa: Thông tin về đặc điểm cấu tạo, kỹ thuật tạo tác và hiện trạng bảo quản bia hậu hỗ trợ công tác bảo tồn và tu bổ.

3. Quản lý di tích và phát triển du lịch văn hóa: Nghiên cứu giúp xây dựng các chiến lược phát huy giá trị di sản, kết hợp phát triển du lịch bền vững.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành Lịch sử, Văn hóa, Khảo cổ học: Tài liệu tham khảo quý giá cho các đề tài nghiên cứu liên quan đến văn bia và tín ngưỡng truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Bia hậu là gì và có vai trò như thế nào trong văn hóa Việt Nam?
   Bia hậu là loại bia đá ghi nhận công đức, đóng góp của cá nhân hoặc tập thể cho cộng đồng, được thờ phụng cùng thần, phật. Vai trò của bia hậu là lưu giữ lịch sử, tín ngưỡng và phong tục bầu hậu đặc trưng của làng xã Việt Nam.

2. Phân bố bia hậu ở Vĩnh Phúc có đặc điểm gì nổi bật?
   Bia hậu tập trung chủ yếu ở các huyện đồng bằng và trung du như Vĩnh Tường, Bình Xuyên, chiếm gần 60% tổng số bia hậu toàn tỉnh. Hình thức bầu hậu đa dạng với hậu Phật và hậu thần chiếm ưu thế.

3. Tại sao số lượng bia hậu giảm trong thế kỷ 20?
   Sự suy giảm do ảnh hưởng của chính sách thuộc địa Pháp, thay đổi cơ cấu xã hội, sự suy yếu của nền Hán học và sự chuyển đổi trong tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng.

4. Các hình thức bầu hậu phổ biến nhất là gì?
   Hậu Phật (58%) và hậu thần (31,9%) là hai hình thức phổ biến nhất, phản ánh sự ảnh hưởng sâu rộng của tín ngưỡng Phật giáo và thờ thần trong đời sống xã hội.

5. Làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị bia hậu?
   Bảo tồn cần kết hợp số hóa tư liệu, áp dụng kỹ thuật bảo quản hiện đại, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa gắn với di sản bia hậu.

Kết luận

• Vĩnh Phúc sở hữu hệ thống bia hậu phong phú với 464 bia, chiếm gần một nửa tổng số bia đá trên địa bàn, phản ánh truyền thống bầu hậu đặc sắc của người Việt.
• Bia hậu đa dạng về hình thức và nội dung, chủ yếu là hậu Phật và hậu thần, phân bố tập trung ở các huyện đồng bằng và trung du.
• Số lượng bia hậu tăng mạnh từ thế kỷ 17 đến 19, giảm dần trong thế kỷ 20 do tác động xã hội và chính trị.
• Luận văn đóng góp hệ thống dữ liệu, phân tích toàn diện về giá trị lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật tạo tác bia hậu ở Vĩnh Phúc.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị bia hậu nhằm bảo vệ di sản văn hóa vật thể và phát triển du lịch văn hóa bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

Mời các nhà nghiên cứu, quản lý di sản và cộng đồng cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị bia hậu – những trang sử đá quý giá của vùng đất Vĩnh Phúc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TONG QUAN VE VĂN BIA Ở VĨNH PHÚC 1. Tổng quan về tỉnh Vĩnh Phúc 1. Đặc điểm địa lý, tự nhiên tỉnh Vĩnh Phúc Vĩnh Phúc là một tỉnh đồng bằng - trung du của Bắc Bộ, địa hình có sự chuyền tiếp giữa vùng trung du, miền núi phía Bắc và vùng đồng băng Bắc Bộ ở phía nam. Tỉnh Vĩnh Phúc gồm 9 đơn vị hành chính là thành phố Vĩnh Yên (tỉnh ly), thành phố Phúc Yên, huyện Lập Thạch, huyện Tam Dương, huyện Bình Xuyên, huyện Vĩnh Tường, huyện Yên Lạc, huyện Sông Lô và huyện Tam Đảo.

Địa hình Vĩnh Phúc được tạo thành bởi kết quả hoạt động tổng hợp từ các quá trình địa chất nội sinh và ngoại sinh cùng với tác động của con người như đắp đê ngăn nước, đắp đập, phá rừng làm nương rẫy. Phía bắc Vĩnh Phúc có dãy núi Tam Đảo kéo dai từ xã Đạo Tru (Tam Đảo) - điểm cực bắc của tỉnh đến xã Ngọc Thanh (Phúc Yên) - điểm cực đông của tỉnh với chiều dài trên 30km, phía tây nam được bao bọc bởi sông Hồng và sông Lô, tạo nên dạng địa hình thấp dần từ đông bắc xuống tây nam và chia tỉnh thành ba vùng có địa hình đặc trưng: đồng bằng: gò đồi; núi thấp và trung bình. - Địa hình đồng băng: bao gồm vùng phù sa cũ và phù sa mới. Vùng phù sa cũ chủ yếu do phù sa của các hệ thống sông lớn như sông Hồng, sông Lô, sông Day bồi đắp nên, diện tích vùng này khá rộng, gồm phía bắc các huyện Yên Lạc, Vĩnh Tường và phía nam các huyện Tam Dương, Bình Xuyên, được hình thành vào kỷ Đệ tứ, thống Pleistocen.

Vùng phủ sa mới đọc theo các con sông thuộc các huyện Sông Lô, Lập Thạch, Vĩnh Tường, Yên Lạc, phía nam Bình Xuyên, được hình thành vào kỷ Đệ tứ, thống Holocen. Đất đai vùng đồng bằng được phù sa sông Hồng bồi đắp nên rất màu mỡ, là điều kiện lý tưởng dé phát triển kinh tế nông nghiệp thâm canh. - Địa hình đôi: đây là vùng thuận lợi cho phát triển cây công nghiệp, cây ăn quả va hoa mau, kết hợp với chăn nuôi gia súc, tao điều kiện thuận lợi trong việc chuyền đôi cơ cau cây trồng và chăn nuôi theo hướng tăng sản xuất hàng hóa thực phẩm. - Địa hình núi thấp và trung bình: có diện tích tự nhiên là 56300ha, chiếm 46,3% diện tích tự nhiên của tỉnh.

Địa hình vùng núi phức tạp bị chia cắt, có nhiều sông suối. Đây là một trong những ưu thế của Vĩnh Phúc so với các tỉnh quanh Hà Nội, vì có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các khu du lịch sinh thái. Vùng núi Tam Đảo có điện tích rừng quốc gia là 15753ha. Khái quát về lịch sử, văn hóa và dân cư tỉnh Vĩnh Phúc 1.

Khái quát về lịch sử, văn hóa Vĩnh Phúc là địa bàn có sự quan tụ từ lâu đời của người Việt cổ, với những di chỉ văn hóa từ giai đoạn Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun cho đến Đông Sơn. Bên cạnh đó, Vĩnh Phúc cũng là tỉnh có hệ thống di tích tôn giáo, tín ngưỡng đậm đặc, với nhiều loại hình và có niên đại trải dài từ thời Ly - Trần tới ngay nay. Nhiều di tích tôn giáo, tín ngưỡng của tỉnh cho đến nay vẫn còn giữ được các giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc như tháp Bình Sơn, đình Thổ Tang, cụm đình Tam Canh, khu di tích trong dãy Tây Thiên, đình - chùa Thượng Trưng, đình - đền Chu,. Tính đến hết thang 06 năm 2022, trên địa bàn tinh Vĩnh Phúc có 1305 di tích, trong đó có 03 di tích xếp hạng Quốc gia đặc biệt, 65 di tích xếp hang cap Quốc gia, 420 di tích xếp hạng cấp tỉnh và 817 di tích chưa xếp hạng.

Đến cuối thé ki 19, nhăm thực hiện chính sách chia dé trị, thực dan Pháp đã chia cắt và xáo trộn các huyện, các xã ở Bắc Kỳ để thành lập các trung tâm cai tri mới. Theo đó, các tỉnh Sơn Tây, Bắc Ninh, Thái Nguyên đều bị cắt bớt một phần đất dé thành lập 02 tỉnh mới là tinh Vĩnh Yên và tinh Phúc Yên. Tỉnh Vĩnh Yên được thành lập ngày 29/12/1890. Nhưng do hoàn cảnh lịch sử có những biến động nên mãi tới năm 1899, toàn quyền Pháp ở Đông Dương mới ban hành quyết định chính thức thành lập tỉnh Vĩnh Yên.

Tuy vậy, qua nhiều lần xáo trộn, cuối cùng ngày 06/10/1901, tinh Vĩnh Yên mới ồn định với một phủ ? Tỉnh ủy - Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc (2012). Địa chí Vĩnh Phúc, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 6 là Vĩnh Tường và 04 huyện Yên Lạc, Lập Thạch, Tam Dương, Bình Xuyên. Ngày 06/10/1901, Pháp thành lập tỉnh Phù Lỗ gồm phủ Đa Phúc, huyện Kim Anh và một phần huyện Đông Khê (cắt từ tỉnh Bắc Ninh ra), hợp với huyện Yên Lãng (tách từ tỉnh Vĩnh Yên ra), tỉnh ly đặt ở làng Phù Lỗ huyện Kim Anh.

Ngày 10/12/1903, tỉnh Phù Lỗ đổi tên thành tinh Phúc Yên. Ngày 07/03/1913, tỉnh Phúc Yên đổi làm đại lý Phúc Yên, lệ thuộc tỉnh Vĩnh Yên. Ngày 31/03/1923, Thống sứ Bắc Kỳ lại ra Nghị định lập lại tỉnh Phúc Yên, gồm hai phủ Da Phúc, Yên Lang và hai huyện Kim Anh, Đông Anh. Đây là tinh nhỏ nhất xứ Bắc Kỳ lúc bấy giờ.

Tỉnh Vĩnh Phúc được thành lập ngày 12/02/1950 theo Nghị định số 03/TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc Hợp nhất hai tỉnh Phúc Yên và Vĩnh Yên thành một tỉnh, lấy tên là tỉnh Vĩnh Phúc. Việc thành lập tỉnh Vĩnh Phúc là nhằm tăng cường sự chỉ đạo phong trào đấu tranh hậu địch, tăng cường lực lượng ta về mọi mặt, đưa cuộc kháng chiến chống Pháp sang giai đoạn mới. Tuy vậy, về địa giới, tỉnh Vĩnh Phúc cũng không thật sự ôn định mà nhiều lần có sự tách ra nhập vảo. Năm 1955 huyện Phổ Yên được tách khỏi Thái Nguyên và nhập vào Vinh Phúc, nhưng đến đầu năm 1957, Phé Yên lại được trả về Thái Nguyên.

Đầu năm 1961, huyện Đông Anh xã Kim Chung (huyện Yên Lãng), xóm Núi, xóm Nguyễn, xóm Tiên thuộc thôn Đoài xã Phù Lỗ (huyện Kim Anh) được tách khỏi tinh Vĩnh Phúc, chuyển giao về thủ đô Hà Nội. Ngày 26/01/1968, theo nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, hợp nhất hai tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ thành một tỉnh, lấy tên là Vĩnh Phú. Từ tháng 01/1997, tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập theo Nghị quyết của Quốc hội khoá IX kỳ họp thứ 10. Ngày 09/12/2003, thị tran Phúc Yên tách khỏi huyện Mê Linh, chính thức trở thành đơn vị hành chính cấp thị xã, với 9 đơn vị hành chính, gốm 5 phường 7 (Hùng Vương, Trưng Trắc, Trưng Nhị, Xuân Hòa, Phúc Thắng) và 4 xã (Tiền Châu, Nam Viêm, Cao Minh, Ngọc Thanh).” Ngày 01/12/2006, nâng cấp thị xã Vĩnh Yên thành thành phố Vĩnh Yên.

Ngày 29/05/2008, huyện Mê Linh được tách ra và sáp nhập vào thành phố Hà Nội theo Nghị quyết số 15/2008/QH12 về việc mở rộng địa giới hành chính Thủ đô. Ngày 23/12/2008, thành lập huyện Sông Lô trên cơ sở điều chỉnh địa giới hành chính huyện Lập Thạch theo Nghị định Số 09/ND - CP của Chính phủ. Ngày 07/02/2018, nâng cấp thị xã Phúc Yên thành thành phố Phúc Yên. Đặc điểm đời sống dân cư, làng xã Từ xa xưa, cư dân Vĩnh Phúc đã sống thành các bản (với người tộc người thiểu số) và làng xóm (với người Việt/Kinh).

Làng xã được lựa chọn ở những vị trí thuận lợi cho sản xuất và cư trú. Những di tích được khảo sát chủ yếu tập trung tại các làng xóm của người Việt/Kinh và địa bàn phân bố những xóm này cũng ở khắp các xã, phường, thị tran trong tỉnh. - Nếu dựa vao thé đất, có thé chia các làng xóm ở Vĩnh Phúc thành những dạng như sau: Làng ven sông: chủ yếu ở ven các con sông Hing, sông Lô, sông Phó Day, thuộc các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc, Bình Xuyên, thành phố Phúc Yên, thành phố Vĩnh Yên và một phần của huyện Tam Dương, huyện Lập Thạch. Các làng này thường hẹp chiều ngang như khá dài, cư dân sống cả ở trong và ngoài đê.

Ở các làng xã ven sông, diện tích xây dựng nhà cửa và các công trình tôn giáo, tín ngưỡng thường không rộng, lớn như ở vùng đôi gò, miền núi. Các công trình xây dựng thường hướng ra phía bờ sông hoặc đầm hồ. Làng ven đồi, gò: chủ yếu ở các huyện Lập Thạch, Sông Lô, Tam Đảo. Làng xóm được xây dựng bám quanh những quả đồi.

Các công trình xây dựng 3 Tỉnh ủy - Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc (2012). Địa chí Vĩnh Phúc, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 8 thường được đặt trong một khu vườn, đôi có diện tích khá lớn, nhiều cây cô thụ. Nhiều công trình còn được chọn đặt ở trên đỉnh đồi hoặc lưng chừng đồi, có tam nhìn thoáng, rộng.

- Nêu căn cứ vào đặc điểm kinh tê, xã hội, có thê chia dia bàn cư trú của cư dân ở tỉnh Vĩnh Phúc thành 02 loại là cư dân đô thị và cư dân nông thôn. Hệ thống các đô thị Vĩnh Phúc: bao gồm 02 thành phố (Vĩnh Yên và Phúc Yên); 12 thị trần (Hương Canh, Gia Khánh, Thanh Lãng, Vĩnh Tường, Tứ Trưng, Thổ Tang, Yên Lạc, Lập Thạch, Hoa Sơn, Tam Sơn, Hợp Hòa và Tam Đảo). Dân số đô thị năm 2022 là 366. Trong những năm gần đây, nhờ có vị trí địa lý giáp Thủ đô Hà Nội, có quỹ đất rộng lại có các tuyến đường giao thông thuận lợi và sự hình thành các khu, cụm công nghiệp trên địa bàn các điểm dân cư đô thị đã được hình thành và phát trién.

Các đô thị Vĩnh Phúc chủ yếu được hình thành trong giai đoạn từ những năm 1985 đến nay, ngoại trừ có ba đô thị thành lập từ thời Pháp thuộc là: thành phố Vĩnh Yên, thành phố Phúc Yên va thi tran Tam Dao. Các đô thị trên địa bàn tỉnh đều có quy mô vừa và nhỏ, chủ yếu được phân bố dai đều, có tinh tự phát từ các tụ diém dân cư nông thôn, bám theo các trục quôc lộ va tinh lộ. Tất cả các đô thị ở Vĩnh Phúc đều có tính chất chung là trung tâm hành chính, kinh tế - xã hội của địa phương. Một số đô thị có thêm các tính chất như an ninh, quốc phòng, du lịch, nghỉ dưỡng, sản xuất tiêu thủ công nghiệp và dịch vu.

Về cơ bản các đô thị ở Vĩnh Phúc phát triển tự do. Hai đô thị lớn trong tỉnh là thành phố Vĩnh Yên và thành phố Phúc Yên có hình thái phát triển theo hướng vành đai đồng tâm; các đô thị khác phát triển theo hướng điểm, dải, chuỗi theo trục giao thông và phân tán.